Маңызды

Жылдағы дәстүр бойынша «Уақыт» газеті жылжабар санында тарих қойнауына кіріп бара жатқан жылдың ең басты оқиғаларына шолу жасайды. Сиыр жылында елде болған ең елеулі оқиғалар не болды? Бірге талқылайық.

Сайлау өз мерзімінде өтті

Ағымдағы жылдың 10-қаңтарында ел өміріндегі ең маңызды оқиғалардың бірі  Мәжіліс пен мәслихат депутаттарының сайлауы өтті. Бұл жолғы сайлау соңғы 16 жылдан бері алғаш рет конституциялық мерзімде өтіп жатқанымен және бәсеке жеке кандидаттар арасында емес, партиялар арасында өткенімен ерекшеленді. Сонымен қатар әйелдер мен жастарға 30 проценттік квота енгізілді. Сайлауға Nur Otan, «Қазақстан халық партиясы», «Ауыл», «Ақжол» және «Adal» партиялары қатысты. Дауыс беру күнінде сайлаушылардың 63,3 пайызы өз таңдауын жасады. Түпкілікті қорытындысы 12-қаңтарда жарияланған сайлау нәтижесі бойынша Nur Otan партиясы сайлаушылар дауысының 71,09 пайызына ие болып жеңіске жетті. Ал «Ақжол» партиясы сайлаушылардың 10,95 пайыз, Қазақстан халық партиясы 9,10 пайызына ие болды. Қалған екі партия  7 пайыздық межені бағындыра алмады. Нәтижесінде Мәжілістегі 107 депутаттық мандаттың 98-ін үш партия өзара бөлісті. Оның ішінде 76 мандат Nur Otan партиясының еншісіне тиді.

Жаңа құрам айтарлықтай жаңармады

Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев осы сайлаудан соң  Үкімет заң бойынша отставкаға кетуі керектігін мәлімдеген еді. Сол кезде Үкіметтің құрамы жаңарады деген болжамдар айтылды. Кейбір сарапшылар Премьер- Министр орынтағында отырғанына екі жылдай уақыт болған Асқар Маминннің тақтан түсетін уақыты әлі таямағанын айтқан. Дегенмен де 15-қаңтарда таңертең Асқар Мамин қызметінен кеткен соң жұрт бұл болжамды жәй сөз деп қабылдап, жаңа Үкімет басшысы қызметіне енді кім келеді деген сұраққа жауап іздей бастаған. Бірақ бірер сағаттан соң Асқар Мамин Үкімет басшысы қызметіне қайта оралды. Төменгі палата депутаттарына оның кандидатурасын Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың өзі ұсынды. Отырысқа қатысқан 99 депутаттың 78-і А. Маминнің кандидатурасын қолдады. Оның құрамы да айтарлықтай жаңармады. Тек екі министр ғана қызметінен кетті. Осылайша егемендік алған жылдан бері 12-рет қайта құрылған жаңа Үкіметтің құрамы  айтарлықтай жаңармады.

Жердің шетелдіктерге сатылмайтыны жария етілді

Қаңтар айындағы елеулі жаңалықтың бірі – қазақ жерінің ешбір шетелдікке берілмейтіні, ешқашан сатылмайтыны. Мұндай мәлімдемені Президент Қасым-Жомарт Тоқаев «Егемен Қазақстан» газетінде жарияланған «Тәуелсіздік бәрінен қымбат» атты мақаласында келтірді. Аталған мақалада Президент 2022 жылдан бастап Жер кодексінің жекелеген нормаларына қатысты енгізілген мораторийдің мерзімі аяқталатынын, ауыл шаруашылығы мақсатындағы жерлерді айналымға енгізіп, халықтың игілігіне жарату үшін Жер мәселесі жөніндегі комиссияны құрып, соның аясында нақты бір байламға келу керектігін шегелеген. Мұндай мәлімдемені Президент Ұлттық қоғамдық сенім кеңесінің бесінші отырысында да айтты. Осы мақсатта көп ұзамай яғни, 23-наурызда Жер комиссиясы құрылды. Комиссия жұмысының нәтижесі туралы сәл кейінірек.

