Маңызды

(Мақсаты екі елдің арасына сына қағу ма?)

21 қыркүйек күні Шымкент қаласында Қазақстан халқы Ассамблеясы мен Қазақстан өзбектері этномәдени бірлестіктерінің «Достық» қауымдастығы ұйымдастырған «Өзбек тілі, мәдениеті және дәстүрлері күні» аталып өтілді. Ежелден ауылымыз аралас, қойымыз қоралас, құдайы көрші мемлекет ақын-жазушыларымен әлеуметтік желі арқылы сыйласып, аудармалар жасап жүргендіктен, өңірімізге келген Өзбекстанның шығармашылық өкілдерінің шақыртуымен осынау іс-шараға қатысу бізге де бұйырып, тамашалап қайттық. Іс-шара өте жоғары деңгейде өтті.

Мұнан өзге бұл шараға Өзбекстанмен қатар Тәжікстан, Қырғызстан елдерінен де өзбек ақын-жазушылары, басқа да құрметті қонақтар келіп қатысты.
Бұл шара Ассамблеяның ғана емес, оңтүстік өңірде мекендейтін өзбек этносының да мерейін үстем етіп, салты мен дәстүрлерін дәріптейтін әдемі мереке бола білді. Бұған көздері шоқтай жайнаған өзбек бауырларымыздың жанарын көргенде, ұлттық киімдерін киіп қуанған қыз-келіншек пен аналарды, балаларды көргенде куә болдық. Осындай тыныш та бейбіт мемлекетте тату ғұмыр кешіп жатқанымызға қуандық. Өзге елдерден келген ақын-жазушылармен дидарласып, өзара пікір алмасып, әдебиет жайлы әңгімелесіп, қауқылдасып-ақ қалып едік. Арадан бір апта өтпей Ассамблея ұйымдастырған шараның қадірлі қонағы болып, құрметке бөленіп кеткен өзбек ақыны Абдулла Вахш әлеуметтік желіге қазақты қаралағандай болған өлеңін жариялады.
Дәл қазір еліміздегі әлеуметтік желінің бетін «қыздырып» тұрған осы ақынның «2049 Түркістан. Түркім» өлеңі болып тұр. Өзіндік ой-тұжырымдарымызды қалың оқырманның ой таразысына салудан бұрын ақын Абдулла Вахштың өзімізше аударма жасағандай болған өлең мәтінін таныстырып кетуді жөн көрдік. Әрине, әдемі аударма деп айта алмаймыз. Бірінің тілін екіншісі түсіне алатын туысқан халық болған соң, ақын өлеңі мағынасын түсіндірмек болғанда өлеңнің ұйқасында да көңілден шыға бермес, үндестікке келе бермейтін жерлері де байқалуы мүмкін. Біз ақынның айтар ойын оқырманның түсіне білуін ұстандық.
Ақын өзінің:
«Отыз жылдан кейін
хәлің не болар,
Ахуалың не болар,
Түркістан?»
— деп сұрақпен басталған өлеңін «Адырлар сағынған тұяқ» дүбірін» деп әп-әдемі өрнектейді. Бірақ өлеңінің бірінші шумағында-ақ «Ұмыт, «өз ағамсың» десе олар, ұмыт, «Ағаңның» қолында мен қамшы көрдім!» деп айдалаға лағып кетеді. Ақын сонда не айтпақшы? Бауырмалдығымен, қонақжайлығымен әлемге танылған қазақтың өз ағам деп жүрген өзбегіне қамшы көтергенін түсінде көргені ме? Не деп оттап отыр?! Әлде төскейде малы, төсекте басы қосылған туысқан екі ұлттың арасына сызат түсіргісі келген сұрқия ойының болғаны ма? Таяз ойлы ақынның бұл арамзалығы бірлі-жарымды қуыс кеуделілер болмаса, дені сау жандарға әсерінің болмайтынын бес жасар бала да біледі ғой. Осыдан кейін өзбек ақыны Абдулла Вахш «крышасы» кеткен біреу ме дегенді еріксіз ойлайсың да, 3 миллионнан астам халқы бар облыстың жұртшылығы ортақ қуаныш етіп отырған мерейлі мерекесіне оның құрметті қонақ ретінде шақырылуының астарында бір «есептің» болғаны ма деп те күдіктенесің. Ақынның көзіне қазақтың қамшысының елестегеніне қарап, онда бір психикалық ауру бар ма деп аяп кетесің.
Ал ақынның «Талапкерді сыйламас үш пұлдық заңы, Құқығың күн сайын барады тапталып» дегенін оқығанда төбе шашың тік тұрады. Қазақ елінің Ата заңынан бастап, ұлт бостандығы мен азаматтарымыздың құқығын қорлаған ақынға өкпелеуден бұрын бір байғұсты «жындыханадан» алып шығып, оны неге сонша қинады екен деп күйінесің. Туысқандықты қойғанның өзінде, өзге елге барып, сол елдің бетіне күйе жаққысы келетін «ауышты» осы мерекеге алдырып, оған бейәдепсіздікті білдіретін өлең жаздыру Түркістан облыстық этномәдени бірлестігінің басшысы Бадриддин Нишанкулов пен «Достық» өзбек этномәдени қауымдастығының төрағасы Икрамжан Хашимжановтың «ішкі есебінде» болды деп айтуға тіл бармайды. Облыс жұртшылығының құрметінде жүрген осы екі азаматтың аузынан қаншама жылдардың өзінде бірде-бір рет «құқымыз тапталды» деген сөз шықпаған еді ғой. Әлде оны әспеттеген қонақ ақынның байқаусызда айтып қалғаны ма?
Мына ақын «Әкесін ұрғанды көріп едік, бірақ әкесін арбаға байлап ұрғанды көрмедіктің» керіндей өзге ұлтқа қатысты:
«Өз халқын аямай
сатқан надандар,
Жәйі келсе тіпті
қызын да сатар»
дегенді өлең ету топастықпен жазылған масқаралық емес пе? Бұл жерде ақын не айтпақшы болған? Әлде біздің мемлекетіміздің билігіндегілер «өз халқын сатқан надандар» дегенді меңзегені ме? Бұған осы ақынды қонаққа шақырған этномәдени қауымдастықтың басшылары жауап беретін шығар, әсте. Көрші әрі туыстас елге қарап «Ұлтым дейтұғын бар ма адал жандар?» деп сұрақ қоюдың өзі тұрпайы өрескелдікті көрсетіп отырған жоқ па? Ұлттың намысына тиіп сөйлеуден артық ауыр нәрсенің жоқтығы баршаға аян. Онда туыстас елдің сарыауыз бала ақыны емес, өмір сырын білетін шал ақынның шатты-пұттысының астарында не тұрғаны? Достықпен келдік деп тұрғанның өзінде аузына келгенді «құсып кету» екі ел арасына сызат түсірмей ме?
Мына ақынның осы өлеңін ден қойып оқыған туыстас екі елдің жастарының арасында алауыздықтың туындамайтынына кім кепіл бола алады? Ассамблея, этномәдени қауымдастық дейін десек, оның тірлігінің өзінде «дежурный» қойылымдардың жеткілікті екендігіне осы сөз етіп отырған мәселенің өзі дәлел болып отыр ғой.
Ақын:
«Көп өтпей мектептер
жабылар өзі,
Жайлауыңда жайылар
қозылар өзге»,
