Маңызды

10 қаңтар мен 20 ақпан аралығында Түркия тарапынан берілетін жыл сайынғы гранттық бағдарламаға құжат тапсыруға болады. «Түркия Бурслары» гранттық бағдарламасына құжат тапсыруға байланысты ақпараттарды ресми сайттан www.turkiyeburslari.gov.tr алуға болады. Құжаттар онлайн тапсырылады.

Аталған бағдарламаға құжат тапсыру тегін және үміткерлер тарапынан тапсырылуы керек. Құжат тапсыратын үміткерлерге ақылы түрде құжат тапсырып беруді ұсынатын кісілерге немесе мекемелерге сенбеу керегі ескертіледі. Құжат тапсыратын үміткерлер құжат тапсыру барысында сұрақтары туындаған жағдайда Түрік Елшілігі білім бөліміне телефон соғу арқылы (+7 7172 704 678) немесе Нұр-Сұлтан қаласы Ташенов көшесі 3 мекенжайындағы Консулдыққа келіп ақпарат ала алады.
Сонымен қатар үміткерлер құжат тапсыруға байланысты сұрақтар бойынша Алматы қаласындағы Түрік Бас консулдығы Білім Бөліміне (+7 7272 784 165) хабарласып, ақпарат алуларына да болады.

Былтыр қаңтар-қараша айларында елімізден шетелге ақша аудару жүйелері арқылы жөнелтілген жеке тұлғалардың халықаралық қаржы аударымдарының жалпы көлемі 921,3 млрд теңгені құраған. Яғни 1 триллион теңгеге жуықтаған. 2020 жылдың ұқсас кезеңінде бұл көрсеткіш 712,8 млрд теңге болған.

 

Бұл деректі ranking.kz таратты.
Ал шетелден алынған ақша көлемі 256,2 млрд теңгеге жетіп, өткен жылдың сәйкес кезеңімен салыстырғанда 0,8 пайызға азайған.
Қазақстанда жеке тұлғалар есебінен жасалған халықаралық қаржы аударымының ең көп үлесі немесе 278,5 млрд теңгесі Өзбекстанға жөнелтілсе, 189,2 млрд теңге Түркия еліне, 162,1 млрд теңге Ресейге аударылған.

Аптаның сейсенбісінде күнгей жарықтан түгел ажыратылды. Жарықпен қоса интернет сигналы да сөніп, тұрғындардың бір-бірімен мобильді байланысқа шығуы мүмкін болмай қалды. Қыс ауасында жылу пештері электр қуатына жалғанған үйлерде тұрғындар дірдек қақты. Ел аумағындағы электр желілерін басқаруға жауапты қазақстандық «KEGOС» компаниясы мұны Өзбекстан Республикасы, Ташкент қаласындағы электр станциясында болған апаттың салдары деп түсіндірді. Неге?

 

Аталған компания Ташкентте орын алған апат Орталық Азияның біріккен энергожүйесінде болғандықтан тек Қазақстан емес Өзбекстан мен Қырғызстанның бірнеше қаласында жарық өшкенін жеткізді.
Ай-күннің аманында болған апаттан Алматы қаласының 70 пайызы жарықсыз қалса, үшінші мегаполис Шымкентте қуат көзінен толық ажырады.
Абырой болғанда елдегі жағдай тез қалыпқа келді.
Күндізгі сағат 13:39-да Қазақстанның ұлттық электр желісінің қалыпты схемасы қалпына келтірілді. Сағат 14:53-те Алматы қаласы мен Алматы облысы бойынша барлық шектеулер алынып тасталды. Сағат 15:10-да Жамбыл 500 кВ, Шымкент 500 кВ шағын станцияларына кернеу берілді. Қазақстанның оңтүстік аймағының барлық өңірлерінің тұтынушыларын электрмен жабдықтау 16:00-де қалпына келтірілді.
Естеріңізде болса, 2020 жылы мамыр айының алғашқы күндерінде Өзбекстанның «Сардоба» су қоймасындағы дамба жарылып, одан аққан су Түркістан облысы, Мақтаарал ауданындағы бірнеше ауылды басып қалған болатын. Аудандағы Жаңатұрмыс пен Жеңіс ауылдары толықтай су ортасында қалып, салдарынан талай үйдің іргесі опырылып құлаған. Ауыл халқының еккен егінін де су шайып, еткен еңбек зая кеткен. Қызылсу аталған елдімекендерден бөлек, Фирдоуси, Өргебас және Достық ауылдарына де жеткен.
Бұдан Өзбекстанда «Сардоба» жарылса бізге қызыл су лап келіп, «Сырдария» бүлінсе жарық жалп ететінін түсіндік.

Келесі жұмада Қытай елінің Бейжің қаласында Қысқы Олимпиада ойындары басталады. Ағымдағы жылдың 20-ақпанына дейін жалғасатын дүбірлі додада қысқы спорттың 15 түрінен 109 медаль сарапқа салынады. Оған әлемнің 95 елінен 4 мыңнан аса спортшы қатысады деп жоспарланып отыр. Олардың арасында қазақстандық 34 спортшы бар. Олар қысқы спорттың 8 түрінен сынға түседі. Мамандар қай сайыпқыраннан үлкен үміт күтеді.