Миллионнан аса адам баспана жағдайын жақсартты

Осы жылдың қаңтар айынан бастап Бірыңғай жинақтаушы зейнетақы қорындағы ақшаның бір бөлігін тұрғын үй жағдайын жақсартуға, емдеуге немесе қаржы компанияларына басқаруға беру туралы Президент тапсырмасын іске асыру жүзеге асты. Ағымдағы жылдың 23-қаңтарынан бастап БЖЗҚ қаржының бір бөлігін  жаратуға мүмкіндігі бар  760 мың азаматтан (яғни жиналған қаржысы жеткілікті шектен асатын азаматтардан) өтінімдер мен құжаттарды қабылдайтын портал іске қосылды. Бұл жүйенің арқасында біраз азаматтар баспана жағдайын жақсартты. Президент ағымдағы жылдың 1-қыркүйегіндегі «Халық бірлігі және жүйелі реформалар – ел өркендеуінің берік негізі» атты халыққа арнаған Жолдауында бұл бастаманың арқасында миллионнан аса азамат үй жағдайын жақсартып, кейбірі ипотекалық қарызын азайтқанын жеткізген. Бұл сандар әлі де көбейер ме еді… Бірақ осы айдың басында биліктегілер бұл мәселеге қатысты зейнетақы қорында қалуы тиіс теңгенің шекті мөлшерін бастапқыдан екі есеге бір-ақ көтеріп тастады. Мәселен, биыл қолданылған ереже бойынша 20 жастағы азамат үшін зейнетақы қорында қалуы тиіс теңгенің шекті мөлшері 1 710 000 теңге болса, 2022 жылдан бастап бұл сома 3 140 000 теңге болуы керектігі айтылды. Халық бұл шешімге наразылық білдірді. Алайда оған билік селт етпеді. Үкімет басшысының орынбасары Әлихан Смайылов мұны 2022 жылдың қаңтар айынан бастап ең төменгі айлықтың 41 пайызға яғни 42,5 мың теңгеден 60000 теңгеге өсетінімен байланыстырды. Экономикалық сарапшылар Үкіметтегілердің мұндай уәжіне қисынсыз деген баға берді.

Ал мемлекет басшысы Қасым-Жомар Тоқаев болса өзі көтерген бастама талаптарының дәл бұлай қатаңдатылуына қатысты Үкіметтегілерге қату қабақ танытпады. Тек зейнетақы жинақтарының шекті межесін көтеруді 2022 жылдың 1-сәуіріне дейін созу туралы тапсырма беруден ары аспады.

Меже орындалмады

Ақпан айының алғашқы күнінен бастап елімізде коронавирусқа қарсы жаппай вакцина салдыру науқаны басталды.  Вакцинаны ең алғаш болып медицина қызметкерлері салдырды. Елімізде коронавирусқа қарсы салынған вакцинаның алғашқы түрі ресейлік «Спутник V» болды. Оның алғашқы легі Ресейден тікелей жеткізілсе, көп ұзамай өнім Қарағандыдағы фармацевтикалық зауытта  шығарыла бастады.  Екпе егу науқаны басталған алғашқы күндерден бастап елімізде індетке қарсы отандық «QazCovidIn»   вакцинасы шығарылатыны хабарланды. Сөйтіп 26-сәуірден бастап ресми түрде отандық «QazVac» вакцинасын халыққа егу басталды. Оны алғашқылардың бірі болып сол кездегі Денсаулық сақтау министрі Алексей Цой қабылдады. Жалпы ағымдағы жылы елімізде 10 миллион адам коронавирусқа қарсы екпенің екі дозасын да қабылдайды деп жоспарланған еді. Бірақ жоспар тыңғылықты орындалмады. Бүгінде 8965031 қазақстандық коронавирусқа қарсы екенің бірінші бөлігін қабылдады. Ал вакцинаның екінші бөлігін 8 488 453 адам салдырды.

Әкімдер онлайн есеп берді

2005 жылдан бері барлық деңгейдегі әкімдердің ел алдындағы есебі биыл да жалғасын тапты. Бірақ жылдағыдай емес, өзгеше форматта. Пандемияға байланысты ауылдық округ, аудан, қала, облыс басшыларының жыл бойына атқарылған жұмыстарының есебі онлайн форматта өтті. Бұл тәсіл біраз әкімдердің оң жамбасына келді.