— деп кімнің шабына ши жүргізгісі келіп отыр. Өзбек мектебі көбеймесе азайып отырған жоқ. Сонда біздің елімізде үш тілде оқытуды кекеткен болып құйтырқылық жасағаны ма?
Оның:
«Жазира далаларда
өлі тыныштық,
Ауылыңның үстінде
қапқара бұлттар.
Көзіңді аш, сақ бол, саспағын бірақ» дегенін қалай түсінеміз? Ақын Қазақстанның ел ішінде саяси тұрақтылық сақтаудан әлемге үлгі болып отырғанын білмейді деп айта алмаймыз. Сонда көзіне қамшы елестеген ақынның тағы бір «приступы» ұстап, қап-қара бұлттардың елестегені ме? Қалай болғанда да ақынның өлеңдерінде түсініксіз жәйттер көп. А. Вахш өзінің фейсбуктегі парақшасында: «Өзбек ұлтының өзбек болып қалуы қауіпті болып тұр. Өзбек тілі мен мәдениеті күні іс-шараның қазақ тілінде жүргізілуі осы пікіріме себеп» деп өзінің өтірік сөзімен өзбек жастарының қытығына тиеді. Осы мерекеге қатысқан шымкенттік жазушы қыз Б. Ауданова қазақ-өзбек тілдерінде жүргізілген іс-шараның соңына қарай жиналған көп ұлтты жерлестерінің көңіліне қарамай, бәрі өзбек тіліне көшкеніне өкпе-назын білдіріп жазса, ал мынау «қуғынбай» ақын не деп далбасалайды? Тіпті, оның өктем сөйлеп басынғандығын қайтерсің? Оның өзінің жазбасында «Облыстың 90 пайызы өзбектер, қанша өзбек басшы бар?» деп өзеурегеніне не дерсің?
Бұл ақынға Түркістан облысының тұрғындарының 90 пайызы өзбек деген ақпаратты кім беріпті? Ақынды әспеттеп күтіп, құрметтеп шығарып салған өзбек ұлтты жерлестеріміз И. Хашимжанов пен Бадриддин Нишанкуловтар шығар дегенге сенгің келмейді. Осы ақынның аузымен лауазымды басшылық қызметте өзбек ұлтты азаматтар жоқ дегенді айтқызып, өз есебін түгелдемек болғаны ұят-ақ болған. Қисынға келмейтін ақпаратты тарату ақынның абыройын айрандай төгуге жеткізді ғой.
Ақынның өлеңдерінен жаһандану заманында туыстас түркі әлемінің болашағына алаңдаушылық пен шынайы жанашырлық көрініс бергені байқала ма деп те қаласың. Бірақ ақындардың өзге елдің, әсіресе, туыстас көрші елдің тыныс-тіршілігіне тұмсығын тығып, намысына тиіп жатқанын көрмейсің ғой. Тіпті, Еуропа құрлығында кейбір елдердің біржыныстылардың үйленуін заңдастырып, Құдірет иесінің ісін мансұқ етіп жатқанда әлем ақындарының ұлардай шулағанын кім есітіпті? Ал біз «асыңды ішіп, киізіңді тілгенді» басқадан емес, өз ағамыздан көріп отырғанымыз қалай намысыңа тимейді?
Біз өз еліміздің тыныс-тіршілігінде қаншама келеңсіздіктердің дендеп кеткенін өзбек ақыны Абдулласыз-ақ білеміз. Елімізге Тәуелсіздік келгенде қазақтың «іңгәсін» емес, өзбектің «теңге-теңгесін» айтып, айтқанда да күндіз-түні, айлар, жылдар бойы айтып, елде рухани азғындыққа жол беріп қойғанымызды адам да, Құдай да біліп отыр. Елбасының «Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру» атты бағдарламалық мақаласы жарияланып, оны өміршең етуде бүкіл елімізде жарқын істердің жүріп жатқанынан өзбек ақыны А. Вахш хабарсыз деп ойламайсың.
Иә, шындықты жасырып «сұлу торы аттай» бола алмайтының бес жасар балаға да белгілі. Рас, Ташкенттің көшесінде, жолаушы тасымалдау көліктерінде, қоғамдық көпшілік орындарында орыс, кәріс, украин, тәжік т.б. өзге ұлтты адамдардың бәрі өзбек тілінде сөйлейді. Тіпті шетелден оқуға келген жат-жұрттықтардың студенттері жарты жылға жетпей өзбек тілінде сайрап қана қоймай, ол елден кеткенше өзбекше сөйлейтіні дүниенің төрт бұрышына аян екен. Ал біздің осыдан отыз жыл бұрын «Мемлекеттік тіл туралы» заң қабылдап, қазақтың күні кеше туған баласының өзін қазақша сөйлете алмай, біресе «Тіл туралы» заңды қайта қабылдау керек, біресе қазақ тілін оқытатын курстарды көбейту керек деп болашақты былжыратып отырғанымыз анық. Тайланд ханшайымы бізге: «Дүние жүзінде өзінің ана тілінде сөйлемейтін бір-ақ ел бар болса, ол сіздерсіз», — дегенде «былқ» етпеген болсақ, А. Вахштың ұлтымызды қорлай сөйлеуі әп-әжептеуір ыстықтатып-ақ тастапты.
Ия, өзбектер өздерінің жартылай жалаңаш әнші-биші қыздарын елден шығарып жатқанда, біздің Алматының қақ төрінде 23 жасар қазақ қызы жүздеген адамдардың ортасында тыр жалаңаш жүріп өнер көрсетуге барды. Бүкіл елге тарайтын телеарнадан өнер қайраткерісымақ болып жүрген қазақ әйелі 20 жасар қазақ қызына «пәктігімді сатамын» дегенді айтқызып, елді есінен танарлықтай еткені де рас. Небір масқаралықты көрсететін ел телеарналарына тоқтам салып, ұлттық намысты қорғауға келгенде біздегі билік иелерінің «үні өшіп», тілден қалатыны да рас. Ұлттық құндылығымызды сақтап, оны ұрпақ мұрасы ретінде қастерлеуге келгенде кемшін түсіп жататынымызды жасыра алмаймыз. Облыс орталығынан 200-300 шақырым жердегі шалғай ауылдарда иегова мен баптистер, кришнайт өкілдері талтаңдап жүргендігі өмір шындығы.
Дәл қазір елімізде тыныс-тіршілігі лебі келгендей болып, біздің де көшімізді түзейтін уақыт жақындап қалды. Абдулла Вахштың киелі Түркістан мен оның түркі тектес жұртшылығына жанашырлықпен алаңдауы ма, әлде еліміздің дамуындағы жетістіктерге пендешілік қызғаныштықтың әсері ме, әйтеуір бауырлас қазағын сынауда біраз жерді «былғап» тастапты. Көпке қарсы, оның ішінде өзге ұлтқа қарап бейәдепсіздік жасаудың өрескелдігін ақын түсінетін-ақ сияқты. Ойлы жан болса, оңтүстік қазақтарынан кешірім сұрайтын шығар-ақ.
Қазір бұл өлең әлеуметтік желіде қызу талқылануда. Бір қызығы, осы мерекені ұйымдастырып, оған А. Вахшты алдырып, артына қазақтың ұлттық намысына тиетін «бәлдір-батпақтың» жариялануына жеткізген Ассамблеяның жергілікті өкілдері «тырс» етер емес. Сонда сұрқиялықтың сыры сол жақта жатқаны ма? Күтейік, сыбырлағанды Құдай да естиді ғой.

