Маңызды

«Бәріне қарсымын» таңдауы неге бұрын қабылданбады?

Ендігі сайлауда бұл межені 5 пайыға дейін төмендету керек. Сонымен қатар сайлау бюллетендерінде «Бәріне қарсымын» деген графа жазылуы тиіс. Сайлаушылардың науқанға қатысып жатқан саяси ұйымдардың ешбірін таңдамайтынын сайлау учаскелеріне келіп, білдіруіне жағдай жасау сайлау құқығын қорғаудың тағы бір жолы. Таңдауы жоқтығын ресми түрде көрсетудің өзі таңдау емес пе?

Мұндай мәлімдемені мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев 15-қаңтарда Парламенттің бірлескен отырысында айтты.
Президенттің бұл мәлімдемесі қоғамда қызу талқыға түсті. Билік мінберінде жүрген көптеген азаматтар Президенттің бұл мәлімдемесін нағыз демократиялық қадам деп бағалады. Олар өз сөздерінде көптеген елдер сайлау бюллетендеріне «Бәріне қарсымын» деген жазуды енгізуге батылы бара қоймағанын да келтіре кетеді. Мәселен, саясаттанушы Нұртаза Самат Skif News порталына берген комментариесінде «Бәріне қарсы дауыс беру ұғымы қалыпты жағдайға айналуы керек. Сайлау бюллетендеріне «Бәріне қарсымын» деген жазу енгізу дауыс берушілердің құқығын қорғауға жасалған жағдай. Ал 7 пайыздық межені 5 пайызға төмендету елде тіркелген саяси партияларды алдағы сайлауға қатысуға ынталандырады»,-деп ой тастайды. Десе де, көптеген азаматтар әлеуметтік желі арқылы пікір айтып, мұны мезгілінен сәл кеш қабылданған шешім деп санайтындарын білдіреді. Яғни, Қасым-Жомарт Тоқаев мұндай мәлімдемені сайлау мерзімі белгілі болғаннан кейін жариялап, 10-қаңтар Мәжіліс пен мәслихат депутаттарын сайлау қарсаңында іске асыруы тиістігін жазады. Бұл сарындағы пікірлерден «Тоқаевтың темірді қызған кезде соқпаған» деген тұжырым жасауға болады.
10-қаңтардағы сайлау туралы біраз тәуелсіз ұйымдар көптеген өрескел қателіктер орын алғанын ашық айтуда. Мәселен, «Таза сайлау» ұйымының 5 мың белсендісі сайлау күні 3138 сайлау учаскелерінде бақылаушы болған. Нәтижесінде олар 500 заң бұзу деректерін анықтағанын мәлімдеп, сөздеріне негіз болатын фактілерді жиып, құқық қорғау органдарына өткізгенін жеткізген. Сонымен қатар ұйым өкілдері біраз бақылаушылардың сайлау учаскесіне кіре алмағанын да тілге тиек етеді. Соған қарамастан билік сайлауда өрескел заңсыздықтар тіркелмегені туралы кесім сөзінен таймаған.
Қасым-Жомарт Кемелұлы бұл жолғы сайлау саяси бәсекені арттыруға оң ықпал еткенін, «Ауыл» мен «Аdal» партияларының өкілдері Парламентте болғанда Мәжілістегі талқылаулар қыза түсетінін, бұл үшін аталған ұйымдардың тиісті межені бағындыруына аз ғана дауыс жетпей қалғанын жеткізеді.
Президенттің «Аdal» мен «Ауыл» партиясының өкілдеріне Төменгі палатадан мандат берілгенін қалайтыны туралы сөзін бұған дейін де айтқан болатын. Президент дәл сайлау күні елордадағы №58 сайлау учаскесіне келіп өз таңдауын жасап болған соң, журналистер сұрағына жауап беру кезінде «Парламентке неғұрлым көп партия кірсе, бұл біздің еліміздің болашағы үшін соғұрлым жақсы болады деп үмітенемін» деген-тін.
Бірақ мемлекет басшысының еліміздің жарқын болашағына қатысты бұл үміті ақталмай, Мәжіліс құрамы алтыншы шақырылымдағыдай үш партия өкілдерінен ғана жасақталды.
Қ.ҚАЛИЕВ.

Сайлау күні Президент Қасым-Жомарт Тоқаев заң бойынша Үкімет сайлаудан соң отставкаға кетуі қажеттігін айтқан еді. Мемлекет басшысының бұл мәлімдемесінен соң жұрт Үкімет құрамы жаңара түседі деп болжаған. Тіпті Асқар Маминнің Әлихан Смайылов, Ералы Тоғжанов мен Роман Скляр сынды орынбасарларының бірінің айы оңынан туып, министрлер кабинетін басқаруы мүмкін екендігі туралы болжамдар айтылған. Асқар-Маминнің өзі қайта тағайындалуы да ғажап емес деген сөздер де болған. Бірақ 15-қаңтар күні таңертең Асқар Маминнің қызметінен кеткені хабарланған соң, жұрт бұл ойынан сәл айнығандай болған. Бірақ…

Бірер сағаттан соң Асқар Ұзақбайұлы көп ұзаттырмай жылы орнына қайта жайғасып-ақ кетті. Төменгі палатаға оның кандидатурасын мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев ұсынды. Отырысқа қатысқан 99 депутаттың 78-і Асқар Маминнің кандидатурасын қолдады.
Қалған депутаттар қалыс қалды. Олар «Ақ жол» мен «Қазақстан халық партиясынан» сайланған халық қалаулылары еді. Тоқаев бұл саяси ұйым өкілдерінің қалыс қалуын кандидатқа қарсы дауыс беру деп емес, жәй ғана қалыс қалу дегенді білдіретінін айтты. Бірақ Президенттің бұл сөзіне қалыс қалған депутаттардың бас изегенін байқамадық.
Жалпы мемлекет басшысының Төменгі палата депутаттарына Асқар Маминнің кандидатурасын ұсыну кезінде шілде айында коронавирусқа байланысты өңірлерде ауру көрсеткіші өршіген кезде жағдайды уыстан шығарып алған Үкімет басшысына қарата шенеуніктер дәрі-дәрмектердің және ауруханалардағы орынның жетіспеушілігін реттемесе министрлер кабинетін отставкаға жіберуге дайын екені туралы ескертуін қаперіне алмаған сияқты.
Осылайшы ел тәуелсіздігі жылдарында 12-рет қайта құрылған Үкіметтің құрамында айтарлықтай өзгеріс болмады.
2019 жылы Премьер-министр болып тағайындалған Асқар Мамин қайтадан Үкімет басшысы болып бекітілгенін жоғарыда айтып өттік. Ол бұл қызметке 2019 жылдың ақпан айында тағайындалған болатын. Сол кезде Асқар Мамин басшы болып бекітілген Үкімет 70 пайызға жаңартылған еді.
Ал бұл жолы Үкімет үйіндегі тек екі министр ғана қызметінен кетті. Қалғанының барлығы жылы орнын сақтап қалды.
Үкіметтегі екі жаңа министрдің бірі Серік Шәпкенов болса, екіншісі Әсет Ирғалиев. Алғашқысы Еңбек және әлеуметтік қорғау саласы министрлігін тізгіндейді. Ал 34 жастағы Әсет Ирғалиев Ұлттық экономика министрлігін басқарады. Екеуі де бұған дейін өздері басшылық ететін ведомствада вице-министр қызметін атқарған.
Қалған министрлердің барлығы өз қызметтеріне қайта тағайындалды. Тек Сыртқы істер министрі болып қайта тағайындалған Мұхтар Тілеуберді енді Премьер-министрдің орынбасары қызметін қатар алып жүретін болды.

С.НҰРАЙ.

Жыл соңына дейін елімізде кезең-кезеңімен 6 миллион адамға коронавирусқа қарсы екпе салынады. Жаппай вакцинациялау 1-ақпаннан бастап қолға алынады.
Бұл туралы еліміздің Денсаулық сақтау министрі Алексей Цой Үкімет отырысында айтты. Тиісті ведомства басшысы бұл меже орындалатын болса, елдегі
эпидахуал жақсара түсетінін алға тартады. Еліміздің бас дәрігерінің сөзінше ресейлік «Спутник V» екпесін азаматтарға егу кезең-кезеңімен жүргізіледі.
Мәселен, ең бірінші кезекте екпе инфекциялық ауруханалар, жедел жәрдем қызметі, жан сақтау бөлімі, алғашқы медициналық-санитарлық көмек қызметі, ауруханалардың қабылдау бөлімі, санитарлық-эпидемиологиялық қызметтегі 100 мың адамға салынады.