 

Қазақстан ҰОК бас хатшысы Андрей Крюков Бейжіңде биатлоннан ел намысын қорғайтын Галина Вишневкая, Александр Мухин, Владислав Киреев, фристайл-могулдан Юлия Галышева, Аяулым Әміренова, Олеся Граур, Анастасия Городко, Дмитрий Рейхерд, Павел Колмаковтарға артылған үміт зор екенін алға тартады.
Ал фристайл-акробатикада команда лидері Жанбота Алдабергенова, Ақмаржан Қалмурзаева, Шерзод Хаширбаев қор қол қайтпайды деген сенім көп. Конькимен сырғанаушы спортшыларымыз да қоржынға медаль салуы әбден мүмкін. Абзал Әжіғалиев, Денис Никиша, Әділ Ғалиахметов, Яна Хан, Ольга Тихонова сынды шорт-тректен сынға түсетін спортшыларымыз өрнекті ойын үлгісін көрсетіп, жанкүйерлерінің сенімін ақтайды деген үміт те жоқ емес.
Қысқы Олимпиададағы шаңғы сайысында спортшыларымыз қарсыластарын шаң қаптырады деп айту қиын сияқты. Себебі аталған спорт түрі бойынша спортшыларымыз карантиндік шектеулерге байланысты жарыстарға қатыса алмаған. Тек Германияда өткен әлем чемпионатына қатысқан. Олар биыл маусымда бар күшін салып, 7 лицензия ұтып алды. Осылайша шаңғы сайысында 2 ер адам, 5 әйел сынға түсетін болады.
Орталық коммуникациялар қызметінде өткен баспасөз мәслихатында осы деректерді алға тартқан Андрей Крюков шетелде фристайлшылар, шаңғышылар, биатлоншылар жаттығып жатқанын атап өтті.
Қазақстан Республикасы Мәдениет және спорт министрлігінің таратқан дерегі бойынша Қысқы Олимпиадада жеңіс тұғырынан көрініп, қоржынға алтын медаль салған спортшыларға- 250 мың доллар (109 млн 129 мың 500 теңге, 1 доллар – 436,52 теңге), екінші орынға -150 мың доллар (65 млн 477 мың 700 теңге), үшінші орынға — 75 мың доллар (32 млн 738 мың 850 теңге) қарастырылған. Бұл қаржы мемлекеттік қордан бөлінеді.

Құрылғанына көп бола қоймаған «Қазақстан халқына» қорының бүйірі ұлғайып келеді. Ағымдағы жылдың 20-қаңтарына дейін қорға танымал кәсіпкерлер, заңды тұлғалар мен қарапайым халықтан барлығы 19,5 миллиард теңге түскен болатын.Түскен қаржының көбін дәлірегі, 10 млрд теңгесі «Kaspi Bank» есебінен аударылған.

 

Осы аптада қордағы қаржы 25 млрд теңгеге толықты. Ақшаны Қазақмыс пен KazMinerals компаниялар тобы аударған. Қор басшысы Болат Жәмішев «Қазақстан халқына» қорына 150 миллиард теңгеге дейін ақша түсуі керек деген болжамын бөліскен болатын.
Айта кетейік, «Қазақстан халқына» қоры мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаевтың тапсырмасымен құрылған. Таяуда Президент қорды құру туралы бастамасын қолдап, қаржы аударған бизнес өкілдеріне алғыс айта отырып « Мұның бюджет қоры емес, Қазақстан халқының қоры екенін тағы да қайталап айтамын. Сондықтан оның жұмысы ұзақ бюрократиялық рəсімдерсіз атқарылуы тиіс жəне батыл шешімдер қабылдануы керек. Көмек нақты, шұғыл жəне атаулы болуға тиіс. Ірі компаниялардың бəрі жыл сайын табыс салығының Үкімет белгілеген бөлігін пайдалы əрі қайырымдылық істермен айналысатын Қорға аударып тұрады. Бизнес қоғамдастық бұл бастаманы шынайы түрде қолдайды жəне жобаларды жүзеге асыруда Қорға көмектеседі деп үміттенемін»,- деп айтқан болатын.

Елімізде қаралы қаңтар оқиғасының зардабы мен зауалы әлі айтылып түгесілмеді. Жұрт енді есін жиып, бейбіт заман деген сөздің қадірін терең түсіне бастады.

 