Әділ МҰРАТБЕКОВ.

2049 ТҮРКІСТАН. ТҮРКІМ

Отыз жылдан кейін хәлің не болар,
Ахуалың не болар, Түркістан?

І
Жазира далаларда өлі тыныштық,
Адырлар сағынған тұяқ дүбірін.
Ұмыт, “өз ағамсың” десе олар, ұмыт
“Ағаңның” қолында мен қамшы көрдім!

ІІ
Топырақ сескенер баба қанынан,
Ұрпақтар жадында жүрекпен танып.
Талапкерді сыйламас үш пұлдық заңы,
Құқығың күн сайын барады тапталып.
Өз халқын аямай сатқан надандар,
Жәйі келсе тіпті қызын да сатар.
Ұлтым дейтұғын бар ма адал жандар?
Ұлтым деп жанатын бар ма бір адам?
Алдымен басыңды, кейін тіліңді,
Кейін ауылыңды айырбастайды…
Байқасаң, наныңнан шыққан қыл дағы
Нәпсіңді тыюға жетпей, қайғыласым,
Көп өтпей мектептер жабылар өзі
Жайлауыңда жайылар қозылар өзге.
Ләм-мим дей алмайсың, отандастарың
Қалпағын бастырып киер көзіңше.
Жазира далаларда өлі тыныштық,
Ауылың үстінде қап-қара бұлттар.
Көзіңді аш, сақ бол, саспағын бірақ
Шағалдарға қарсы асырағын иттер!
Бабаларыңның кіндік қаны тамған,
Жерлерде бөтен пәлек өспесін.
Етіңді жыбырлатқан, кеудеңде жанған
Алауды самал жел тоспасын!
Ертеңгі күннің көзі арайлы
Таңдар жарытады ұзақ, жақынды.
Шырқа, еркіндік күйін шырқа, қанеки
Кеудеңе жөргектеп найзағай отын!

Алаяқтар түрмеде отыруы тиіс.
Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаевтың осы мәлімдемесі бұқаралық ақпарат құралдары мен желіде жарыса жазылды. Нұр-Сұлтан қаласын одан әрі дамытудың бағыттары жан-жақты талқыланған елордадағы кезекті жиында Президенттің бұлайша пәрмен беруіне үлескерлердің сан мыңдаған халықтың үй аламыз деп жинап жүрген ақшаларын «үптеп» кетуімен байланысты болды.