Ал наурыз айында басталатын екінші кезеңде препаратты жалпы білім беретін мектептердің мұғалімдері, ЖОО оқытушылары, ведомстволық медицина қызметінің мамандары қабылдайды. Үшінші кезеңдегі вакцинациялау мектеп-интернаттарының педагогтарына, балалар мен мектепке дейінгі мекемелердің қызметкерлеріне, студенттерге, созылмалы аурулары бар азаматтар арасында жүргізіледі.
Төртінші кезеңде тәртіп сақшыларына, төтеншеліктерге, ұлттық қауіпсіздік комитеті қызметкерлері мен стационарлардағы медицина қызметкерлеріне салынады. Одан кейінгі кезеңде жабық балалар мекемелерінің қызметкерлері мен созылмалы аурулары бар адамдарға жүргізіледі.
Өз кезегінде Денсаулық сақтау министрі Алексей Цой алғашқы жартыжылдықта 2 млн. адамның вакцинациядан өтуі елде коронавируспен тіркелген науқастар санын 40 мыңға дейін азайтуы мүмкін екенін атап өтті. Вакцинациядан өткен азаматтардың барлығы электрондық түрде тіркеліп, тиісті базада сақталатын болады.
Бұдан бөлек Алексей Цой наурызда эпидахуал өршіп, тәулігіне 9 мың науқас тіркелуі мүмкін екендігі туралы болжам айтты. Сол кезде ауруханалар 42 мың науқасқа дейін толығуы мүмкін. Министр ауруханадағы төсек-орындар саны 52 мыңға шақталғанын, сондықтан да орын тапшылығы болмайтынын айтып сендіріп отыр. Десе де қатаң карантиндік шаралар қабылданатын ескертті.
Ағымдағы жылдың 20-қаңтарындағы жағдай бойынша елімізде коронавируспен тіркелген науқастар саны 171232-ге жеткен. 155397 адам емделіп шықса, 2403 адам көз жұмған. Ал өткен жылдың 1-тамызынан бастап ковидтік пневманиямен сырқаттанған науқастар саны 47 мыңға жуықтаған.
Қазақстанда алты аймақ, атап айтқанда, Ақмола, Қостанай, Павлодар, Атырау, Солтүстік Қазақстан облыстары мен Нұр-Сұлтан қаласы «қызыл аймаққа» еніп отыр.

«Уақыт».

Тұрғындар партиялық тізім бойынша сайланғандардан өз депутатын қалай біледі?

Кешегі аптада Шымкент қалалық мәслихатының жаңа құрамы жасақталды. Жетінші шақырылған Шымкент қалалық мәслихатында үш партия өкілінен сайланған 30 депутаттың өз жұмысына кіріскеніне міне бір апта асты. Бұл жолғы сайлауда тұрғындар бұрынғыдай белгілі бір депутатқа емес, партияға дауыс беріп, соған сәйкес мәслихат депутаттары партиялық тізім бойынша сайланғаны белгілі. Осы ретте тұрғындар арасында «Біздің депутатымыз кім? Оларға өтініш-тілектерімізді қалай айтамыз?» деген заңды сұрақ туындайтыны анық. Расымен де, халық өз тілектерін, шағымдарын депутаттарға жеткізу үшін кімге, қай жерге хабарласып, қайда баруы тиіс? Дәл осы мәселе бойынша біз Шымкент қалалық мәслихатының хатшысы Бахадыр Нарымбетовке сұрақ жолдаған едік. 

Жолданған сұраққа Бахадыр Мәделіұлы «Тұрғындармен тығыз байланыс орнату үшін әрбір депутатқа белгілі бір аумақтар бөліп берілді.Соған сәйкес олар сол шағын аудандарда, елді мекендерде халықпен кездесулер ұйымдастырып, олардың өтініштерін тыңдайды. Мәселелерін шешу бағытында тиісті мекемелерге депутаттық сауалдарын жолдайды. Депутаттар аптаның белгілі бір күндеріне белгіленген қабылдау күндерінде де азаматтарды қабылдайды. Мәслихаттағы 30 депутатқа бекітіліп берілген аумақтар, қабылдау күндері мен қоңырау шалу үшін байланыс телефондар, мекенжайлар туралы мәліметтердің барлығы бірер күнде Шымкент қалалық мәслихатының ресми сайтына түгел жарияланады. Сол арқылы халық өзі тұратын аумаққа бекітілген депутатын біліп, онымен байланыса алады»,- деп жауап берді.
Сонымен қатар Бахадыр Нарымбетов «Бұл шақырылымда мәслихаттың жұмысындағы басты өзгерістер туралы не айтасыз?» деген сұрағымызға «Жаңадан сайланған мәслихат депутаттарының құрамында жаңашылдық көп. Ең әуелі депутаттар мәслихатқа партиялық тізім бойынша өтті. Сайлауалды үгіт-насихат кезінде депутаттыққа үміткерлер халыққа өзінің емес, партияның бағдарламасын алға тартып, оның бағыттарын түсіндіруге жұмыс істеді. Бұл сайлауда дауыс берушілердің басым көпшілігінің таңдауы Nur Otan партиясы болды.
Бұл партияның бес жылға бағдарланған сайлауалды бағдарламасының халықтың ұсыныс-пікірлеріне негізделе отырып жасалғанымен байланысты деп білемін. Өйткені біз праймериз кезінде халықтың ұсыныс-тілектерін назарға ала отырып, оны шешуге бастайтын бағыттарды бағдарламаға енгіздік. Сол бағдарлама негізінде орындалатын жұмыстарды біз бес жылға бөліп отырмыз. Яғни, жүйелі жоспарымыз бар. Сол жоспар бойынша әр басқармаға тиісті жұмыстардың тез әрі тыңғылықты орындалуын талап етеміз»,- деді.
Айта кетейік, жетінші шақырылған Шымкент қалалық мәслихаты 90 пайызға жаңарып отыр. Алтыншы шақырылымдағы 4 депутат қана қайта сайланған. Бұл жолғы мәслихатқа 8 әйел азамат, 29 жасқа толмаған 4 жас бар. Бұған дейінгі мәслихат құрамының орташа жас мөлшері 54 болса, жетінші шақырылымдағы орташа жасы 42 болып, бір мүшелге жасарып отыр.
С.НҰРАЙ.

Әйтеновтің айтқаны өзіне таяқ болып тимей ме?

Кешегі жұмада Шымкент қаласының әкімі Мұрат Әйтенов «Instagram» әлеуметтік желісі арқылы жүргізген тікелей эфир барысында қоғамдық көлік мәселесіне қатысты жоспарларын айтты. Қала басшысы дәл сол күнгі эфирін қоғамдық көлік мәселесіне қатысты тұрғындар сұрағына жауап беруге арнайтынын  алдын ала хабарлаған. Тиісінше сұрақтарды сол кезден бастап жолдай беруді де ескерткен. 

 