Биліктегілер болса бұқарадан асып ешқайда бара алмайтынын енді түсініп, қай жерде «қамысты бос ұстағандарын» түгендеп әлек. Шаш етек шығынға батқан бизнес субъектілері болса «шығыс болмай кіріс болмас» деп өздерін жұбатып, келер күннен жақсылық күтуде. Белсенділер бұл оқиғадан қандай сабақ алуымыз керек екенін айтудан жалықпауда. Оны бұқаралық ақпарат құралдары жарыса жазуда. Бөле-жара айта кететін мәселе жыл басындағы дүрбелеңнен соң депутаттардың белсенділігі өзгеше реңк алды. Олар бұрынғыдай журналистердің сұрағына керенау емес, көсіле жауап беруге көшкен. Олардың сөзі «Кезінде Үкіметке қымбатшылықпен күресуді талай айттық. Тыңдамады» дегенге саяды. Және оған негіз ретінде осы бағытта Үкіметке жолданған депутаттық сауалдарын еске алады.
Осы жетіде Сенатор Ақылбек Күрішбаев ауылдағы әлеуметтік жағдайды жақсарту керек екенін, себебі қаңтардағы оқиға кезінде митингге шыққан жастардың дені ауылдан келгенін айтып, мәселе көтерді.
Ол алтын бесік ауылда біраз отбасы «шықпа жаным шықпа» деп өмір сүріп отырғанын, ал биліктегілердің ауыл ахуалы туралы статистикасы шындықтың ауылынан алыс жатқанын ашық айтты. Сондай-ақ ол сенаторлардың аудандар мен ауыл тұрғындары арасында жүргізілген арнайы әлеуметтік сауалнама нәтижесінде ауыл тұрғындары үшін бас ауыртар басты мәселе тұрақты жұмыстың табылмайтыны екенін атап өтті. Өз сөзінде А. Күрішбаев «Сауалнамада ауыл тұрғындары бір айдағы нақты табысы 35 мың теңге құрайтынын көрсеткен. Мұндай ақшаға қалай өмір сүруге болады? Жыл сайын ауыл халқының қалаларға көшуі артуда. Біз жүргізген әлеуметтік сауалнама нәтижелері көрсеткендей еңбекке қабілетті халықтың 41 пайызы ауылдардан қалаға көшуді қалайды» деді. Сенатор егер ондағы тұрғындар қалаға қарай үдере көше берсе, ауылда жұмыс істейтін ешкім қалмай қаңырап бос қалса, елді азық-түлікпен қамтамасыз ету, шекаралас аудандарды қорғау мәселелері алға шығатынын ескертеді.
Бұдан өзге А. Күрішбаев осыдан бір жыл бұрын Жоғарғы палата депутаттары ауылдық аймақтарды дамыту бойынша Үкіметке нақты ұсыныстар жолдағанын, бірақ оның негізгі тармақтарының бірде бірі орындалмағанын айта келе «Неге Үкімет Сенатқа құлақ аспайды?» деді.
Өкінішке орай Қазақстан Үкіметін Асқар Мамин басқарған үш жылға жуық уақыт ішінде Сенатордың дәл осы сұрағы басы ашық күйінде қала берді. Енді Смайылов тізгіндейтін министрлер кабинеті депутаттардың дегеніне нақты қандай қадамдарға баратынына көп ұзамай куә боламыз.

Жыл басындағы қаңтар оқиғасы туралы газетіміздің өткен санында бірнеше сараптамалық мақалалар жариялаған болатынбыз. Дегенмен де салдары сан жұртты сан соқтырған бұл қырғын туралы жазар әлі түгесілмейді. Себебі оқиғаның әлі де тарқатылмай жатқан тұстары, айтылмай жатқан ақиқаты, көрсетілмеген көріністері өте көп… Қаншама адам жақыным жазықсыз абақтыда отыр, қапыда күштік құрылымдардың қолынан қаза тапты деп қайғырып отыр. Ал арнаулы орган өкілдері болса тек жазықтылар, күдіктілер қамауға алынғанын алға тартып, нақты сандеректер ұсынуда. Бұл мәселе туралы алдағы уақытта тарқатып жазатын боламыз. Ал әзірге елде болған қаңтар оқиғасы туралы ресми деректердің бірқатарын назарларыңызға ұсынамыз.

 

Жаңаөзендіктерді
60 қаланың халқы
қолдаған

Жылдың басында, дәлірегі 2-қаңтарда Маңғыстау облысы, Жаңаөзен қаласында елімізде газ бағасының қымбаттауына байланысты бейбіт сипатта наразылық шеруі басталғаны белгілі. Қаңтар оқиғасының бұрқ-сарқ қайнауына себепкер болған осы шеруді бастапқыда еліміздегі 60 қала мен 26 ауыл халқы қолдаған.
Бұл туралы құқық қорғаушы Бақытжан Төреғожина жазады.
Оның сөзінше, наразылық акциясы Жаңаөзен, Ақтау, Атырау, Ақтөбе, Орал, Тараз, Көкшетау, Қостанай, Нұр-Сұлтан, Алматы, Шымкент, Түркістан, Қызылорда, Қарағанды, Жезқазған, Семей, Өскемен, Петропавл, Екібастұз, Павлодар, Құлсары, Ақсай, Форт-Шевченко, Қаскелең, Арал, Талдықорған, Мерке, Жетісай, Аягөз, Балқаш, Арыс, Есік, Арқалық, Қандыағаш, Қазалы, Хромтау, Сарыағаш, Шардара, Ерейментау, Маңғыстау, Шу, Шалқар, Жаңақорған қалаларында болған.
Сонымен қатар шеру Қаражанбас, Теңіз, Мақаншы, Бейнеу, Ақшұкыр, Қармақшы, Оңды, Жаңақала, Жетібай, Шиелі, Қаламқас, Шетпе, Индер, Кұрық, Шелек, Сексеуіл, Ақжар, Қарсақпай, Колоска, Баянауыл, Индербор, Қарқаралы, Торғай, Мақат, Қаратұрық, Кеңқияқ елдімекендерінде өткен.

Қандай мобильді
қосымша көп
қолданылды?