Бүгінде бір ғана бас қаланың өзінде 13 мыңнан астам үлескер сақалды құрылысқа айналған нысанды айналсоқтап, амалы құрып жүр. Осыны алға тартқан мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Кемелұлы Нұр-Сұлтан қаласының әкімі Алтай Көлгіновке бұл мәселені мейлінше тездетіп шешуді тапсырды. Президент өз сөзінде қазіргі таңда алаяқтардың әккі тірліктері құрылыс саласында көп әшкереленіп жатқанын айта келе, «Мұндай бассыздыққа мемлекет үнсіздік танытпауы қажет. Бас прокуратура мен ішкі істер министрлігіне осы мәселемен нақты айналысуын тапсырамын. Алаяқтар абақтыда отыруы керек. Өйткені олар азаматтардың заңды құқығын бұзуда. Алдап-арбап, далаға сенделтуде», — деді.
Өз кезегінде Нұр-Сұлтан қаласының әкімі Алтай Көлгінов алаяқтар заң алдында жауап беретінін нық сеніммен мәлімдеді.
Жалпы алаяқ деген сүйкімсіз атқа кенеліп, сыйын жоғалтқан азаматтар жетерлік. Құзырлы органдар мұндай қылмысқа барғандардың талайын анықтап, түрмеге тоғытуда.
Президенттің құзырлы органға алаяқтарға қатысты күресті күшейтуді шегелеп тапсыруы «түйені түгімен, биені бүгімен» жұтатындардың басым бөлігінің бостандықта тарпаң басып жүргенін, яғни, олардың саны әлі сейіле қоймағанынан хабар беретіндей.
Қасым-Жомарт Кемелұлы тұрғындардың «басын ауыртып, балтырын сыздатып» кеткен сабаздарға қатысты не істеу керек екенін дөп айтты. Ал енді не істелінетіні алдағы күннің еншісінде.

Газетіміздің өткен сандарының бірінде «Сайлаушылары Шымкентте қалған депутаттар Түркістан облысының мәслихатында қашанғы отырады?» деген тақырыпта мақала жарияланған. Онда «Шымкенттегі тұрғындардың мүддесін қорғаймыз деп, мандатқа ие болған Дулат Әбіш, Дәурен Ахметов, Өмірзақ Мелдеханов, Абай Көмекбаев, Қайрат Сүлейменов, Руслан Омаров және Әсет Қайыпбековтың Түркістан облысы мәслихатының депутаты болып жүруі қоғамға не береді?
Олардың сайлаушылары басқа аймақта, ал өздерінің өзге өңірде депутат болып жүруі қаншалықты қисынды?» деген сауалдар талқыланған. Шымкент қалалық мәслихатының кейбір өкілдері бұл мәселені ақылдарына сыйдыра алмайтынын ашық меңзесе, Түркістан облысы мәслихатының хатшысы сайлаушылары Шымкентте қалып қойған 7 депутаттың тұрғындардың мүддесін тиісті орынға депутаттық сауал жолдау арқылы қорғай алатынын мәлімдеген. Дәл осындай сарындағы жауапты сайлаушылары Шымкентте, бірақ өздері Түркістан облысының депутаты болып жүрген сол азаматтардың кейбірі де нығарлап айтқан болатын.
Осыған орай біз, Шымкент қалалық мәслихатының хатшысы Ғани Ташқараевтың атына «Сайлаушылары Шымкентте қалған Түркістан облысы мәслихатының жоғарыда аттары аталып, түстері түстелген жеті депутатының Шымкент қаласы әкімдігіне 2018 жылдың маусым айынан бастап, бүгінге дейін қанша рет депутаттық сауал жолдағаны туралы мәліметтер беруін сұрағанбыз.
Алайда Шымкент қалалық мәслихаты біз сұратқан мәліметтерді беруге мүмкіндіктері жоқ екенін айтып, қысқа қайырған. Мұны әлгі азаматтардың барлығы Түркістан облысы мәслихатының депутаттары болып табылатындығымен байланыстырған. Және бұл хатқа Ғани Ташқараевтың (суретте) өзі емес, қалалық мәслихат хатшысының міндетін атқарушы Х. Сәрсенов жауап берген екен. Осы ретте бастықтың міндетін атқарушы дегенді бұрын соңды жиі еститін едік. Ал мәслихат хатшысының міндетін атқарушы деген тіркеспен бірінші рет бетпе-бет келіп отырғанымызды да айта кетейік. Осылайша біз жолдаған хатымызға тұщымды жауап ала алмай қынжылып, мәслихат хатшысының міндетін атқарушы дегенді біраз түсіне алмай тосылып қалдық.
Билік қалың бұқараның алдында барынша ашық диалог орнатуды жолға қоюы қажет. Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаевтың халыққа арнаған биылғы Жолдауының негізгі түйіні осы-тын. Алайда билік бишігін ұстаған кейбір азаматтар бұл талапты орындауға асығар емес. Оған біз жоғарыда баян еткен мәселе жарқын мысал.
Халық көкейінде көлкіген кейбір сұрақтарды жергілікті жердегі басшылардың алдына көлденең тартқанда олардың оған ашық әрі нақты жауап бермей, деректерді дәл осылай бүкпелеуінің себебі неде? Мұны немен байланыстыруға болады? Кәсібиліктің төмендігімен бе әлде атқарылмаған істі ашып айта алмайтын дәрменсіздікпен бе?

А. САТЫБАЛДЫ.