Қала әкімінің сөзінше былтыр қоғамдық көліктерде «Tolem» электрондық билет жүйесінің енгізілуі табысты көрсеткіштерге бастап отыр. Естеріңізге сала кетсек, былтыр қазан айының ортасынан бастап қаладағы қоғамдық көліктерде электронды төлем жүйесі енгізілген болатын. Содан бүгінге дейін (15-қаңтарға дейін) жолаушылар «Tolem» жүйесі арқылы 5 млн.755 мың транзакция жасаған. Бұл транзакциялар арқылы 370 млн. теңге қаржы жиналған. Транзакциялардың 91 пайызы «Tolem» карталары арқылы, қалғаны қолма қол арқылы жүргізілген.
Осы сандарды сөйлеткен Мұрат Дүйсенбекұлы қала тұрғындарының қоғамдық көліктерде жүруі кезінде электронды төлемге көшу туралы жаңа жобаны жатырқамай қабылдап, оған тез бейімделгенін де атап өтті.
Сонымен қатар ол, дәл осы «Tolem» электрондық төлемақы жүйесі бойынша көп автобустарда валидаторлардың істемей, қондырғылардың карталардан жолақысын қабылдамай жататыны туралы шағымдар көптеп түсетініне тоқтала келе «Қаланың барлық аумағында интернет сигналының болуын қамтамасыз ету байланыс компанияларына қойылған негізгі талап. Бірақ біраз аумақтарда интернеттің әлсіздігі анық байқалып отыр. Мұны ретке келтіруге біз осы айдың аяғына дейін уақыт беріп отырмыз. Соған сәйкес 1-ақпаннан бастап жолаушылар валидатор істемеген жағдайда жол ақысын төлемей, тегін жүре алады»,-деп қадап айтты.
Әкімнің бұл талабы жолаушыларды тасымалдайтын компанияларға, автобус жүргізушілері мен ондағы кондукторларға ұнай қоймайтыны анық. Себебі олар жолаушыларға «жол ақысын қолма қол бере аласыз ба, валидатор істемей жатыр?» дегенді айта алмайтын болды. Кондукторлардың бұл дегені шын сөз не сылтау екенін тап басып айту қиын әрине. Енді олар жолаушыларды тегін тасымалдамау үшін бұлай қиылып, өтініш айта алмайды. Десе де, валидаторлардың техникалық құрылғы екені бәрімізге аян. Олар да істен шығып қалуы ғажап емес. Міне сол кезде кондуктор мен жолаушылар арасында түсінбестік туып, соңы айғайға ұласып кетсе ше? Не де болса, даудың басы «Әйтеновтің айтқанынан болды» деп күмілжіп жүрмейік.
Бұдан бөлек, Мұрат Әйтенов 2020 жылы қаладағы автобустардың 50 пайыздан астамы жаңарғанын, биыл бұл көрсеткішті 80 пайызға жеткізу жоспарланғанын мәлімдеді. Қаланың экологиясын жақсарту үшін жолаушылар тасымалдайтын 1000 автобустың 590-ны газ метанға өткізілген. 2019 жылы қалада жолаушылар тасымалымен 26 компания айналысса, былтыр олардың саны 19-ға дейін кеміген. Әкім компания санының азаюын сапалы қызметті қамтамасыз ету бағытында қойылған талаптарға бірқатар мекемелердің дайын болмауымен түсіндірді.
Мұрат Дүйсенбекұлы жолдарда көлік ағынының көптігі белгілі бір бағыттар бойынша автобустардың арасындағы интервалдың сақталуына кері әсерін тигізіп жатқанын, бұл мәселеден шығу үшін кейбір көшелердегі жолақтар қоғамдық көліктерге арналатынын хабарлады. Бұл туралы ол:
– Нұр-Сұлтан мен Алматы қалалары бұл мәселені шешу үшін қоғамдық көліктер үшін жолдарда арнайы жолақтар қойған. Осы тәжірибені өзімізде жүзеге асыру үшін қаладағы 8 көшені белгілеп алдық, Олар Тәуке хан, Республика, Бәйдібек би, Нұр Сұлтан даңғылы мен Т. Рысқұлов, Төлеби, Темірлан тас жолы, Жібек жолы көшелері. Бұл көшелерде үш жолақ бар. Ондағы бір жолақты қоғамдық көліктер қозғалысына арнасақ, автобус бағыттарының жүру кестесі сақталады деп ойлаймыз. Пилоттық жоба ретінде арнайы жолақтар әуелі Республика, Тәуке хан даңғылдары мен Т. Рысқұлов көшесіне енгізіледі. Егер ол нәтижесін берсе, алдын ала белгіленген көшелерге арнайы жолақ қоямыз,-деді.
Сонымен қатар М. Әйтенов қазіргі таңда қалада 10 бағыт бойынша 130 газель жолаушыларды тасымалдап жүргенін, биыл олардың саны 30-ға дейін қысқаратынын айтты. Келер күннің еншісіне белгіленген тағы бір жұмыс ол жүргізушілердің қоғаммен жұмыс істеудегі мәдениетін қалыптастыратын курстардың ашылатыны. Онда автобус жүргізушілері қызметтік тәртіпті сақтау, жолаушыларға дөрекі мінез көрсетпеу сынды 30 сағаттық дәріс тыңдап, сертификат алады. Келешекте мұндай сертификаты жоқ азаматтар қоғамдық көлік жүргізушісі қызметіне қабылданбайтыны да айтылды.
Әйтеуір, сертификат алу саудаға айналып кетпесе игі еді…

Шымкентте «Аңсыз цирк» республикалық бірегей жобасы қолға алынады.
Бұл туралы Шымкент ақпараттық-коммуникациялық орталық алаңында «Шымкент-цирк» мемлекеттік коммуналдық қазыналық кәсіпорны директорының м.а. Нұрлан Әділханов мәлімдеді.

Жоба туралы Н. Әділханов «Биыл Шымкент қаласының циркіне 10 жыл толып отыр. Әлемдегі ең жас цирк болғанына қарамастан біздің ұжым әртістері халықаралық байқаулар мен фестивальдерден жүлделі орындармен оралып келеді. Бүгінде цирк жағдайын жақсарту, аңсыз қойылымдар жасау экспериментін жүзеге асыру үшін республика көлеміндегі эксперт-мамандарды арнайы шақырып отырмыз. Алдағы наурыз мерекесіне орай цирк майталмандарымен көрерменге канадалық «Дю Солей» циркінің үздік әдістемелерін пайдаланып, ұлттық колоритті сақтап, жаңа қойылым дайындауға кірісіп кеттік»,-деді.
Жиынға Ж.Елебеков атындағы республикалық эстрада және цирк колледжінің директоры М.Қадыров, «Астаналық цирк» мекемесі директорының орынбасары В.Бернадский мен ҚР Еңбек сіңірген қайраткері, Халықаралық цирк фестивальдерінің жеті дүркін жүлдегері, сайқымазақ жанрының шебері М.Мұтұрғанов қатысты.
Спикердің сөзінше, «Шымкент-цирк» алдағы уақытта клоунада, шапито, джигитовка, каскадерлік, жонглерлік және эквилибристика, әуе гимнасттары бағыттарында жұмыс жасайды. Сонымен қатар тек Шымкент қаласында бар шапито арқылы балаларға арналған қойылыммен цирк ұжымы еліміздің өзге өңірлеріне гастрольдік сапарға шығатын болады.
Өз кезегінде мекеме басшысы цирктегі аңдарға қатысты «Бізде арыстан, пони, жыландарымыз бен аттарымыз бар. Олар қатысатын бағдарамалар дайын. Бірақ олармен гастрольдік сапар жасау қазіргідей пандемия кезінде өте қиын. Сондықтан да «Аңсыз цирк» жобасын қолға алып отырмыз», — деп мәлімдеді.

Былтыр Шымкент аумағын сапалы интернетпен қамтамасыз етудің бірінші кезеңі басталған. Соған сәйкес қаланың 11 жеріне байланыс антенналарын орнату жұмыстары қолға алынған.

Нәтижесіне қаладағы «Алтынтөбе», «Көкбұлақ», «Солтүстік-Батыс» және «Достық» (Солтүстік саяжай) тұрғын алаптарына базалық станциялар орнатылып, іске қосылған. Ал «Асар», «Асар-2», «Шымсити», «Шымсити-2», «Тұран» және «Ақтас-2», «Айкөл» шағын аудандарында орнатылған базалық станцияларды іске қосу үшін оларды электр энергиясына жалғау жұмыстары жүргізілуде. Осылайша өткен жылдың еншісіне белгіленген жұмыстар аз күннің ішінде тиянақталатын болады.
Мегаполисті сапалы интернетпен қамтудың екінші кезеңі аясында алдағы уақытта тағы 14 жерге базалық станцияларды қою жұмыстары басталады. Соған сәйкес, 14 антенна қойылатын жер анықталған. Олардың координаттары мобильді байланыс операторларымен келісілді. Ресми мәлімет бойынша базалық станциялар орнатылатын алаңдар «Шымсити» көшесі, А2, Р32 трассасы бойында, әуежай маңында, «Солтүстік-Батыс», «Қайнар бұлақ», «Тұран», «Нұртас», «Тассай», «Қатын көпір», «Құрсай», «Самал-3», «Достық», «Бозарық» шағын аудандары болмақ.
Жергілікті билік бұл жұмыстардың нәтижесінде аталған аудандар сапалы интернет қамтылады деп мәлімдеп отыр.

«Бір ел – бір кітап» республикалық акциясы аясында 2021 жылдың драматургия жанры бойынша Сая Қасымбектің «Жанталас» атты туындысы жыл кітабы болып таңдалған. Осыған орай Шымкентте белгілі жазушы, драматург, Сая Қасымбектің «Жыл кітабы – «Жанталас» атты шығармашылық кеші өтті. Әдеби кешке өңірдің бірқатар зиялы қауым өкілдері, оқырмандар және БАҚ өкілдері қатысты.