Finprom.kz сайты 11-қаңтарға дейін ең көп сұранысқа ие болған мобильді қосымшаларды атап өтті. Дәл сол уақытқа дейін қалың халық қаңтар қасіретін тартқан еді. Сонымен ТОП-5 қосымшаларда «Secure VPN – қауіпсіз, жылдам»; «Thunder VPN: жылдамырақ VPN»; «VPN прокси шебері — жылдамырақ Vpn»; «Video Downloader, Download Video»; «X-VPN – Private Browser VPN» болған.
Көрсетілген қосымшалар әлеуметтік желілерге кіруге, бұғаттауды айналып өтіп, мессенджерлерді қолдану үшін қолданылады. Бірақ белгіленген төтенше жағдай режимі алынғаннан кейін (19-қаңтардан кейін) ең көп қолдану бойынша «ZOOM Cloud Meetings» («бизнес» санатында); «MOON – Current Moon Phase («ауа райы»)»; «Telegram»; ҚР электрондық үкіметінің «eGov mobile» қосымшасы; «Triple A» («ойын-сауық») сынды қосымшаларды пайдалану алдыңғы қатарға шыққан.
Банкоматтардан
507 млн теңге ұрланды

Елімізде өткен жылдың қыркүйек айындағы жағдай бойынша 12,5 мың банкомат болған. Ұлттық банк келтірген бұл дерек бойынша банкоматтардың басым бөлігі немесе 2,4 мыңы Алматы қаласында орнатылған. Ал Нұр-Сұлтан, Шымкент қаласы мен Қарағанды, Түркістан облыстарында 1 мың дана банкомат бар. Бірақ жыл басындағы қаңтар оқиғасы салдарынан банкоматтардың саны айтарлықтай азайып, 10,1 мың дана болған.
Банкоматтардың бұзақылардың қолымен бүлінуінен 1,6 млрд теңге шығын келген. Залал келтірілген қаражат құрылғыларынан морадерлар 507 млн теңгені қолды еткен.
Қаңтар оқиғасы кезінде қираған банкоматтардың көбі дәлірегі 1 мыңы Алматы қаласына тиесілі. Бүлінген мың банкоматтың көбі үш банкке тиесілі. Олар – Halyk Bank, Kaspi Bank және Forte Bank.

Қозғалған қылмыстық
істердің 70 пайызы
ұрлыққа қатысты

Қаңтар оқиғасы бойынша қозғалған қылмыстық істердің 70 пайызы немесе 1 356 іс ұрлыққа қатысты. Бұл туралы Ішкі істер министрлігі Тергеу департаментінің басшысы Санжар Әділов мәлімдеді.
Ведомства өкілі ұрлық пен тонау дерегі бойынша 274 адам уақытша ұстау абақтысына тоғытылғанын жеткізді. Күдікті ретінде ұсталғандардың кінәсі тауарлар мен қару түріндегі алынған заттай дәлелдемелермен, сондай-ақ бейнебақылау камераларының жазбаларымен, әлеуметтік желідегі роликтермен, күдіктілерге тиесілі ұялы телефондардан табылған деректермен дәлелденеді.
Осы деректі алға тартқан Санжар Әділов қаңтардағы қырғын кезінде Алматы, Талдықорған, Тараз, Шымкент, Қызылорда, Өскемен, Ақтөбе, Атырау және Семей қалаларында 1466 әртүрлі ғимаратқа шабуыл жасалғанын, оның ішінде 71 мемлекеттік мекеме, 12-сі әкімшілік ғимарат пен 27 полиция нысаны екенін атап өтті. Тәртіпсіздік кезінде ең көп залал бизнес нысандарына келіп, 1395 бизнес нысан тоналған. Одан өзге 700-ден аса көлік бүлінген. Оның 500-ден астамы полиция, қорғаныс, төтенше жағдай министрліктері, жедел жәрдем және өзге де органдардың қызметтік көліктері болып табылады.
Сондай-ақ 7 аңшылық дүкеніне шабуыл жасалып, 1564 қару ұрланған.
Айта кетейік, осыған дейін (19-қаңтарда) Денсаулық сақтау министрлігі елдегі тәртіпсіздіктер салдарынан қайтыс болғандардың саны 227 адамға жеткенін хабарлаған болатын. Содан бері бұл дерек жаңармады. Қаза болған адамдардың толық тізімі жарияланбады.