«Білімдіге дүние жарық, білімсіздің күні кәріп» деген. Осы тәмсіл арқылы ұстаздар қауымының қоғамдағы орны орасан зор екеніне тағы көз жеткізесің. ХХ ғасырдың басында он баланың тоғызы мұғалім болуды армандайтын. Мектептің жүрегі саналатын мұғалімдердің айтқаны оқушылар үшін заңдылық еді. Олардың әрбір сөзі мен жүрісі, киген киімі өскелең ұрпаққа зор өнеге-тін. Шәкірттер ұстазын көрсе именетін. Жолда көріп қалса, жиекке шығып жол беретін. Бірақ тәуелсіздік жылдарындағы тоқырау сол дәуірді сағымға айналдырды.
…Сол кезеңде қара қазан, сары бала қамы үшін халық сен соққан балықтай сандалды. Талғажау болар тамақ табу үшін қолындағы бар мүлкі мен қорадағы малын болар болмас ақыға сатып, күнін көргендер көп болды. Нарықтық экономика заңдылықтарына ілесе алмай іркіліп қалғандар да жетерлік еді. Қоғамның әлеуметтік ахуалы осылай артқа қарай құлдилап жатқанда, мұғалімдердің қоғамдағы орны мен рөлі айтарлықтай төмендеп кетті. Айлап, жылдап жалақы ала алмай жүрген мыңдаған мұғалімнің сол кездегі бейнесі олардың имидждеріне көп кері әсерін тигізді. Әсіресе өскелең ұрпақ арасында «мұғалім болу арқылы әлеуметтік мәртебемізді арттыру мүмкін емес» деген түсінік пайда болды. «Сананы тұрмыс билеген» сол замандарда «адамның мәртебесі тек оның материалдық құндылығымен ғана өлшенеді» деп ойлайтындардың қатары көп болғаны жасырын болмады. Әрине бұл қате түсінік екенін уақыттың өзі дәлелдеп берді.
Бұдан кейінгі жылдары да жергілікті жерлерде әкімдіктің ұйымдастыруымен жүргізілетін талай шаралардың басы-қасында білім саласындағы қызметкерлердің қол баладай қызмет етіп жүруі мұғалімдер мәртебесінің төмендеуіне айтарлықтай ықпал етті. Ең өкініштісі тәуелсіздік жылдарының басындағы сол бір «өліара» кезеңнің салдары біраз мұғалімдердің білім-білігіне де кері әсерін тигізді. Тоқырау жылдарында нақ осы білім саласында тұралап қалған талай тірлік бертін келе қолға алынып, бірталай олқылықтардың оябы табылып жатқаны анық. Тіпті түпкілікті түрде шешілген тұстар өте көп. Бірақ бірқатар жәйттердің әлі күнге дейін нақты шешімін таппай жатқаны алаңдарлық мәселе. Соның бірі – мұғалімдердің сенбілік, сайлау, үй аралау сынды қоғамдық жұмыстарға жегілуі болып отыр. Бар назары ұрпаққа білім беруге бұрылуы керек оларды қоғамдық жұмысқа салып қою үдересі қалыпты құбылысқа айналғандай. Жылдар бойы жалғасын тауып келе жатқан бұл жүйесіздікті тоқтату бүгінгі күннің басты мәселесі.
Елбасы, Тұңғыш Президент Нұрсұлтан Назарбаевтың 2018 жылдың 5-қазандағы Қазақстан халқына арнаған кезекті Жолдауы кезінде ««Жергілікті жерлерде мұғалімдерге кез келген жұмыс тапсырылады. Мұғалімдер сайлау өткізеді. Насихат жұмыстарын да ұстаздар жүргізеді. Бірнәрсе қажет болса, мұғалімдер жіберіледі. Сол үшін оларға ешкім ақша төлемейді. Бұл жұмыстардан оларды босату керек. Олар сабаққа дайындалу керек қой. Уақытында ғана жұмыс істеуі қажет. Тіпті оларды орынсыз тексере береді»,- деген-тін.
Сол кезде Елбасы мұғалімдерге түсетін осы және өзге де жүктемені азайтып, мұғалімдер мен мектептерге дейінгі мекемелерде жұмыс істейтін қызметкерлерге стимул беретін педагогтардың мәртебесі туралы заң қабылдау қажеттігін де тапсырған болатын.
Өз кезегінде мұғалімдер күні қарсаңында сол кездегі мемлекет басшысының осылай мәлімдеме жасауы қолы қалт ететін уақыты жоққа тән мыңдаған мамандар тарапынан зор қолдау тапқаны белгілі. Осыған орай елімізде «Педагогтар мәртебесі» туралы заң жобасы әзірленді. Қазіргі таңда еліміздегі мұғалімдердің мәртебесін екшеп беретін сол заң жобасы Парламент депутаттарының қарауында. Тиісінше аталған заң жобасына қатысты қоғам белсенділері мен өзге де тараптардың ұсыныс-пікірлері де қызу талдану үстінде. Қайткен күнде де «Педагогтар мәртебесі» туралы заң жобасы жалпы ұстаздар қауымының беделін арттырып, бейнесін еңселі етеді деген сенім зор.
Дегенмен де, біз «Педагогтар мәртебесі» туралы заң жобасы қабылданғаннан кейін білім саласында ешқандай мәселе болмайды деп ойлауға жол бермеуіміз қажет. Және тек мұғалімдердің мәртебесін ғана алға шығарып, өзге жәйттерді екінші орынға ысыруға тағы болмайтынын түсінуіміз керек. Барлық бағыттарды бірдей алып жүрген абзал. Бұл ретте дұрыс бағдар түзудің маңызы зор. Баяндылыққа бастайтын сондай жоспарларды біз қазіргі мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаевтың Жолдауынан табамыз.
«Сындарлы қоғамдық диалог – Қазақстанның тұрақтылығы мен өркендеуінің негізі» атты бұл Жолдауда Президент біліммен қаруланған жас ұрпақты қалыптастыру үшін қандай мәселелерге мән беру қажеттігін нақты көрсетеді. Президент Қасым-Жомарт Кемелұлы:
«Жыл сайын 21 мыңға жуық мектеп түлегі кәсіби және жоғары оқу орындарына түсе алмай қалады. Жастардың бұл тобы жұмыссыздар мен маргиналдардың негізін құрайды. Олар амалының жоқтығынан қылмыстық және экстремистік ағымдардың ықпалына түсуде. Біз оқушылардың қабілетін айқындап, кәсіби бағыт-бағдар беру саясатына көшуіміз қажет», — деген.
Бетінен қақпай өсірген балаларымыздың мектеп қабырғасынан түлеп ұшқаннан кейін қолы бостықтың салдарынан шым-шытырық өмірмен бетпе бет келетіні күрмеулі мәселенің бірі еді. Ендігі кезекте бұл мәселеге мемлекет тарапынан көңіл бөлініп, өрендеріміздің өмірде өз орнын табуына қажетті жағдайларды қарастырудың қолға алынатыны мені ерексіз қуантты. Келешек иелерінің тағдырына тікелей оң әсер беретін бұл жұмыстар мұғалімдердің белсенді қатысуымен іске асатыны құптарлық қадам болды. Себебі, ұлағатты ұстаздар қауымы сан жылдар бойы тәлім мен білім беріп отырған оқушысының неге ебі бар, қай іске икемі бар екенін жақсы білетіні айдан анық. Осы тұрғыда мұғалімдердің нақты тұжырым мен түйін жасауда педагогикалық шеберлікке ие болуы зор рөл ойнайды. Ал мұндай талап мұғалімдерге талмай, тынбай ізденіп, үнемі өзін жетілдірудің арқасында келетіні анық. Зор ізденістің арқасында сондай кәсіби құндылықты өне бойына сіңдіре алған ұстаздар әрдайым құрметке кенелетіні анық. Ал одан ада мұғалімдерге деген өзгелердің көзқарасы көңіл тоғайтарлықтай болмайтыны айтпаса да түсінікті. Бұл сөзім арқылы мен педагогтар мәртебесінің салтанат құруы тек бір тараппен ғана түгесілетін дүние емес екенін, құрметке кенелу үшін мұғалімдердің білім-білігі жоғары болу қажеттігін баса айтқым келеді.
Сөз соңында барлық ұстаздар қауымын қазан айының бірінші жексенбісінде аталып өткен төл мерекелерімен құттықтаймын. Дендеріне саулық, еңбектеріне табыс тілеймін.