Туынды авторымен кездесу кеші «Томирис» пъесасының үзіндісін сахналау қойылымынан басталды. Сонымен қатар кітапхананың кішкентай бүлдіршін оқырмандары «Батыл көжектер» пъесасынан үзінді көрсетті. Шымкент мәдениет үйінің әншісі Сафура Абдразақова Сая Қасымбектің сөзіне жазылған Қанат Жұмабаевтың «Тәтті елес» әнін әсерлі орындады. Осылайша кеш барысында «Жанталас» авторы драматург Сая Қасымбек ақындық қырымен де таныла түсті. Кештің қадірлі қонақтары айтыскер ақын Нұрлан Есенқұлов жырдан шашу шашты. Кинорежиссер Батырхан Дәуренбеков кинодраматургия бойынша авторға өзінің тың ұсыныстарын жеткізді. Ал кеш қонағы Қайрат Мәуленов қаламгердің бала кезі туралы қызықты естеліктер айтты.
Кешке онлайн форматта қатысқан оқырмандар көкейде жүрген сұрақтарын қойды. Жиында кітап авторы Сая Қасымбек «Біздің тарих әлі толық зерттелген жоқ. Бізден бұрын жазылған тарихты кеңес жүйесі комбайнмен орып кеткендей жоқ қылды. Жанталасып тарихқа үңілсек, тек хандық дәуірі ғана сөйлейді. Ал орта ғасыр опырылып тұр. Бұл менің жаныма қатты батады. Бізді кейінгі тарих көшпенділер дейді. Бұл дұрыс емес», — деп пікір білдіреді.
Естеріңізге сала кетсек, «Бір ел – бір кітап» республикалық акциясын еліміздің Ұлттық академиялық кітапханасы осымен 15 жыл қатарынан ұйымдастырып келеді. Акция аясында үздік деп таңдалған кітаптар республикалық, облыстық, қалалық, аудандық, ауылдық және мектеп кітапханаларында кеңінен насихатталатын болады. Өткен жылдың аяғында 2021 жылдың «Жыл кітаптарын» таңдау бойынша «Бір ел – бір кітап» акциясы комиссиясының кезекті отырысы өткізілген. Сол жиында ел Тәуелсіздігінің 30 жылдығына орай, жалпыхалықтық оқуға «Тәуелсіздігіміздің 30 жылдығына – 30 кітап» таңдалған. Таңдалған кітаптар поэзия, проза, драматургия, балалар әдебиеті мен аударма сынды бағыттарды қамтиды. Жыл басында кітаптардың тізімі жарияланды.
Ендеше «Тәуелсіздігіміздің 30 жылдығына – 30 кітаптың» атаулары қандай? Біліп жүрейік. Олар «Өмірдастан» (М. Мақатаев), «Менің Қазақстаным» (Ж. Нәжімеденов), «Киіз кітап» (Ұ. Есдәулет), «Көкейімде Күлтегіннің жазуы» (С. Ақсұңқарұлы), «Түн парақтары» (Т. Таңжарық), «Достояние души» (Б. Қанапиянов), «Періштелердің өлімі» (Т. Нұрмағамбетов), «Отамалы» (Т. Жармағамбетов), «Қасірет пен тағдыр» (С. Досжан), «Дәмді де пайдалы қазақстандық әдебиет» (Ю. Серебрянский), «Бөрісоқпақ» (Д. Қуат), «Желқайық» (Т. Сәукетай), «Айна ғұмыр» (Р. Отарбаев), «Жеті желкен» (Д. Исабеков), «Көмбе нанның дәмі» (М. Омарова), «Қорқыттың көрі» (Иран-Ғайып), «Пешене» (Д.Рамазан), «Жанталас» (С. Қасымбек), «Өнер-білім бар жұрттар» (Ы. Алтынсарин), «Жекпе-жек» (Б.Соқпақбаев), «Жиһангез Тити» (М. Қабанбаев), «Алабұға аулаған күн» (Т. Әбдірайым), «Алтын тостағанды іздеу» (З. Наурызбаева, Л. Калаус), «Бар болғаны он төрт жас» (М. Айымбетов), «Жүз жылдық жалғыздық» (К. Юсупов, Г. Г. Маркес), «Аманат өмір» (Әдетов Бекболат, Эрих Мария Ремарк), «Ғайып болған миллион» (Ахметов Әділ, Агата Кристи), «Жарқыраған мың күн» (Меллат Төлеген, Халид Хусейн), «Хәрри Поттер мен жасырын бөлме» (Мәзен Динара, Ж.К. Роулинг), «Менің атым – Қырмызы» (Құрметұлы Амангелді, Орхан Памук) туындылары.

Бағдар мен белес

Биыл қастерлі Тәуелсіздігімізге 30 жыл толады. Бұл – қайта жаңғырған қазақ мемлекеттігінің, ата-бабаларымыз аңсаған азаттықтың тұғыры нығая түскенін әйгілейтін маңызды белес. Тарих тұрғысынан алғанда, отыз жыл – көзді ашып жұмғандай қас-қағым сәт. Дегенмен, бұл көптеген халықтар үшін қиындығы мен қуанышы, дағдарысы мен дамуы алмасқан тұтас дәуір деуге болады. Біз де осындай жолдан өтіп келеміз.
Азаттығымыздың айшықты белесіне шыққанда әрбір саналы азаматты «Отыз жылда біз қандай жетістіктерге жеттік?», «Келер ұрпаққа қандай елді аманаттаймыз?», «Мемлекеттігімізді нығайта түсу үшін тағы не істейміз?» деген сауалдар толғандырары анық. Осы тұрғыдан алғанда, бұл – арман-мақсаттарымызды тоғыстырып, болашаққа тың серпінмен қадам басу үшін өткенге тағы бір мәрте оралатын, жетістіктеріміз бен кемшіліктерімізді ой елегінен өткізетін маңызды мезет.
Тәуелсіздіктің отыз жылын шартты түрде үш онжылдық белеске бөліп қарастыруға болады. Оның әрқайсысы атқарған миссиясы тұрғысынан ғасырдың жүгін арқалап тұр.
Мен азаттықтың алғашқы онжылдығын жаңа Қазақстанның іргетасын қалау кезеңі деп атар едім. Осы уақытта Елбасының басшылығымен мемлекетіміздің нышандары белгіленіп, билік жүйесі қалыптасты. Ұлттық валютамыз айналымға енді. Қарулы Күштеріміз құрылды. Ата заңымыз қабылданды. Шетелдермен дипломатиялық қатынас орнатылды. Еліміз беделді халықаралық ұйымдарға мүше болды.
