ЕҢБЕК ЗАҢНАМАСЫН БҰЗУДЫҢ 6,5 МЫҢНАН АСТАМ ДЕРЕГІ ТІРКЕЛІП ОТЫР

Қазақстандағы еңбек нарығында туындайтын мәселелер мен заң бұзушылықтар, әсіресе, еңбек құқығының сақталуы мен жалақы бойынша берешек мәселелері қоғамдағы әлеуметтік тұрақтылыққа теріс әсер етеді. Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігінің мәліметіне сәйкес, 2025 жылдың 1 қарашасындағы жағдай бойынша республикадағы көптеген кәсіпорындарда жалақы төлеу және еңбек құқықтарын бұзу деректері анықталған. Мемлекеттік еңбек инспекторларының жүргізген тексерулері мен қатаң шаралар нәтижесінде еңбек заңнамасын бұзған кәсіпорындарға қатысты бірқатар шаралар қабылданды.

Қазіргі таңда Қазақстандағы 394 кәсіпорында 9,8 мыңнан астам жұмыскердің жалақысы толық төленбеген. Мемлекеттік еңбек инспекторларының деректері бойынша, бұл жалақы бойынша берешектің жалпы көлемі 2,3 миллиард теңгені құрайды. Бұл қарыз жұмысшылардың еңбек құқықтарының бұзылуы мен олардың әлеуметтік жағдайына теріс әсер етуде. Еңбек нарығындағы мұндай жағдайлардың тұрақты түрде орын алуы жұмысшылар арасында наразылық туғызуы және әлеуметтік шиеленіске әкелуі мүмкін. Мемлекеттік еңбек инспекторлары берешек кәсіпорындардың басшыларына қатаң ескертулер жасап, 3 369 ұйғарым берді. Сондай-ақ аталған кәсіпорындардан 428,2 млн теңгеге айыппұл салынды. Айыппұл салу – бұл еңбек заңнамасын бұзған ұйымдарға қолданылатын бірден-бір тиімді шаралардың бірі болып отыр. Бұл арқылы мемлекеттік органдар кәсіпорындарды өз міндеттемелерін орындауға мәжбүрлейді.
Қабылданған шаралар жалақы бойынша берешекпен шектелмей, еңбек құқықтарының бұзылу мәселесіне де назар аударылған. Жүргізілген тексерулер барысында еңбек құқығының бұзылуының 6,5 мыңнан астам фактісі анықталды. Бұл бұзушылықтар түрлі аспектілерді қамтиды, оның ішінде еңбек келісім-шарттарының жасалмауы, еңбек шарттарының орындалмауы, жұмысшылардың жұмыс уақытын дұрыс есептемеу, артық сағат жұмыс істеу сияқты мәселелер бар. Қазіргі таңда еңбек құқығының бұзылуы тек жұмысшылардың құқықтары мен мүдделерін ғана емес, сондай-ақ қоғамдағы әлеуметтік әділеттілік пен құқықтық тәртіпті де бұзады. Әсіресе, әлеуметтік және экономикалық тұрғыдан осал топтарға жататын жұмысшылар үшін мұндай құқық бұзушылықтар олардың өмір сүру деңгейіне теріс әсер етуі мүмкін. Сондықтан еңбек заңнамасының қатаң сақталуы жұмысшылардың құқықтарын қорғауда шешуші фактор саналады.
Мемлекеттік еңбек инспекторларының қабылдаған шараларының нәтижесінде, әсіресе жалақы бойынша берешектерді төлеу бойынша айтарлықтай жетістіктерге қол жеткізілді. Қатаң кестелер мен мерзімдер белгіленген соң, 9,6 мың жұмыскердің құқықтары қорғалып, оларға 2 миллиард теңге төленді. Бұл – мемлекет тарапынан көрсетілген тиімді бақылау мен ұйымдарға деген қатаң талаптардың нәтижесі. Жалақы бойынша берешек мәселесі шешілгенімен, әлі де көптеген кәсіпорындар заңға талаптарына келгенде осалдық танытып отыр. Елімізде еңбек заңнамасының сақталуына бақылауды қамтамасыз ету – ҚР Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігінің маңызды міндеттерінің бірі. Осыған орай, мемлекеттік еңбек инспекторларының тексерулері тұрақты түрде жүргізіліп тұрады. Осы орайда, 5 306 тексеру жүргізіліп, 6 571 бұзушылық анықталған. Оның ішінде еңбек саласындағы заң бұзушылықтардың саны 5 427-ге жеткен, ал еңбек қауіпсіздігі мен еңбекті қорғау бойынша 1 111 бұзушылық тіркелген. Еңбек қауіпсіздігі мен денсаулықты қорғау – жұмысшылардың өміріне қауіп төндірмеу үшін аса маңызды. Бұл саладағы бұзушылықтар еңбек апаттары мен жарақаттардың көбеюіне әкелуі мүмкін, сондықтан оларды дер кезінде анықтау және жою өте маңызды.
Қабылданған шаралар мен тексерулер нәтижесінде 40 мыңнан астам жұмыскердің еңбек құқығы қорғалды. Бұл жұмысшылардың еңбек құқықтарының сақталуына бағытталған нақты әрекеттер мен бақылаудың маңызды екенін көрсетеді. Еңбек құқықтарын қорғау және жалақы бойынша берешекті өтеу мәселелері тек мемлекеттік еңбек инспекторларының ғана емес, барлық қоғамның, жұмыс берушілердің және жұмысшылардың бірлескен күш-жігерінің нәтижесінде шешілуі тиіс. Жалпы еңбек заңнамасын бұзу және жалақы бойынша берешек мәселелері Қазақстандағы ең өзекті әлеуметтік мәселелердің бірі болып қала береді. Мемлекеттік еңбек инспекторларының тексерулері мен қабылдаған шаралары, олардың құқық бұзушылықтарды анықтап, түзетуге бағытталған қатаң әрекеттері еңбек құқықтарын қорғау жүйесін жақсартуға ықпал етуде. Дегенмен бұл бағыттағы жұмыс әлі де жалғасып, кәсіпорындар тарапынан еңбек заңнамасын бұзуды болдырмауға арналған шаралар мен бақылау күшейтілуі керек.

«Уақыт».