Ермек Дәрменов,
Шымкент қалалық
мәслихатының депутаты.

Биылдан бастап Тұрғын үй құрылыс жинақ банкінің қатысушылары үшін «Бақытты отбасы» бағдарламасы іске қосылған болатын. Аталған бағдарлама бойынша баспанаға мұқтаж көп балалы, толық емес, мүмкіндігі шектеулі баласы бар отбасылар үшін пәтерлер жылына 2 пайыздық мөлшерлемемен 19 жылға жалға беріледі. Алғашқы жарна 10 пайыз.
Мемлекет жеңілдігі көп деп жариялаған «Бақытты отбасы» бағдарламасымен баспаналы болу көп балалы отбасылар үшін қолжетімді ме? Таяуда Мәжіліс депутаты Зағипа Балиева «Бақытты отбасы» бойынша 10 пайыздық жарна жинау көп балалы былай тұрсын, жас жанұялар үшін оңай дүние емес екенін көлденең тартты.
Өз кезегінде ол осы күнге дейін «Бақытты отбасы» бойынша үй алуға 3000 өтініш келіп түскенін, бұл айтарлықтай аз екенін мәлімдеді. Депутат мұның себебін алғашқы 10 пайыздық жарна құюға көп отбасының жағдайы келе бермейтіндігімен түсіндірді. Және бұл мәселені түбегейлі шешу үшін бағдарламадағы жарна құю туралы талапты алып тастауды ұсынды. Тиісінше әлеуметтік деңгейі «Бақытты отбасы» бағдарламасындағы шарттарға сәйкес келетін отбасылар ай сайын жалдап жүрген пәтеріне ақша төлегенше, ол қаржыны банктерге бергені әлдеқайда тиімді екені туралы пікір білдірді. Бұдан бөлек ол, «Бақытты отбасы» бағдарламасы бойынша үй алуға бел буғандардың қатарына жас отбасыларды да қатыстыру туралы ұсыныс айтты.
Депутаттың Үкімет сағатында қалың бұқараның қамы үшін айтылған пікірі орындалып кетсе оң болар еді…

С. Нұрай.

мұны тоқтату үшін президенттің пәрменін күту керек пе?