Қарулар тәркіленіп
жатыр

Жоғарыда қаңтар оқиғасына байланысты қозғалған қылмыстардың 70 пайызы ұрлыққа қатысты іс екені айтылды.
ҚР Ішкі істер министрлігі Тергеу департаментінің басшысы Санжар Әділов елдегі тәртіпсіздік кезінде қару ұрлаған адамдардың саны 100-ге жеткенін хабарлады. Олардың барлығы қазіргі таңда қамауда отыр.
Жалпы қаңтар оқиғасына байланысты республика аумағында жүргізілген антитеррорлық шара кезінде 515 қару тәркіленген. Бұл туралы Санжар Әділов «Оның ішінде 75 автомат, 133 тапанша, 2 пулемет, 47 ойық ұңғылы атыс қаруы, 103 тегіс ұңғылы қару, 100-ден аса граната, 9 мыңнан аса оқ-дәрі бар. Қару ұрлағаны үшін 98 адам ұсталып, уақытша ұстау абақтысына қамалды. Қаруды заңсыз сақтағаны үшін 61 адам ұсталды», — дейді.
Сонымен қатар ол «Барлық адам қару ұрлауға қатысы болмауы мүмкін екенін ескере отырып, қаруды тауып алған азаматтарды ерікті түрде оны тапсыруға шақырамыз», — деді.
Әкімшілік іс бойынша қамауда 63 адам отыр.
Мемлекет басшысы лаңкестік актілердің себептерін және ұйымдастырушыларды анықтау бойынша тергеуді Бас прокуратураға тапсырғаны белгілі.
Аптаның сейсенбісінде Орталық коммуникациялар қызметінде өткен брифингте Бас прокуратураның бірінші қызмет басшысының орынбасары Елдос Қилымжанов бүгінге дейін қаңтар оқиғасына қатысты соттар 9257 әкімшілік істі қарағанын мәлімдеді. Елде болған бұл оқиға кезінде 3314 адам қамауға алынған. Қаралған әкімшілік істердің жартысына жуығы ешқандай жаза қолданылмай қаралды. Сот 4 584 адамға ескерту жасаған. Бүгінде прокурорлардың өтініштері бойынша қамаудан 1 149 адам босатылған. Тағы 577 іс бойынша айыппұл ескертуге ауыстырылған. Одан өзге 393 қылмыстық істе қылмыстың құрамы болмауына байланысты толық тоқтатылған. Осылайша, сотпен әкімшілік қамауға алынған 3 314 адамның бүгінде тек 63-і қамауда отыр.

Қаңтар оқиғасына қатысты
қомиссия құрылды

Осы аптада адвокат Абзал Құспанның бастамасымен құрылған «Аманат» қоғамдық комиссиясы өз жұмысын бастады. Аталған комиссия қаңтар оқиғасына байланысты қозғалған қылмыстық істермен айналысатын болады. Бұл туралы қорғаушы «Түрлі органдармен ұзақ сөйлесуден кейін ортақ бір келісімге келдік. Біз, адвокаттардан құралатын комиссия тек қана қылмыстық істермен айналысатын болдық. Оның ішінде ауруханада ем алып жатқан жерінен белгісіз, маска киген адамдар алып кетіп, іс қозғаған делінетін істер де бар», -дейді.
Бұған дейін заңгер Абзал Құспан қаңтар оқиғасына байланысты істерді зерттеуге комиссия құру туралы бастамасын Ақорда екі сөзге келмей қолдағанын жазған болатын.
Одан өзге осы аптада қаңтар оқиғасымен айналысатын тағы бір қоғамдық комиссия құрылды. Оны құқық қорғаушы Айман Омарова басқаратын болады. Комиссия қаңтардағы тәртіпсіздік кезінде ең көп зардап шеккен алматылықтардың пікірін зерттеп, құқық қорғау органдарына түрлі өтініштер жолдайды.

Қоғамда зейнет жасын төмендетуге қатысты ұсыныстар жиі талқыланады. Бұл жолы аталған тақырып Мәжіліс мінберінен айтылды. Дегенмен баршаға бірдей зейнет жасын төмендету мәселесі емес. Анығырақ айтсақ, Мәжіліс депутаты Жамбыл Ахметбеков Үкіметке мүгедектігі бар адамдардың зейнет жасын төмендетуді және мүгедектік бойынша жәрдемақыны зейнетақымен қоса төлеуді ұсынды.

«Неліктен зейнетақы жүйесін мүгедектігі бар адамдар үшін ерекше жағдай жасау үшін өзгертпеске? Адамдар жүйе үшін емес, жүйе адамдар үшін емес пе? Мүгедектігі бар адамдар физикалық тұрғыдан анықталған теңсіздіктен зардап шегеді, ал зейнетке шығу жасындағы жасанды теңдік – оларды қорлау және әділетсіздік», — дейді депутат. Сонымен қатар ол мүгедектік бойынша берілетін жәрдемақының зейнетке шыққан уақытта тоқтатылатынына да қарсы. Айтуынша, адамның жасы ұлғайған сайын денсаулығы жақсармайды және мүгедектігі жоғалып кетпейді. Мүгедектігі бар зейнеткерлер міндетті түрде зейнетақыны да, мүгедектігі бойынша жәрдемақыны да алуға тиіс. Біздің елде құқық қорғау және арнайы органдардың қызметкерлері ғана зейнетке ерте шығады. Мүгедектігі бар қазақстандықтарды зейнетақымен қамтамасыз етуде осындай тәсіл қолданылуы тиіс.
Ахметбеков бұл ұсынысы бойынша Үкіметтің «Бұл – бюджетке қосымша ауыртпалық әкеледі» деп қысқа қайыратынын тілге тиек ете келе «Бұл тәсілге қарсы бірнеше объективті дәлел бар. Біріншіден, көтерілген мәселе азаматтардың шағын тобына ғана қатысты. Қазақстанда жұмыс істейтін зейнет жасындағы мүгедектердің саны 3 мыңнан аз. Жұмыс істейтін 50 мың мүгедектің орташа жасы 45 пен зейнет жасы аралығын құрады. Яғни олардың саны көп емес. Бұл жерде зейнетке белгіленген мерзімнен бұрын шығатын азаматтар сөз болып тұр. Осындай жүктемені көтере алмайтындай Қазақстанның бюджеті соншалықты әлсіз емес» деді. Сонымен қатар игерілмей қалған қаржының триллион теңгеден асатынына тоқталып, жағдайдың оң бағытқа өзгеретініне сенім білдірді. Өз кезегінде Қазақстан Халық партиясы фракциясының депутаттары тарапынан Үкіметке мүгедектігі бар адамдардың зейнет жасын төмендету, мүгедектердің зейнетке шығу жасын төмендетудің және айқындаудың нақты өлшемдерін (мүгедектік тобын, денсаулық жағдайын, ауруын, еңбек сипатын және т.б.) ескеріп, сондай-ақ, мүгедектердің мүддесіне сай келетін зейнетақымен қамсыздандыру тетігін әзірлеу, мүгедектер проблемасын, оның ішінде жұмыс істейтін мүгедектер жасының еңбекке қабілеттілігіне әсері туралы қажетті ғылыми зерттеу жоспарын даярлау, әзірленіп жатқан Әлеуметтік кодекске мүгедектігі бар адамдардың зейнет жасын төмендету мәселелерін енгізу ұсынылды.