Халық қымбатшылықтан көз ашпады

Биыл азық-түлік тауарларының бағасы жылдағыдан күрт қымбаттады. Басқасын айтпағанда күнделікті тұтынатын әлеуметтік маңыздағы азық-түлік бағаларының аспандап бара жатқаны ақпан айының басында қатты сезілді. Осыған орай өңірлерде жергілікті билік әлеуметік мәні бар тағамдарға шекті баға белгілеп біраз белсенділік танытқандай кейіп танытты. Бірақ  биліктегілер қымбатшылыққа тұсау бола алмады. Мысалы, жылдың алғашқы тоқсанында әлеуметтік маңызы бар азық-түлік бағасы 3,2 пайызға  өссе, 8 айдың қорытындысы бойынша  бұл көрсеткіш 10 пайызға бір-ақ жетті. Жыл бойы жұмыртқа бағасы 33 пайызға,  сүт өнімдерінің бағасы 8 пайызға, күнбағыс майы 1 литрі үшін 60 пайызға аспандады. Биыл Маңғыстау мен Қызылорда облыстарында болған құрғақшылықтан ет бағасы да еселеді. Қой етінің бір келісі 14 пайызға өсті. Жылқы мен сиыр етінің құны 9 пайызға көтерілді. Биліктегілер бұған нақты қадам жасап жатқан жоқ. Қайта керісінше бәріне биылғы құрғақшылық әсер етті деп қалыпты жағдай ретінде қабылдап кетті.

Бір жылдық үзілістен соң оқушылар партаға отырды

Былтыр мектеп оқушылары пандемияға байланысты соңғы тоқсанды қашықтан оқыған еді. Бұл дәстүр жыл аяғына дейін жалғасты. Осы жылдың қаңтар-ақпан айларында да оқушылар сабақты онлайн оқыды. Елдегі эпиджағдайдың тұрақталуына байланысты 1-наурыздан бастап мектептердегі оқу форматы өзгертіліп, соған сәйкес 6,7,8 және 10-сыныптан басқа оқушылар дәстүрлі форматта білім ала бастады. Одан алдын яғни, үшінші тоқсан басталған кезде 9,11,12 сынып оқушылары аралас оқыту форматына (70 пайыз дәстүрлі, 30 пайыз қашықтан) көшірілген болатын.

Мешіттер жамағатты қабылдай бастады

Осы жылдың наурыз айында елімізде коронавирусты бағалау матрицасы бойынша  жасыл аймақта  тұрған өңірлерде жамағаттың жұма намазын мешітте оқуына рұқсат етілді. Одан бір жылға жуық уақыт бұрын, дәлірегі, 2020 жылдың  16-наурызында Қазақстан мұсылмандары діни басқармасы пандемияға байланысты елде жарияланған төтенше жағдай кезінде  мешіттерде жұма және бес уақыт намаз оқуды  уақытша тоқтату туралы пәтуа шығарған болатын. Бір жылдық үзілістен соң, бұл шектеудің алынғанын жамағат жылы қабылдады.

Мораторий тағы да ұзартылды

Сөз басында ағымдағы жылдың 23-наурызында Президент тапсырмасына сәйкес жер комиссиясының құрамы бекітілгенін атап өттік. Үкімет басшысының орынбасары Ералы Тоғжанов төрағалық еткен комиссия құрамында барлығы 80 адам болды.

Бес рет бас қосқан Жер реформасы жөніндегі комиссия ауыл шаруашылығы жерлерін өз азаматтарымызға жеке меншікке сату мәселесіне бес жыл мораторий енгізуден бөлек, жерді пайдалануға қатысты Парламентке 28, мемлекеттік органдарға 47 ұсыныс жолдады. Олардың ең негізгілері келісідей. Комиссия жер ресурсын пайдалануды бақылайтын арнайы Жер агенттігін құруды ұсынды. Соған сәйкес, жергілікті әкімдіктерде жерді пайдалануды бақылайтын жер инспекторларын сол агенттікке бағындыру қажеттігін алға тартты. Сонымен қатар жергілікті әкімдік жанынан құрылған жер комиссияларын жойып, жер телімдерін бөлуді екшейтін комиссияның қызметін сандық технология тәртібімен ашық бөлуді ұйымдастыру керек деп шешеді. Бұдан бөлек жер реформасы жерді кімнің пайдаланып отырғаны туралы ашық жер кадастрын орнатуды,  ауылдардың 5 шақырымдық радиусындағы жайылым жерлердің барлығын мемлекет меншігіне қайтарып, ендігі кезекте ол аумақтарды ешкімге жалға бермеуді қамтамасыз етуді алға тартады.