Бас қалада барлық қызмет мінсіз болуы тиіс. Бірақ…

Осы аптада мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаевтың қатысуымен өткен елорданы дамыту бағыты талқыланған жиында Нұр-Сұлтан қаласында түйіні тарқалмаған түйіткілдер жетерлік екенінен біраз жұрт хабардар болды. Соның бірі көлеңкелі экономиканың басты қаруы болып саналатын қолма-қол төлем жасаудың ең төмен көрсеткішінің дәл осы Нұр-Сұлтанда байқалатыны болды. Қалада картамен есеп айырысу барлық төлем жасау көрсеткішінің 9 пайызын ғана құрайды екен. Ал Алматы қаласында бұл көрсеткіш 69 пайызға жетеді. Осының өзі-ақ мәселенің түйінді екенін, тірліктің тұраланып тұрғанын айқын аңғартады.
Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Кемелұлы бұл үрдіс қала тұрғындары мен қонақтарына қолайсыздық тудырып қана қоймай, теріс табыстың өсуіне әкеп соқтыратынын баса айта отырып, еліміздің Қаржы министрлігіне қала әкімдігімен бірлесіп, нақты жұмыстарды қолға алуды тапсырды. Президент өз тапсырмасында Нұр-Сұлтандағы әрбір сауда нүктелері мен қызмет көрсету салаларында кассалық бақылау машиналары мен карта терминалдарының болуын қатаң бақылауды міндеттеді.
Президенттің бұл пәрмені біздің есімізге мына жәйтті түсірді.
Осы жылдың басында Шымкенттің сол кездегі бас салықшысы Нұралхан Көшеров үшінші мегаполистегі кәсіпкерлердің 90 пайызы салықтан жалтаратынын айтқан. Өз мәлімдемесінде ол кәсібі өрге басқан азаматтардың табысын жасыруының салдарынан қазынаға 7 млрд. теңге салық кем түскенін қынжылыспен жеткізген. Сонымен қатар ол, қулыққа салып, табысын барынша төмендетіп көрсететіндердің дені тойхана, қонақ үй мен ойын-сауық кешендерінің қожайындары екенін де жасырмаған. Және де ол «Заманың түлкі болса – тазы боп шал» дейтіндердің қатарында базарда сауда жасап, тірлігін түзеп алған азаматтарда жетерлік екенін тілге тиек ете кеткен. Сол кезде қаланың кірістер департаментінің басшысы өздерінің мүлік құны мен қол астында жұмыс істейтін қызметкерлердің санын мейлінше азайтып көрсететін кәсіпкерлерге тірліктерін заң аясында болуын жолға қоюы үшін бір ай мерзім беретінін батырып айтқандай болған еді.
Содан бері бір емес бірнеше айдың жүзі болса да, кәсіпкерлердің тірліктерін тәртіпке сай реттеуі қаналықты орындалғаны туралы мағлұмат нақты айтылмады. Тиісінше заң талаптарына құлақ аспағандарына қандай шаралар көрілгені туралы мониторингтік талдау деректері таратылмады.
Қазіргі таңда да әй дейтін әжені көріп тұрған жоқпыз. Оған нақ осы сауда-саттық саласында болып жатқан заңсыздықтар дәлел сияқты. Заңсыздық деп нық сеніммен айтуымызға қалада көптеген дүкен-дүңгіршектер мен тамақтану орындарының біразында төлемді айғақтайтын чектердің міндетті түрде беріле бермейтіндігі анық дәлел болады. Яғни, бірізділік жоқ. Кейбір сауда орындарында сауда жасағаныңды айғақтайтын чекті сұрағанда «заңды тұлғасыз ба?» деп өзіңе қарай атылатындарды көп кезіктіресің? Тиісті құжаттарды беру кезінде заңды тұлға немесе жеке тұлға деп ала қойды бөле қырыққандай етудің астарында не жатқанының өзі айтпаса да түсінікті. Осы сынды жәйттерді айта берсең мысал мың.
Сөзімізді түйіндесек. Үшінші мегаполистің алдына қойған негізгі мақсаттарының бірі дотациялы емес, донарлы өңірге айналу. Бұл мақсатқа қол жеткізу үшін салық саласындағы түрлі сәйкессіздікті жойып, халықтың арқасында табысы артып жатқандардың тірлігін заңға сай сәйкестендіруді жолға қою болып табылады. Оған қол жеткізу үшін Президенттің пәрменін күтпей-ақ нақты шараларды бүгіннен бастап қолға алу кезек күттірмес мәселе.

С. НҰРАЙ.

Қалалық Қазақстан халқы Ассамблеясы мен әдеп-ғұрып және салт дәстүр орталығының ұйымдастыруымен өткен дәстүрлі «Қазақ дастарханы» көрме-фестивалінде 11 этно-мәдени бірлестік өкілдері қазақтың ұлттық тағамдарын әзірледі. Жайылған дастархан мерекеге жиналған көпшіліктің назарына ұсынылды.
Көрме-фестиваль аясында көпшілік бауырсақ пісіру мен таба нан жабудың тәсілдерімен танысты. Сонымен қатар, асық ату, ләңгі тебу, арқан тарту секілді қазақтың ұлттық ойын
түрлері мен этно-мәдени бірлестіктер жанындағы өнер ұжымдары дайындаған концерттік бағдарламаны тамашалады.
Мұндағы мақсат – ұлтымыздың қонақжайлық дәстүрін дәріптеп, рухани құндылықтарымызды жаңғырту. Қазақтың ас мәзіріндегі ұлттық тағамдардың сан алуандылығын жұртшылыққа паш ету.
«Қазақтану» жобасы аясында қолға алынған көрме-фестивальге қалалық мәслихаттағы «Бірлік» депутаттық тобының мүшелері, зиялы қауым өкілдері, ардагерлер кеңесінің мүшелері, саяси партиялар мен үкіметтік емес ұйымдардың жетекшілері, діни конфессия өкілдері, қалалық ассамблея жанындағы құрылымдар мен этно-мәдени бірлестіктердің белсенді мүшелері қатысты.
Айта кетейік, «Қазақ дастарханы» фестивалі өңіріміздегі Қазақстан халқы Ассамблеясының бастамасымен 2015 жылдан бері өткізіліп келеді. Өткен жылдары өңірдегі этнос өкілдері қазақтың ұлттық тағамы ет асудан және «Рухани жаңғыру» бағдарламасы аясында қазақтың ұмыт бола бастаған ұлттық тағамдарын дайындаудан сайысқа түскен болатын.

Шымкент қаласы әкімдігінің
баспасөз қызметі.