«Самұрық-Қазына» ұлттық әл-ауқат қорының ұлттық экономиканың бәсекеге қабілеттілігі мен тұрақтылығын қамтамасыз ету мақсатында құрылғанынан хабарымыз бар. Әйтсе де ел экономикасындағы ауқымды құрылымның қызметі, экономиканың нақты салаларына тигізіп жатқан пайдасы мен маңызы көп жағдайда ашық та айқын айтыла бермейтін. Ел ішіндегі қымбатшылық пен наразылықтар аталған холдингтің қызметіне деген көптің күдігін тудырғаны да жасырын емес. Сын да айтылды. Содан болар, мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев аталған қорға реформа жасау керегін айтқан болатын. Содан бері не өзгерді? Құлаққа жағымды бастамалар құр сөз, құрғақ уәде күйінде қалып кетпей ме? Депутаттың күдігіне себеп болған статистика не дейді? Тарқатайық…

 

ҚОРДЫҢ ҚАЗІРГІ ҚЫЗМЕТІ ТОҚАЕВТЫҢ КӨҢІЛІНЕН ШЫҚПАЙДЫ

Ағымдағы жылдың 11 қаңтарында өткен Парламент Мәжілісінің пленарлық отырысында мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаевтың сынына іліккен мекеменің бірі – «Самұрық-Қазына» ұлттық әл-ауқат қоры. Аталған мекеме 2008 жылы ҚР Тұңғыш Президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың Жарлығымен құрылған болатын. Қордың жалғыз акционері – Қазақстан Республикасының Үкіметі. Міне, сол уақыттан бері болашақ ұрпақ үшін ұзақ мерзімді тұрақтылықты қамтамасыз ету міндетін арқалаған инвестициялық холдинг көздеген бастапқы мақсатына жете алмаған тәрізді.
Сондықтан мемлекет басшысы Мәжілістің пленарлық отырысында қорды реформалау керегін, олай болмаса мұндай құрылымның экономикаға қажеті жоғын айтты. Айта кету керек, қордың активтері еліміздің ішкі жалпы өнімінің 60 пайызына жуықтайды.
«Осы ұйымның тиімді қызметі бүкіл экономикамызды өркендетуге тікелей әсер етеді. Қордың KEGOC, ҚТЖ сияқты инфрақұрылымдық компаниялары экономикамыздың барлық дерлік секторының тиімділігін айқындайды. Осы тұста қор өзінің негізгі міндетін атқарып отыр ма?! Яғни, «ұлттық байлықты еселей алды ма» деген орынды сұрақ туындайды. Қомақты жалақы алатын қызметкерлері, директорлар кеңесі немен айналысады?! Қызметі өте қымбат консалтинг компанияларын және шетелдік мамандарды жұмысқа тартқаннан пайда бар ма?!.
«Самұрық-Қазына» қоры еліміздің стратегиялық активтерін басқару ісінде басты рөл атқарады. Сондықтан Үкіметке Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігімен бірлесіп, квазимемлекеттік секторды түбегейлі реформалауүшін ұсыныстар әзірлеуді тапсырамын. Егер қорда реформалау мүлде мүмкін болмаса, ондай құрылымның экономикамызда болмағаны жөн» — деді мемлекет басшысы.
Президенттің осы мәлімдемесінен соң Үкімет басшысы Әлихан Смайылов «Самұрық-Қазына» АҚ реформалау мәселелері жөнінде кеңес өткізді. Аталған құрылымды реформалаудың жолдары туралы «Самұрық-Қазына» АҚ басқарма төрағасы Алмасадам Сәтқалиев, Ұлттық экономика министрі Әлібек Қуантыров және басқа да мемлекеттік органдардың басшылары баяндады. Үкімет басшысы қызметтің тиімділігі мен ашықтығын арттыру, сондай-ақ жұртшылық тарапынан бақылауды күшейту мақсатында «Самұрық-Қазына» АҚ-ны реформалаудың ұсынылған шараларын одан әрі пысықтауды тапсырды. Осымен экономикамыздағы қуатты да ауқымды құрылымның мәселесі шешілгендей әсер қалдырған болатын. Бірақ…