«Қазақстан – 2030» стратегиясын қабылдадық. Шығыстағы көршімізбен шекарамызды бекіттік. Басқа да іргелес мемлекеттермен шекара жөніндегі келіссөздер қарқынды жүргізіле бастады. Ел аумағын ядролық қарудан толық тазарттық. Елордамызды Арқа төсіне көшірдік. Нарықтық экономикаға өтіп, жекеменшік институтын берік орнықтырдық. Отандық бизнестің негізін қаладық. Жастар әлемнің
маңдайалды оқу орындарында білім ала бастады. Түрлі дағдарыстардан аман өтуге мүмкіндік берген Ұлттық қорымыз құрылды. Дүние жүзіне тарыдай шашылған қазақ баласын атажұртқа шақырып, Ұлы көшке жол аштық. Соның нәтижесінде ел еңсесі тіктеліп, ұлттық рухымыз көтерілді.
Екінші онжылдық – Қазақ елінің керегесін кеңейту кезеңі. Осы жылдарда мемлекетіміздің тұғыры нығайып, экономикалық әлеуетіміз арта түсті. Құрлықтағы барлық шекарамызды айқындап, заң жүзінде бекіттік. «Мәдени мұра» бағдарламасын жүзеге асырып, тарихымызды түгендедік. Солтүстік Аралды құтқарып, қашқан теңізді қайтардық. Әлемдік және дәстүрлі діндер көшбасшыларының съездерін, Еуропадағы қауіпсіздік және ынтымақтастық ұйымының, Азиядағы өзара іс-қимыл және сенім шаралары кеңесінің саммиттерін өткізуге және басқа да бірқатар маңызды халықаралық жобаларға бастамашы болдық. Елімізге шетелден қомақты инвестиция тарттық. Есілдің жағасында бой көтерген еңселі елордамыз ұлттық идеямызға айналды. «Батыс Еуропа – Батыс Қытай» халықаралық дәлізі сияқты ірі инфрақұрылымдық жобалар қолға алынды. Тұрғын-үй құрылысы да бұрын-соңды болмаған қарқынмен дамыды.
Үшінші онжылдықта шаңырағымыз биіктеп, өсіп-өркендеп, мерейлі мемлекетке айналдық. Шекара мәселесін біржола шештік. «Қазақстан – 2050» стратегиясын қабылдап, озық дамыған отыз елдің қатарына қосылуды межеледік.
Әр бағыт бойынша «Үдемелі индустриялық-инновациялық даму», «Нұрлы жол», «100 нақты қадам» сияқты ауқымды бағдарламалар жүзеге асырылды. Саяси және экономикалық реформалармен қатар рухани жаңғыруға баса мән бердік.
Осынау толағай табыстардың бәріне Елбасының дара көшбасшылығының һәм халқымыздың даналығы мен парасатының, бірлігі мен ынтымағының, отандастарымыздың қажырлы еңбегінің арқасында қол жеткіздік. Сондықтан, Елбасы Тәуелсіздігіміздің мәңгі символына айналды десек, ақиқатты айтқан болар едік.
Алдағы төртінші онжылдықтың бізге жүктейтін міндеті – қуатты елдің иесі және кемел халық болу. Бұл жолда саяси-экономикалық реформаларды және сананы жаңғырту үдерісін жалғастырып, заман талабына бейімделген ұлттың жаңа болмысын қалыптастыруымыз қажет.
Біз әділетті қоғам мен тиімді мемлекет құруды көздеп отырмыз. Кез-келген істе әділдік қағидатын басшылыққа алсақ, бұған анық қол жеткіземіз. Мысалы, тұрғындардың тұрмысын жақсарта түспесек, еліміздің жетістіктері мен халықаралық табыстарын мақтан ету артық. Азаматтарымыз экономикалық өсімнің игілігін сезіне алмаса, одан еш қайыр жоқ. Мен әрбір шешімді қабылдар сәтте осы ұстанымды басшылыққа аламын. Біз халықтың әлеуметтік жағдайын жақсартумен қатар, барлық азаматтардың мүддесін бірдей қорғаймыз. Менің ұғымымдағы әділетті мемлекет дегеніміз – осы.
Тарихқа көз жүгіртсек, әр буын белгілі бір сынақты басынан өткереді. Біздің бабаларымыз «Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұламаны», аталарымыз алапат ашаршылықты, қуғын-сүргінді, дүниежүзілік соғысты көрді.
Тоталитарлық кезеңде ұлттық құндылықтарымыздан, тілімізден, діліміз бен дінімізден айырылып қала жаздадық. Оның бәрі Тәуелсіздіктің арқасында халқымызға қайта оралды. Бірақ, ұлт пен ел ретінде сақталып қалу үшін бүгінгі және болашақ ұрпақ жаңа сын-қатерлерге дайын болуы керек.
Қазіргі пандемия және соның салдарынан туындаған дағдарыс бүкіл әлемнің бұрын болмаған жаңа сынақтармен бетпе-бет келіп отырғанын анық көрсетті. Экономикалық, әлеуметтік, экологиялық, биологиялық және басқа да қатерлерге қоса, жер жүзіне жағымсыз идеологиялық вирустар да жайылып келеді. Жаһандану кезінде ел жат жұрттың ықпалына бейсаналы түрде ілесіп кеткенін аңғармайды. Басқаша айтқанда, мәжбүрліктен емес, санасының улануы арқылы өз еркімен торға түседі. Сондықтан, жаңа заманның жақсы-жаманын екшеп, артықшылықтарын бойға сіңірумен қатар, тамырымызды берік сақтауымыз қажет. Ұлттық болмысымыздан, төл мәдениетіміз бен салт-дәстүрімізден ажырап қалмау – барлық өркениеттер мидай араласқан аласапыранда жұтылып кетпеудің бірден бір кепілі.