Бүтін бір қаланы қалпыра келтіру мақсатында жұмыла жүргізілген жүйелі де нәтижелі жұмыстардың арқасында Арыс қаласы небәрі 3 ай уақыт ішінде қалпына келіп, келбеті жаңара түсті. Бұл бұрын-соңды болмаған жағдай.
Бүгінде жер-жерден келіп, Арысты қайта қалпына келтіруге атсалысқан секторлардың құрылысшылары алғыс арқалап, елдеріне қайтып жатыр. Осы уақыт аралығында арыстықтардың баспанасын қалпына келтіру жұмыстары тынымсыз жүруде. Жөндеу жұмыстарын жүргізу үшін қаланы 17 секторға бөліп алған өзге облыстар өздеріне тиесілі аумақтағы тұрғын үйлер құрылысымен толыққанды айналысты. Жарылыстан 8 мыңнан астам тұрғын үйдің 7634-і зақымданған болса, зерттеу-зерделеу жұмыстары жүргізілгеннен кейін тұруға жарамсыз 474 үй қайта басынан салынуда. Қазіргі таңда 100-ден астам үйдің құрылысы жалғасуда. Қаладағы инфрақұрылымды реттеу барысында Арыс қаласының кәріз жүйелері толық жөндеуден өтіп, автоматтандырылды. Зақым келген Арыс көшелері де жаңарды. 16 көшенің аяқжол салу жұмыстары аяқталып, жарықтандыру бойынша жұмыстар жүргізіліп жатыр. Қайырымдылық қордың қаражатына салынған үйлері толығымен қиратылған 100 отбасыға арналған 50 екі пәтерлі коттеджден тұратын жаңа шағын ауданның үйлері аяқталу сатысында тұр. Ішкі әрлеу жұмыстары және үй жабдықтарын орнату жұмыстары жүргізіліп жатыр. Жалпы Арыс қаласындағы құрылыс алаңдарында бас аяғы 134 құрылыс компаниясы жұмыс істеп, 3,8 мыңнан астам жұмысшы және 200 –ден астам арнайы техника тартылды. Арыста 68 әлеуметтік нысан орналасқан (білім беру, денсаулық сақтау және спорт мекемелері), олардың 64-і – күрделі жөндеуді және 4-еуі – толықтай қалпына келтіруді талап етті. Апаттан айтарлықтай зақым келген «Арыс-1» темір жол вокзалының ғимараты толық жөндеуден өтіп, алдына гүлге арналған саябақ салынды. Жарылыстан зардап шеккен 16 орта мектеп толығымен қалпына келтірілді. Күрделі жөндеуден өткен білім ұяларында акт залы мен спорт алаңдары жаңарып, робот құрастыру кабинеті ашылды. Аталған мектептер заманауи құрал-жабдықтармен, компьютер кабинеті, физика-химия кабинеттері мен интерактивті тақта және оқушыларды еңбекке баулитын арнайы кабинеттер талапқа сай жабдықталған.

Түркістан облысы әкімдігінің
баспасөз қызметі.

Түркістан облыстық Қоғамдық денсаулық сақтау басқармасы «DENSAULYQ» денсаулық сақтау ұйымымен бірлесіп «Қысқа дайындық» қайырымдылық шарасын өткізді.
Акция аясында Арыс қаласындағы орталық аурухананың 20 қызметкеріне азық-түлік себеті табысталып, қаржылай қолдау көрсетілді. Ұйымдастырушылар бұл шара ауруханадағы көмекке мұқтаж қызметкерлердің қыс мезгілінен қысылмай шығуына жасалған жағдай екенін алға тартуда.
«Қысқа дайындық» акциясы бойынша көмекке ілінген бұл азаматтар Арыстағы орталық ауруханада бірі медбике, енді бірі санитар болып еңбек етеді. Көпшілігі көп балалы аналар болып табылады. Араларында кісі есігін жалдап тұратындары да бар. Кейбіреулерінің үйі маусым айындағы жарылыс кезінде қатты зақымданған.
Өз кезегінде олар «DENSAULYQ» денсаулық сақтау ұйымының бұл қолдауына риясыз алғыс білдірді. Ал аталған ұйым болса, мұндай қайырымдылық акциясы алдағы күнде де жалғасын табатынын мәлімдеді.

С. НҰРАЙ.

Ағымдағы жылдың 6 айында Шымкентке 111 591 турист келген. Өткен жылдың дәл осы мерзімінде бұл көрсеткіш 82 897 адамды құраған. Яғни, былтырмен салыстырғанда үшінші мегаполиске келушілердің қатары 34,6%-ға артқан.

Бұл туралы қалалық туризм басқармасы басшысының міндетін атқарушы Азамат Қалқабаев мәлімдеді.
Қалаға табаны тиетін туристердің санын көбейту мақсатында туризм басқармасы тиісті ведомстваға бірнеше ұсыныстар жолдаған. Соның негізінде Шымкенттегі «Ескі қалашық» кешені Қазақстан Республикасының туризм саласын дамытудың 2019-2025 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасының өңірлік деңгейдегі ТОП-50 Туристендіру картасы нысандарының тізбесіне енгізілген. Бұдан бөлек қызмет көрсету сапасын жақсарту мақсатында «Сайрамның сакралды объектілері», «Жастарға арналған», «Фотоаймақтар» және т.б. жаңа дербес бағыттарды 2GIS электрондық навигациялық жүйесіне енгізу жобасы әзірленген.
Басқарма басшысының міндетін атқарушы Азамат Қалқабаев туризм саласын жақсартудың тағы бір жолы ол ақпараттың қолжетімді болуын қамтамасыз ету екенін айта келе, «дәл осы бағытта басқарма тарапынан бірқатар жарнамалық ақпараттық материалдар шығарылуда. Атап айтқанда, «Шымкент 24 сағатта», «Шымкент. Тарих ізімен», «Балаларға арналған Шымкент» тақырыбында 60 мың бүктеме, 77 мыңнан астам туристік карталар, «Шымкенттегі үлкен экскурсия» атты жүздеген кітапшалар жарыққа шықты. «SCAT» әуекомпаниясының «Аспан» борттық журналында ай сайын Шымкент қаласы туралы мақалалар жарық көруде. Олардың барлығы да жолаушылар үшін қолжетімді. Сонымен қатар, әуе борттарында аудиохабарламалар жарияланады. Әуе борттарындағы орындықтарға Шымкент туралы бүктемелер қойылады. Мұндай бүктемелер қаладағы қонақ үйлер, туристік ұйымдар мен мұражайлар және т.б орындарда табылады», — деді.

С. НҰРАЙ.