«БІР АЙ УАҚЫТ
БЕРЕМІН…»

Мемлекет басшысы 21 қаңтарда бизнес қауымдастықтардың жетекшілерімен өткен кездесуде қордың сатып алу процесін шұғыл қолға алуды тапсырды. Елімізде бәсеке жолынан тыс сатып алу үлесі әлі де барын, импорт өнімдерін отандық өнім ретінде тасымалдайтын компаниялардың қатаң сүзгіден өтпей жатқанын сынға алған Президент:
«Самұрық-Қазына» қорының сатып алу процесімен шұғыл түрде айналысу керек. Соңғы рет бір ай уақыт беремін. Ешқандай нәтиже болмаса, қатаң шешімдер қабылданады. Қазір қор – өте үлкен құрылым. Жабықтық, «саяси маңызы бар адамдарды» тағайындау, сатып алулардың тиімсіздігі, еңбек қатынастарындағы дау-дамай, ауқымды жобалардың аяқсыз қалуы және тиімсіздігі, компанияны ұстап тұру шығындары – бұлардың бәрі қоғамның наразылығын тудырып отырған мәселелер. Күні бүгінге дейін мұнай-химия саласын қалыптастыра алмадық. Кеңес дәуірінде салынған зауыттарды қайта жөндеумен келеміз. Директорлар Кеңесі рөлі мен тәуелсіз директорлардың қатысуы көп жағдайда ештеңе шешпейді. Қорды түбегейлі реформалау міндетін жүктеймін. Бұл мәселе бойынша Алмасадам Сәтқалиевпен сөйлестім. Егер ол жүктелген міндетті атқара алмаса, өзі де, Қор да бірге кетеді» — деді Президент.
Елімізде іргесі қаланбай жатып жабылған өндіріс орындары туралы бұқаралық ақпарат құралдарының жарыса жазып жатқанын ескерсек, қордың қазіргі қызметімен алысқа баруы, елді гүлдендіріп, салалардың тамырына қан жүгіртуі неғайбыл еді. Сондықтан болар Президент те ала шапанды ағайынды мысалға келтіріп, зауыт салып, ісін дөңгелетіп жатқанын тілге тиек етті.

«САМҰРЫҚ-ҚАЗЫНА»
СЫНДЫ ҚАЛАЙ
ҚАБЫЛДАДЫ?

Мемлекет басшысының сөзінен кейін-ақ қорға тықыр таянғаны белгілі еді. Сондықтан «Самұрық-Қазына» қорының басшысы Алмасадам Сатқалиев әлеуметтік желіде пост жариялап, көптің көкейінде кілкіп тұрған, талайдан айтылып келе жатқан әңгіменің шетін шығарды.
«Ашықтық пен есептілік, бизнес үшін кедергілерді жою, әлеуметтік жауапкершілік пен жемқорлыққа қарсы күрес басты қағидаттар ретінде белгіленді. Қазақстан азаматтарына ұлттық байлықты әділ бөлу элементі ретінде Қор активтеріне иелік етуге тікелей қатысу мүмкіндігін беру, менің ойымша, бетбұрысты кезең болады», — деп жазды ол. Осы мәлімдемесі арқылы қорды реформалау бағдарламасының жобасы дайындалып жатқанын мәлімдеді. Айтуынша, қор бизнес процестер мен компаниялар тобында корпоративтік басқару тәжірибесін реформалауға, мұнай, газ, көмір, теміржол көлігі, электр энергетикасы және телекоммуникациялар нарығында өзара қарым-қатынас құрылымын өзгертуге бағытталған бірқатар теңдессіз шара ұсынып отыр.
Сатқалиевтың сөзінше, сатып алу жүйесі де түбегейлі өзгеріп, отандық тауар өндірушілер мен шағын және орта бизнесті қолдау тетіктерін күшейту де назардан тыс қалмаған. Десе де мұндай әдемі уәде мен мінсіз бастамалардың жүзеге асып, нәтиже беруіне үмітпен қатар күдіктің де көкейде тұрғаны белгілі еді. Талай жылдан бері нақты іс көрсете алмай, шаш-етектен шығынға батып келе жатқан қордың қарызы кейінірек Мәжіліс мінберінде айтылды.