Таным мен тағылым

Бүгінде Тәуелсіздік құрдастары ойы толысқан отыз жасқа толды. Егемен елде дүниеге келіп, өсіп-жетілген олардың санасы сергек, көзқарастары да, өмір салттары да өзгеше. Тіпті, Тәуелсіздікті ешбір дәлелді қажет етпейтін аксиома деп біледі. Бұл – егемендік ұғымы жастардың санасына берік орныққанын көрсететін қалыпты құбылыс. Бірақ Тәуелсіздік құндылығы жадына біржола шегеленіп, мәңгі сақталуы үшін өскелең ұрпақ оның қадірін білуі керек.
Бостандық бізге оңайлықпен келген жоқ. Ата-бабаларымыз азаттық жолында арпалысты. Талай зұлмат замандар мен нәубеттерді бастан өткерді. Осының бәрі халықтың есінде сақталып, ұрпақтан ұрпаққа берілуге тиіс.
Кезінде «Мәдени мұра» бағдарламасы ұлт шежіресін түгендеуге жол ашты. Отандық тарих ғылымы тың серпінмен дамып, түрлі бағыттар бойынша көптеген зерттеу жүргізілді. Бұрын бәймәлім болған қаншама тарихи деректер, археологиялық қазыналар табылды. Тарихымыз сан мың жылдан тамыр тартатынын айғақтайтын жаңалықтар ашылды. Елбасының осындай іргелі бастамалары халқымыздың тарихи санасын жаңғыртуға зор үлес қосты. Бағдарлама аясындағы еңбектер том-том болып жарыққа шықты. Дегенмен, сол қажырлы еңбектің жемісін көпшілік көріп отыр ма? Зерттеу жобаларының біразы ғылыми институттар мен орталықтардың аясында ғана қалып қойған жоқ па?
Мұндай іргелі ізденістердің нәтижесі тек осы сала мамандарының игілігіне ғана айналуы орынсыз. Оны қалың жұртшылыққа түсінікті және қолжетімді ету қажет. Өйткені тарихшылардың ғана емес, барша жұрттың, әсіресе, жас ұрпақтың тарихи санасы айқын әрі берік болуға тиіс. Бұл ретте, ауқымды көрмелермен немесе басқа да үлкен жобалармен әуестенбей, балаларға, жастарға арналған қарапайым әрі қабылдауға жеңіл туындыларға баса мән берген жөн. Мысалы, деректі және көркем фильмдерді алайық. Осы бағытта «Алмас қылыш», «Жау жүрек мың бала», «Томирис», «Кейкі батыр», «Тар заман» сияқты тарихи фильмдер түсірілді. Бірақ бұл әлі жеткіліксіз.
Мен құзырлы органдар мен отандық телеарналарға мемлекеттік тапсырыстың белгілі бір бөлігін міндетті түрде тарихи тақырыптарға бағыттауды тапсырамын. Әрине, қаржы мәселесі шешілуі керек. Дегенмен, көп қаражат жұмсамай да жоғары деңгейдегі өнер туындысын түсіруге болатынын қырғыз бауырларымыз «Құрманжан датқа» фильмі арқылы анық көрсетті.
Бүгінде әлемдік киноиндустрияда тарих тақырыбындағы сценарийлерге сұраныс жоғары. Американың да, Еуропаның да айтулы оқиғалары туралы фильмдер өте көп. Қазір Netfliх, HBO және басқа да алпауыт кинокомпаниялар Азияға бет бұруда. Осы орайда біздің де шежіремізде ауқымды фильмдерге арқау болатын маңызды белестер мен оқиғалар баршылық. Мысалы, әлемдегі ең қуатты империялардың бірі болған Алтын орда тарихы дайын тұрған жоқ па?! Бұл мәселеге болашақта кино саласының мамандары баса назар аударғаны жөн.
Көркем және деректі тарихи туындыларда мемлекеттілік және мемлекетшілдік идеясы әрдайым көрініс табуы қажет. Біз кезінде елге қызмет етудің озық үлгісін көрсеткен Алаш қайраткерлерінен тағылым аламыз. Олар өткен ғасырдың басында тәуелсіздік идеяларын халық арасында дәріптеуге зор еңбек сіңіріп, азаттық жолында құрбан болды.
Тәуелсіздігіміздің мерейтойы аясында осындай біртуар тұлғаларды еске алып, олардың мұрасын жастарымызға және бүкіл әлемге паш етуіміз керек. Сонымен бірге, осы тақырыпты зерттеп жүрген ғалымдар мен жазушылардың да еңбегі қолдауға ие болуы және бағалануы қажет. Алаш арыстарының асыл мұрасын игеру жалғаса беруге тиіс.
Миллиондаған адамды қазаға ұшыратып, тірі қалғанын жан сауғалап босып кетуге мәжбүр еткен алапат ашаршылықтың алғашқы кезеңі – 1921-1922 жылдардағы нәубеттен бері 100 жыл өтті. Сол зұлматтың кесірінен қырылып қалмағанда, халқымыздың саны қазіргіден әлденеше есе көп болар еді.
Тарихымыздың осы ақтаңдақ беттері әлі күнге дейін жан-жақты зерттелмей келеді. Тіпті, ғалымдардың арасында ашаршылық құрбандарының нақты саны туралы ортақ пайым жоқ. Ала-құла деректер және оның себеп-салдары жайлы әртүрлі көзқарастар қоғамды адастырады. Тиісті тарихи құжаттарды, жиналған мәліметтерді аса мұқият зерделеу керек.
Білікті мамандар жүйелі зерттеумен айналысып, соған сәйкес ашаршылық мәселесіне мемлекет тарапынан баға берілгені жөн. Біз бұл күрделі мәселеге ұстамдылықпен және жауапкершілікпен қарауымыз қажет. Жалпы, тарихи зерттеулерді ұраншылдық пен даңғазасыз, таза ғылыми ұстаныммен жүргізген дұрыс.
Биыл әйгілі Желтоқсан оқиғасына 35 жыл толады. 1986 жылы өрімдей ұл-қыздарымыз Кеңес Одағының қаһарынан қаймықпай, ұлт намысы үшін алаңға шықты. Осы күннен соң тура бес жыл өткенде Тәуелсіздігімізді жариялауымыздың символдық мәні зор. Бұл орайда, азаттықтың алғашқы қарлығаштары – Желтоқсан қаһармандарының азаматтық ерлігі лайықты бағасын алып, жоспарлы түрде насихатталуы керек.
Біз жыл соңына дейін жаңа тарихымыздағы бірнеше айтулы оқиғаның мерейлі белесін атап өтеміз. 1991 жылы Семей полигоны жабылды. Оның еліміз ғана емес, барша адамзаттың болашағы үшін айрықша маңызды шешім екенін ескеріп, арнайы іс-шара өткізу қажет деп санаймын. Елбасы қол қойған Жарлықтың арқасында Қазақстан бүкіл дүние жүзіне ядролық қару-жараққа қарсы әлемдік қозғалыстың көшбасшысы болып танылды, алып мемлекеттердің сеніміне ие болды, халықаралық қоғамдастықта жауапкершілігі жоғары ел ретінде мойындалды.
«Өткен күннен алыс жоқ, келер күннен жақын жоқ» дейді халқымыз. Кешегі өткен хандар мен қағандардың дәуірі ғана емес, соңғы отыз жылдағы жасампаздық жолымыз да бүгінде тарихқа айналып, күн сайын алыстап барады. Азаттық таңын өз көзімен көрген алдыңғы буын болмаса, кейінгі жастар өткен ғасырдың 90-жылдарындағы тарихи оқиғалардың тереңіне бойлап, мәнін жете түсіне бермейді. Тәуелсіздікке тағдырдың бере салған сыйы ретінде қарайды. Шын мәніндегі ахуал олай емес.
Елбасы сол кездегі саяси, экономикалық, әлеуметтік, демографиялық және басқа да жағдайларға байланысты жеті рет емес, жетпіс рет өлшеп, бір рет кесуге мәжбүр болды. Біз тығырықтан шығар жолдың
саңылауы да көрінбейтін қиын күндерден қақтығыс пен қантөгіске ұрынбай аман шығып, ешкімге есемізді жібермей, жаңа сипаттағы Қазақ мемлекетін құрдық. Бүгінгі және болашақ ұрпақ мұны әрдайым біліп отыруы керек. Сол үшін Қазақстанның жаңа тарихын да жүйелі зерттеген жөн.
Шынына келсек, Тәуелсіздік жылдарында бірнеше рет қолға алынғанына қарамастан, ұлттық мүддемізге сай келетін көп томдық жаңа тарихымыз әлі толық жазылған жоқ. Оның тұжырымдамасын бұған дейінгі олқылықтарды ескере отырып қайта қарап, жаңа ғылыми ұстанымдар мен жаңалықтардың негізінде тыңнан жазатын уақыт әлдеқашан келді. Барлық оқулықтар осындай іргелі еңбекке негізделіп әзірленеді. Бұл – ұлт шежіресін дәріптеу тұрғысынан алғанда стратегиялық маңызы бар мәселе. Сондықтан, Қазақстанның академиялық үлгідегі жаңа тарихын жазуды дереу бастау керек. Түптеп келгенде, тарихи сананы жаңғырту мәселесінің түйіні – осы. Бұл іске беделді тарихшыларымызды тарту қажет.
Сонымен қатар, шетел аудиториясына арналған Қазақстанның қысқаша тарихын жазып, әлемнің негізгі тілдеріне аударуды ұсынамын. Бұл – қазақтың сан ғасырлық шынайы тарихын әлемге танытудың бірден-бір жолы.
Әрбір халық өзінің арғы-бергі тарихын өзі жазуға тиіс. Бөтен идеологияның жетегімен жүруге болмайды. Ұлттық мүдде тұрғысынан жазылған шежіре ұрпақтың санасын оятып, ұлттың жадын жаңғыртуға мүмкіндік береді.