1700 шақырым жол ақылы болды

Маусым айында еліміздің индустрия және инфрақұрылымдық даму министрлігі республикалық маңыздағы 5800 шақырым  автомобиль жолы ақылы жүйеге көшетінін мәлімдеді. Бұл шешімді жүргізушілер нарызылықпен қабылдады. Кейіннен министрлік бұл мәлімдемесінен тайқып, әуелі 1700 шақырым жол ақылы жүйеге көшетінін айтты. Олар «Батыс Қытай-Батыс Еуропа» халықаралық дәлізінің «Қайнар-Тараз-Шымкент-Шымкент-Қызылорда-Шымкент-Ташкент» бағыты, «Щучинск-Көкшетау», «Қапшағай-Талдықорған», «Нұр-Сұлтан-Павлодар», «Ақтау-Жетібай-Жаңаөзен» учаскелері. Елімізде жолдардың ақылы жүйеге көшуі 2013 жылы іске қосылған болатын.

Құрғақшылықтан қоқыс қорекке айналды

Биылғы құрғақшылық маусым айында қатты сезілді. Осы уақытта Маңғыстауда жем-шөптің жоқтығынан түйелердің картонды жапырып, жылқылардың қоқысты қорек етіп жатқан видеосы желіге тез тарады. Дәл осыған ұқсас жағдай Қызылорда облысында да орын алды. Құрғақшылықтан шүйгін шөптің болмауынан мыңдаған мал көтерем болып, арам өлді. Өз кезегенде Ауыл шаруашылығы министрлігі екі өңірде болған қуаңшылықтан 2 мыңға жуық мал қырылды дегенді алға тартады. Ал шаруа қожалықтары мұнымен келіспейді. Қырылған малдың саны одан көп деп санайды. Тіпті кейбір шаруалар Маңғыстауда биылғы жұттан малдың төрттен бір бөлігі ғана аман қалды деп есептейді.

Дегенмен де бұл жағдай биліктегілердің, соның ішінде Ауыл шаруашылығы министрлігінің жұмысты жоспарлы жүргізбейтінін анық көрсетті. Дәл осы құрғақшылықтың болатыны туралы синоптиктер қанша дабыл қақса да, тиісті ведомства оған құлақ аспаған. Мұны экс-министр Сапархан Омаров Сенат депутаты Дана Нұржігіттің «Қуаңшылықтың болатынын алдын ала болжауға болмас па еді? Синоптиктермен байланыста болатын арнайы қызмет бар ма сіздерде? Біз неге ел болып асар жариялап малға шөп жинап жүрміз?» деген сұрағына «Бұрынғы кезде көбінесе бұл мәселені егіс алқаптары бойынша алып отырғанбыз. Енді бұдан кейін жайылымдар жөнінде де алатын боламыз» дегені соған дәлел. Сапархан Омаровтың министрлік қызметтен кетіп тынғанын ескерсек, оның алдағы уақытта да бұл мәселеге бас қатырмайтыны айдан анық. Ал оның орнына келген министр Ербол Қарашөкеев болса  мән жайға әлі терең үңіліп үлгермеген сыңайлы. Жуырда бір топ шаруа қожалықтармен жүздескен ол құрғақшылық болған өңірлерде биыл күзде және қыстың алғашқы күндерінде күн райы қалай болғанын сұрап әлек…

Құрмет құрметке лайық іс тындырды

Дәл осы өңірлерде құрғақшылық қатты сезіліп, оның зардабын жылқы мен түйелер тартып отырғанына алғашқы күндері биліктегілер міз бақпай қарап отырса, күнгейлік Құрмет Талапқазы есімді тұрғын белсенділік танытқан. Ол құрғақшылықпен күресу үшін қазақстандықтарға үндеу тастап, оңтүстікте асарлатып шөп жинап, оны жұт келген өңірлерге тарату туралы бастама көтерген. Өзі бастама көтерген қоғамдық жұмыстың бел ортасында жүріп, халықпен бірге құрғақшылық болған өңірлерге 500 вагоннан аса шөп жіберген.