ҚОРДЫҢ ҚАРЫЗЫ – 7,5 ТРЛН ТЕҢГЕ

«Самұрық-Қазынадағы» өзгерістерден үмітті көптің сенімі алысқа бармады. Мәжіліс депутаты Аманжан Жамалов қордың бастамаларын асығыстыққа балады. Депутат салдары сан соқтырарлық болғандықтан, қорды жаңғырту бойынша жоспарлы, қадамдық жұмысқа қайта оралу қажет деп санайды.
«Самұрық-Қазына құрылғанда «ұлттық компанияларды кәсіби корпоративтік басқару арқылы оның тиімділігін арттыру» мақсаты қойылғаны есімізде. Сол кезде қордың табыстылығы мен мемлекеттік бюджетке түсетін аударымдардың өсімін қамтамасыз ету жайлы сөз болатын. Осы мақсатқа қол жеткіздік пе? Бүгінде біз «Самұрықтан» мемлекеттік бюджетке түсетін дивидендтер сомасы бюджеттен олардың инвестициялық жобаларына бағытталатын қаражаттан үнемі аз болғанын көріп отырмыз. Мәселен, 2019 жылы «Самұрық» бюджетке 120 миллиард теңге дивиденд төледі. Ал қордың таза табысы 1,4 триллион теңгені құрады», — деді Жамалов Премьер-министрге жолдаған депутаттық сауалында. Сонымен қатар ол:
«Қазір қордағы үлесті әр қазақстандыққа бөліп беру жайлы ұсыныс айтылып жатыр. Бір қарағанда, өте керемет идея сияқты. Алайда «Самұрық-Қазынаның» қазіргі қаржылық жағдайын ескерсек, мұндай үлестен бір адамға айына небәрі 500 теңге ғана кіріс түседі» деді. Мәжілісмен сондықтан қорды жаңғыртпас бұрын оның неліктен тиімсіз екенін анықтау керегін алға тартты. Сонымен қатар азаматтарға қордан үлес бермес бұрын компанияларға бағалау жүргізіп, оны ашық жариялау керек деп есептейді. Себебі қазақстандықтар өздеріне ұсынылып жатқанның кіріс әлде қарыз екенін білуі тиіс. Себебі қордың қарызы 7,5 трлн теңгеден асып жығылады. Бұл шамамен 18 млрд АҚШ долларына тең.
Осылайша көптің қордан түсетін пайдаға қарық болу ниеті де көзден бұлбұл ұшты. Көптің көкейінде сан түрлі сауал қалып отыр. Ұлттың әл-ауқатын көтеріп, салаларға серпін беру мақсатын көздеген қор осы уақытқа дейін не тындырды? Тигізіп жатқан пайдасы аз мұндай құрылымның қажеті қанша? Топ-менеджерлері миллиондап жалақы алатын мекеменің кімге пайдасы бар? Елдің табысын арттырып, әлеуметтік ахуалдың түзелуіне ықпал ету бойынша нақты жоспары жоқ болса, болса да жүзеге асыра алмаса, компанияларды қордың қанатының астына топтастырғаннан пайда жоқ. Бастысы, мемлекет басшысының талабы нақты. Соған қарағанда, қор жұмысы қарқын алуы тиіс. Үміт ақталмаса, тарап тынуы да мүмкін. Ол енді уақыттың еншісінде…

«Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл туралы» заң азаматтардың құқығы мен бостандығын қорғауға, сыбайлас жемқорлық көріністерінен туындайтын қауіп-қатерден Қазақстан Республикасының ұлттық қауіпсіздігін қамтамасыз етуге, сыбайлас жемқорлыққа байланысты құқық бұзушылықтың алдын-алуға бағытталған. Заманмен бірге өсіп-өркендеп, небір тегеурінді қарсылықтарға төтеп беріп, қайда мол қаражат, пайда болса, сол жерге тамыр жайып, бүгінге дейін жойылмай отырған қауіпті кеселдің бірі – сыбайлас жемқорлық.

 

Жемқорлық, әсіресе мемлекеттік органдарда қауіпті. Бұл кесел мемлекеттік басқару жүйесін бұзады және экономиканың дамуына шектеу қояды. Басқа дамушы елдер сияқты біздің мемлекетімізді де бұл кесел айналып өткен жоқ.
Сыбайлас жемқорлықтың жиі бой көрсететін ең қауіпті түрі — парақорлық. Бірінші кезекте пара берудің себептерін, пара алу жағдайларын түп-тамырымен жою үшін қоғам болып белсенділік танытуымыз қажет. Ол үшін пара беру де, пара алу да пайдалы болмайтындай, үлкен қылмыс ретінде саналатындай қоғамдық сана қалыптастыруымыз тиіс. Парақорлық мемлекеттік аппараттың қалыпты қызмет етуіне бөгет болады, билік және басқару органдарының беделіне нұқсан келтіреді. Заңдылық қағидаларын жоққа шығарып, азаматтардың конституциялық құқықтары мен мүдделеріне қысым жасайды.
Елімізде парақорлықтың алдын-алу, жолын кесу, ашу және тергеу жұмыстары жоспарлы түрде жүзеге асырылып келеді. Кез-келген өркениетті қоғам үшін сыбайлас жемқорлықпен күрес — ең өзекті сұрақтың бірі. Сыбайлас жемқорлықпен күресу — еліміздің бүгінгі күнгі күрделі мәселелерінің бірі. Қазақстан Республикасының 2015-2025 жылдарға арналған сыбайлас жемқорлыққа қарсы стратегиясында кеселмен күресті барлық мемлекеттік органдар мен лауазымды тұлғалар жүргізуі тиіс делінген.
Сыбайлас жемқорлықпен күресу – жеке және мемлекеттік мүдделерді реттей отырып, қоғам болып жүзеге асыратын өте жауапты да маңызды шара. «Ғасыр дертіне» айналып бара жатқан проблеманы дер кезінде ауыздықтау – қоғамымыздың өсуінің, дамуының бірден-бір кепілі. Сол себептен жемқорлыққа қарсы күрес – бүгінгі күн талабы және Қазақстанның әрбір азаматының міндеті екенін айтқым келеді.

Н.Торехан,
Шымкент қаласының
мамандандырылған
ауданаралық әкімшілік
сотының приставы