Қоғам мен құндылық

Егемендігіміздің мәңгілік үштағаны – Алтайдан Атырауға, Алатаудан Арқаға дейін кең көсілген байтақ жеріміз, ананың ақ сүтімен бойымызға дарыған қастерлі тіліміз және барлық қиындықтардан халқымызды сүріндірмей алып келе жатқан береке-бірлігіміз. Біз осы үш құндылықты көздің қарашығындай сақтаймыз.
Бабалардан мұра болған қасиетті жеріміз – ең басты байлығымыз. Қазаққа осынау ұлан-ғайыр аумақты сырттан ешкім сыйға тартқан жоқ. Бүгінгі тарихымыз 1991 жылмен немесе 1936 жылмен өлшенбейді. Халқымыз Қазақ хандығы кезінде де, одан арғы Алтын Орда, Түрік қағанаты, Ғұн, Сақ дәуірінде де осы жерде өмір сүрген, өсіп-өнген. Қысқаша айтқанда, ұлттық тарихымыздың терең тамырлары көне заманның өзегінде жатыр. Жалпы, тарихпен саясаткерлер емес, тарихшылар айналысуы керек.
Шекара сызығын ресми түрде халықаралық шартпен бекітіп, оны әлем жұртының мойындауы соңғы бірнеше ғасырда үрдіске айналды. Оған дейін қазіргідей делимитация, демаркация деген ұғымдар болмаған.
Біз шекара мәселесін шешумен нақты айналысып жатқан кезде кейбір саясаткерлер мен қоғам қайраткерлері «біз бұған асықпайық», «кейін де келісуге болады» деп арқаны кеңге салғысы келгені есімізде. Келіссөздерді табандылықпен жүргізіп, іргемізді дереу қымтап алғанымыз өте дұрыс болғанын уақыттың өзі дәлелдеп берді. Қазір кім не айтса да, біздің екіжақты келісімдермен бекітіліп, халықаралық деңгейде танылған шекарамыз бар. Енді оған ешкім дауласа алмайды.
Аумақтық тұтастығымызға күмән келтіріп, тату көршілік қатынастарға сына қаққысы келетін кейбір шетел азаматтарының арандатушылық іс-әрекеттеріне ресми және қоғамдық деңгейде тойтарыс бере отырып, ағартушылық жұмыстарын ұстамдылықпен жүргізген жөн. Біз ұлттық мүддені аспен де, таспен де қорғауға дайын болуымыз қажеттігін тағы да баса айтқым келеді.
Жоғарыда айтқанымдай, шекарамыз толығымен шегенделді. 2018 жылы Каспий теңізінің құқықтық мәртебесі туралы конвенцияға қол қойылғаннан кейін құрлықтағы ғана емес, теңіздегі шекарамыз да біржола айқындалып, түпкілікті шешілді.
Қазақстан – біртұтас мемлекет. Еліміз оңтүстік, солтүстік, батыс, шығыс деп бөлінбейді. Бұл – тек бағытты білдіретін шартты атаулар. 2018 жылы Елбасының Жарлығымен Оңтүстік Қазақстан облысына Түркістан атауы берілді. Тарихи әділдікті қалпына келтірген орынды шешімді халық бірауыздан қолдап, өте жылы қабылдады. Өйткені, мұндағы шежірелі шаһар ғана емес, тұтас өңір көне замандардан бері Түркістан деп аталған. Осы игі үрдісті еліміз бойынша жалғастыруға болады. Біз мұндай қадамдарды байыппен жасаймыз.
Жерге байланысты бәріміз айқын білетін және бұлжымайтын ақиқат – қазақтың жері ешбір шетелдіктің меншігіне берілмейді, ешқашан сатылмайды. Осыны әр азаматымыз санасына берік сіңіруі қажет. Келесі жылы Жер кодексінің жекелеген нормаларына қатысты енгізілген мораторийдің мерзімі аяқталады. Ауыл шаруашылығы мақсатындағы жерлерді айналымға енгізіп, халықтың игілігіне жарату – өте маңызды мәселе. Сондықтан, биыл Жер мәселесі жөніндегі комиссияны құрып, соның аясында бір байламға келген жөн.
Қазақ үшін тоқымдай жердің өзі қымбат, бір уыс топырақтың өзі алтын. Бірақ біз соны бағалай білеміз бе?! Жер қадірін білу жалаң ұранмен өлшенбейді. Өкінішке қарай, асқар тауларымыз бен айдын көлдерімізді, ұлан-ғайыр даламызды ластап жатқан да өз азаматтарымыз. Көкжайлауға от жағып, қоқыс шашып кеткен де, Көбейтұздың батпағын шелектеп тасып, көлдің ортасында көлікпен ойқастаған да солар. Бір тұтам мүйізі үшін көзін мөлдіретіп киіктерді қырған да өзгелер емес. Қасиетті жеріміздің киесінен қорықпай, жат жұрттың да қолы бармас әрекеттерді жасап отырып, қалайша осы мекеннің иесіміз деп кеуде соға аламыз? Бұл – ащы да болса, шындық. Біз жеріміздің шын жанашыр иесі екенімізді нақты іспен көрсетуге тиіспіз. Ол көшеге қоқыс тастамау, көрінген жерге от жақпау сияқты қарапайым нәрселерден бастап, жалпыхалықтық сипаттағы ауқымды экологиялық шаралар арқылы көрініс табуы қажет.
Мұның бәрі тәлім-тәрбиеден басталады. Ата-анасымен бірге ауласына ағаш екпеген, үлкендердің жан-жануарға мейірімін көрмеген, кішкентайынан табиғатты аялауға дағдыланбаған бала өскенде туған жеріне жаны ашымайды. Мәселе экологияда емес – отаншылдықта, заңда емес – санада.
Елі мен жерін сүю үшін жас ұрпақ байтақ Қазақстанның ғажайып жауһарларын білуге тиіс. Батыста Бозжыра мен Шерқала, күнгейде Ақсу-Жабағылы мен Сайрам-Өгем, Жетісуда Хан Тәңірі мен Шарын, Көлсай мен Қайыңды, Қапал- Арасан, Алтынемел мен Бұрхан бұлақ, шығыста Мұзтау мен Шыңғыстау, Марқакөл мен Рахман қайнары, Арқада Бурабай мен Баянауыл, Ұлытау мен Қарқаралы, теріскейде Имантау мен Айыртау және басқа да көрікті жерлеріміз жетіп артылады. Жер жәннатын алыстан іздеудің қажеті жоқ. Бәрі өзімізде бар. Жастарға осындай керемет табиғатымызды танытып, оны қадірлеуге баулуымыз керек.
Уақыт ұттырмай қолға алып, дәйекті түрде іске асыратын тағы бір шаруа бар. Халықтың қалалық жерлерге жаппай көшуі салдарынан көптеген ауылдарда, әсіресе, шекара маңындағы елді-мекендерде тұрғындар саны күрт азайды. Біз еңбек күші көп оңтүстік өңір тұрғындарының солтүстік және шығыс аймақтарға қоныстануына қолайлы жағдай жасап, осы жұмысты назарда ұстаймыз. Бұл – өте өзекті әрі еліміздің қауіпсіздігіне қатысты мәселе. Бұған қоса соңғы жылдарда түрлі себептерге байланысты бәсеңдеп қалған қандастар көшін барынша қолдап, оларды жоғарыда айтылған өңірлерге орналастыруды жандандырамыз.
Бұл екі мәселенің де стратегиялық маңызы бар. Оған кезекті науқан ретінде қарауға болмайды. Жергілікті билік мұндай жұмыстарды жоғарыға көпірген ақпар беру үшін емес, мемлекеттік мүдде және ағайынға шынайы жанашырлық тұрғысынан жасауға тиіс.
Еліміздің басты нышандарының бірі – мемлекеттік тіл. Қазақстанның мемлекеттік тілі қазақ тілі екені Ата заңымызда 90-жылдардағы күрделі кезеңнің өзінде нақты жазылған. Біз тәуелсіздік дәуірінде ана тілімізді дамыту үшін барлық жағдайды жасадық. Осы аралықта қазақ тілінде білім беретін мектептер мен оқу орындарының, балабақшалардың саны еселеп көбейді.
Бүгінде мемлекеттік тілді білетін қазақтың да, өзге этнос өкілдерінің де үлесі едәуір артты. Қазақ тілін, шын мәнінде, бүкіл халқымызды біріктіруші факторға айналдырудың барлық құқықтық тәсілдері және кепілдіктері қалыптасты. Мәселе – ниетте. Ниеттің дұрыс болуы қазақ тілін меңгергісі келетін адамдарға да, осы мақсатқа жетуге жағдай жасайтын Үкіметке де байланысты.
Тіл игеру үшін балалар әдебиетінің атқаратын рөлі зор. Сондықтан, қазақ қаламгерлерінің үздік шығармаларына қоса, балаларға арналған шетел жазушыларының да таңдаулы туындыларын аударып, көптеп басып шығаруды және таратуды қолға алған жөн. Оған сұраныс жоғары.
Мемлекеттік тілді білу – Қазақстанның әрбір азаматының парызы. Міндеті деп те айтуға болады. Осы орайда мен барша қазақстандықтарға, оның ішінде қазақ тілін әлі жете меңгермеген отандастарыма үндеу тастағым келеді. Жастар ағылшын тілін немесе басқа да тілдерді аз ғана уақытта меңгере алатынын көріп отырмыз. Тұтас буын алмасқан осы жылдарда қазақ тілін үйренгісі келген адам оны әлдеқашан біліп шығар еді. Халқымызда «Ештен кеш жақсы» деген сөз бар. Ең бастысы, ынта болуы керек.
Ана тілімізді кеңінен қолдану – басқа тілдерге, әсіресе орыс тіліне шектеу қойылады деген сөз емес. Барша этнос өкілдерінің ана тілін, салт-дәстүрін дамытуға мүмкіндік жасала береді. Жастарымыз бірнеше тіл білу өздерінің көкжиегін кеңейтіп, көкірек көзін оятатынын жете түсінгені абзал.
Бізді қай заманда да қиындықтардан аман алып келе жатқан басты құдірет – ел бірлігі. Ынтымағы жарасқан жұрттың қашанда ұпайы түгел. Түрлі жағдайларға байланысты қазақ жеріне әр кезеңде әртүрлі ұлт өкілдері көптеп қоныстанды. Қазақ халқы ешкімді жат көрмей, бауырына басты. Бүгінде олардың туған жері де, Отаны да – Қазақстан. Біз көпэтностық сипатымызды артықшылығымызға айналдыра алғанымыз анық. Көптеген шетелдік сарапшылардың елімізге қатысты «Еуразиядағы шырпы тисе лап еткелі тұрған қурай», «failed state» сияқты болжамдарын жоққа шығардық. Бұл жолда тыныштық пен тұрақтылықтың бастауы болған Қазақстан халқы ассамблеясы тиімді жұмыс атқарды. Ешкімді ұлтына қарап, бөле-жарған жоқпыз. Бәрінің өсіп-өнуіне толық жағдай жасадық, бірдей мүмкіндік бердік. Біздің ұлтаралық келісім саясатымыз әлемді мойындатты. Халқымыздың осындай ырыс-ынтымаққа негізделген жарасымын бағалай білуіміз керек. Бұл – кемел келешекке бастайтын бірден-бір дұрыс жол. Сондықтан, ұлтаралық татулық пен келісімді сақтау – мемлекеттік органдардың ғана емес, бүкіл қоғамның және әрбір азаматтың міндеті. Түптеп келгенде, еліміздегі тұрақтылық пен береке-бірлік үшін барлығымыз бірдей жауаптымыз.
Осы орайда, халқымызды біріктіретін ортақ құндылықтарды барынша дәріптеп, ой-санаға берік орнықтыруымыз керек. Мысалы, Наурыз мейрамын атап өту тұжырымдамасын жасап, көктем мерекесінің мазмұнын байыта түскен жөн. Бүкіл қоғамды ұйыстыратын құндылықтар неғұрлым көп болса, бірлігіміз де соғұрлым бекем болады.

Ұлағат пен ұстаным

Соңғы кезде қазақстандықтардың ел өміріне белсенді араласуға, шешім қабылдау үдерісіне қатысуға ынтасы артып келеді. Менің «Халық үніне құлақ асатын мемлекет» тұжырымдамам және Ұлттық қоғамдық сенім кеңесі – осы сұранысқа тікелей жауап. Оны Ордабасыдағы, Күлтөбедегі, Ұлытаудағы ұлы жиындардың заманауи үлгісі деуге болады. Біз қазақтың қанына сіңген қасиет – келелі істі ақылдасып бірге шешу дәстүрін жалғастыра береміз.
Бұл бастамалар азаматтық қоғамды дамытуға негіз болады. Қазіргі шаралар аяқ астынан мәжбүрліктен қолға алынған жоқ. Ол – елімізді демократияландыруға, саяси жүйені жаңғыртуға бағытталған саясаттың жемісі.
Саяси реформа бір күннің немесе бір жылдың шаруасы емес. Мұны ел іргесін шайқалтпай, береке-бірлігін бұзбай, байыппен және біртіндеп іске асыруымыз керек. Бірақ, реформаны соза беруге де болмайды. Билік халықтың алдындағы өз жауапкершілігін сезінгені жөн. Сол себепті біз ауыл және кент әкімдерін сайлауға көшеміз. Осы арқылы ең төменгі деңгейден бастап жергілікті өзін-өзі басқару жүйесін нығайтамыз. Бұл қадам өзекті мәселелерді тұрғындар мен жергілікті биліктің бірлесіп шешуі үшін қажет. Содан кейін аудан әкімдерін сайлаймыз. Жаңа жүйе өзінің тиімділігін көрсетсе, бұдан да жоғары деңгейдегі әкімдерді сайлайтын боламыз.
Бірақ, саяси жаңғыру барысында асығыстыққа бой алдыруға және жалаң ұранға еріп, мемлекеттік жүйені дағдарысқа ұшыратуға болмайды. Бір сәтте барлығын түбірімен өзгерту неге әкеп соқтыратынын кейбір елдердің бүгінгі ахуалынан көріп отырмыз. Елімізде, ең алдымен, адамның құқығын толығымен сақтауға негізделген заң мен тәртіп болуы керек. Анархия мен жүгенсіздік жақсылыққа апармайтыны анық.
Қазақстанның саяси жүйесі заман талабына сай дамып келеді. Мәжіліс депутаттарының биылғы сайлауы – көппартиялы Парламентті орнықтыру жолындағы маңызды қадам. Бізде саяси көзқарастары әртүрлі партиялар бар. Олардың ұстанымдары консервативті, либералды, ұлтшыл, социалист және тағы басқа болуы мүмкін. Бұл – табиғи үдеріс. Саяси плюрализм мемлекетті эволюциялық жолмен дамытуға және нығайтуға мүмкіндік береді. Саяси күштер осындай әралуан болса да, баршасын біріктіретін және бәріне ортақ құндылық бар. Ол – қастерлі Тәуелсіздік.
Біздің мақсатымыз – келер ұрпаққа Қазақстанды тұғыры мығым, экономикасы қуатты, рухы асқақ мемлекет ретінде табыстау және елдік істерді шашау шығармай лайықты жалғастыратын жасампаз ұрпақ тәрбиелеу.
ХХІ ғасыр – білім мен біліктің дәуірі. Әр адам өзін үздіксіз жетілдіріп, жаңа кәсіптерді игеріп, үнемі заман ағымына бейімделу арқылы ғана бәсекелік қабілетін арттыра алады. Білім мен технология, жоғары еңбек өнімділігі ел дамуының басты қозғаушы күші болуға тиіс. Бұл туралы ұлы Абай: «Адам баласы адам баласынан ақыл, ғылым, ар, мінез деген нәрселермен озбақ. Онан басқа нәрсеменен оздым ғой демектің бәрі де – ақымақтық» деген.
Тәуелсіздік жылдарында талантымен таңдай қақтырған жас өрендердің тұтас легі өсіп-жетілді. Бүкіл әлемді аузына қаратқан ғажайып дарын иелері де бар. Олар – Қазақстанның мәдени келбеті, елімізді халықаралық аренада танытып, Тәуелсіздік құндылықтарын жер жүзіне паш ететін рухани елшілерміз, біздің айрықша күшіміз («soft power»). Осындай азаматтарға қамқор болу – мемлекеттің міндеті.
Жаһандану заманында айдай әлем алақандағыдай болып қалды. Талапты ұл-қыздарымыздың жер жүзіндегі кез-келген елге барып, білім алуы қалыпты үрдіске айналды. Сонда қалып, қызмет істеп жүргендер де аз емес. Осы орайда, ел ішінде жастар шетелге кетіп жатыр деген алаңдаушылық бар. Мен жастарымыз білімін жетілдіріп, бәрібір елге оралады немесе шетелде жүріп-ақ Қазақстанның мүддесін қорғайды деп сенемін.
Халқымыз «Атың барда жер таны, желіп жүріп» дейді. Кезінде Елбасы бозбала шағында Украинаға аттанып, еңбек, білім және әкімшілік дағдыларына ие болды. Мен де білім қуып Мәскеуге сапар шектім, өзге мемлекеттерде жұмыс істедім. Біздің талай замандастарымыз бүгінгі жастар сияқты алыс шетелдерге бара алмаса да, Кеңес Одағының түрлі қалаларында білім алды. Бірақ, басым көпшілігі тамырынан ажырап, ол жақта біржола қалып қойған жоқ. Елге келіп, еңбек етті. Сондықтан жырақта жүрген жастарымыздан айырылып қаламыз деп уайымдаудың жөні жоқ. Біздің міндетіміз – олардың бойына мемлекетшілдік рухын сіңіріп, қай жерде жүрсе де туған елдің игілігіне қызмет етуге жұмылдыру. Мысалы, әлемнің ең дамыған елдерінде өз кәсіптерін бастаған және алпауыт компанияларда жұмыс істеп жүрген азаматтарымыздың осындағы замандастарымен байланысын нығайтып, тәлімгерлік етуіне жағдай жасауымыз керек.
Дарынды жастардың бәрі шетелде жүрген жоқ. Ел ішінде де білікті әрі білімді өрендер жетіп артылады. Біз оларды басшылардың жаңа буынын дайындауға барынша тартып жатырмыз. Менің бастамаммен құрылған Президенттік кадр резерві – осының айқын дәлелі. Жобаның келесі кезеңінде қоғам мүддесіне адал көшбасшыларды іріктеуге ерекше назар аударамыз. Билік органдарындағы азаматтар, ең алдымен, ұлттық мүддеге берік болуға тиіс.
«Жас келсе – іске» дейді халқымыз. Жастар – қашанда тың идеялардың қайнар көзі, оң өзгерістердің қозғаушы күші. Сондықтан өскелең ұрпақтың осындай әлеуетін дұрыс арнаға бағыттап, тиімді пайдалануымыз керек. Осы орайда Президент жанындағы Жастар кеңесінің қызметін жандандырған жөн. Оны білікті әрі білімді жастарды жұмылдыратын жүйелі жұмыс алаңына айналдырамыз. Бұдан бөлек, мен азаттық жылдарында дүниеге келген, әлі танылып үлгермеген талантты жастарды қолдау мақсатында «Тәуелсіздік ұрпақтары» атты грант тағайындауды ұсынамын.
Біз не істесек те, бәрін келер ұрпақ үшін жасаймыз. Мемлекеттік саясаттың болашақ алдындағы жауапкершілігін терең сезінеміз. Бұл ұстанымнан ешқашан айнымаймыз. Ең ғажайып ерліктер Отанға шексіз сүйіспеншіліктен туындайтыны сөзсіз. Шын отансүйгіштік дегеніміз – жалаң ұран тастау емес, еліңе, халқыңа қызмет ету.
Адам баласы дүниеге патриот болып келмейді. Ол білім мен тәрбие алып, әлеуметтік ортамен араласып, азаматтық болмысын қалыптастыру кезінде патриотқа айналады. Өзінің жеке мақсат-мүдделері қоғам игілігімен үндесіп, елінің дамуына елеулі үлес қосып жатқанын жан-жүрегімен сезінген адам нағыз бақытқа кенеледі.
Халқымыздың біртуар перзенті Әлихан Бөкейханов «Ұлтқа қызмет ету білімнен емес, мінезден» деген. Біз шынайы патриоттық сезіммен рухтанып, қасиетті Тәуелсіздігімізді одан әрі нығайта түсу үшін бірлесе жұмыс істеуіміз керек.
Барша отандастарыма, әсіресе, жастарға айтарым: кең байтақ Қазақстанды асқақ армандарың мен батыл жоспарларыңды емін-еркін жүзеге асыра алатын, табысыңа марқайып, әрдайым тілеуіңді тілейтін қасиетті Отаның ретінде бағалаңдар! Мен жаңа Қазақстан патриотизмінің жасампаздық құдіретіне сенемін.
Тәуелсіз ел болу оны жариялаумен немесе мемлекеттің іргетасын қалаумен шектелмейді. Тәуелсіздік үшін нағыз күрес күнделікті еңбекпен, үздіксіз әрі дәйекті елдік саясатпен мәңгі жалғасады. Біз қуатты тәуелсіз мемлекетімізбен ғана ұлт ретінде жер бетінде сақталамыз. Осы айнымас ақиқатты берік ұстануымыз қажет. «Тәуелсіздік бәрінен қымбат!» деген бір ауыз сөз мәңгі ұранымыз болуға тиіс.
Ұлтымыздың ұлы ұстыны – қастерлі Тәуелсіздігіміз барша жұртымыздың патриоттық рухымен асқақтай берсін!
Қасым-Жомарт ТОҚАЕВ,
Қазақстан Республикасының
Президенті.

Түркістан қаласында тұрғын үйге қатысты сан сауалға жауап беріп, тұрғындардың баспаналы болуына ақпараттық сүйемелдеу жасайтын орталық ашылды.

Орталық Түркістан облысының әкімі Өмірзақ Шөкеевтің тапсырмасы бойынша жұмысын бастап отыр. Орталықта жергілікті тұрғындар баспаналы болуға қатысты соңғы ақпараттар туралы толық мағлұмат алады. Және халықты баспанамен қамту бағытындағы мемлекеттік бағдарламалармен толық танысады.
Содан соң бағдарламаның қатысушысы ретінде тиісті мекемелерге баспана алу туралы өтініш жолдай алады.
Орталықтың ашылуына облыс әкімі Өмірзақ Естайұлы қатысты. Ол орталықтың жұмысын жүргізетін мамандарға әрбір азаматтың өтінішін жүзеге асыруға ықылас танытып, дұрыс бағыт беру туралы тапсырма берді.
Алдағы наурыз айында облыс орталығында көпқабатты 16 тұрғын үй тапсырылады деп күтілуде.