Картоп қат өнімге айналды

Дәл осы уақытта жүргізушілерді ресубликалық маңыздағы жолдардың кейбір учаскелерінің ақылы жүйеге көшуі қынжылтса, жалпақ жұртты картоп бағасының күрт қымбаттауы қатты таңқалдырды. Агросекторы дамыған ел деп кеуде керетін Қазақстанда картоп бағасы 500 теңгеге дейін қымбаттады. Салаға жауапты сол кездегі Ауыл шаруашылығы министрі Сапархан Омаров қазақстандардың бір жылда 3690 картоп тұтынатынын, ал биыл өндіру көлемі  одан көп болғанын, бұл қымбатшылыққа алып сатарлар кінәлі дегеннен артық ештеңе жасамады. Картоппен қатар биыл сәбіз құны да шарықтап, келісі 800-теңгеге дейін барды. Аталған министрлік мұны маусымдық сипаттағы жағдай деп жылы жапты. Тиісті ведомства өкілдері сәбіздің қат өнімге айналуын сәуір-шілде айларында өнім Өзбекстаннан импортталатынын, биыл көрші елде сәбіздің бағасы жылдағыдай емес 55  пайызға қымбаттағаннан деп  түсіндірді. Ел тұрғындарының бір жылда қанша өнім тұтынатынын, нақты қай уақытта елде  сәбізге деген тапшылық сезілетінін біле тұра нақты әрі тиімді қадамдарға бармайтын, биылғы қуаңшылыққа байланысты нақты іс-шаралар алгоритмін әзірлемегендіктен, салдарынан  Маңғыстау мен Қызылорда облыстарында мыңдаған малдың қырылуына жол бергені үшін Сапархан Омаров шілде айының ортасында отставкаға кетіп тынды.

Айта кетейік, картоп пен сәбіз бағасы тамыз айында тұрақтады.

Жанкүйерлер сенімі ақталмады

Осы жылы қазақстандықтар картоп пен сәбіз бағасы бұлайша шарықтай түседі деп үш ұйықтаса да түсіне кірмеді. Ал Токиода өткен 32-ші Халықаралық Олимпиада ойындарында қазақстандық спортшылар алтыннан құр алақан қалады деп мүлдем ойламады. Алтын былай тұрсын, қоржынға күміс медаль да түспеді. Барлығы 97 спортшы спорттың 28 түрінен бақ сынасқан байрақты жарыста 8 қола медальды қанжығаға байлады. Сөйіп командалық есеп бойынша 83 орынға табан тіреді. Бұл ел спортшыларының қатысуымен өткен Жазғы Олимпиада ойындарындағы ең төменгі көрсеткіш болды. Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев болса Жазғы Олимпиада ойындарындағы қазақстандық спортшылардың қол жеткізген «жетістіктері» туралы «Ұлттық құраманың бұл көрсеткіші Қазақстанның спорттағы әлеуетіне және мемлекет тарапынан спортты  дамытуға бөлініп отырған  мол қаражатқа сәйкес келмейді» деп күрсінді. Ал жетім жеңілістің ащы дәмін татқан спортшылар болса халықтан кезекпен кешірім сұрады.

Байзақтағы жарылыс көп былықтың бетін ашты

Тамыз айының 26-да Жамбыл облысы Байзақ ауданындағы әскери қоймада жарылыс болды. Инженерлік оқ-дәрілер сақталған қоймада болған жарылыстан 15 адам қазақ тауып, 100-ге жуық адам зардап шекті. Бұл жарылысты халық биліктегілердің салғырттығы деп сөкті. Себебі 2019 жылдың 24-маусымында Арыстағы әскери қоймада болған жарылыстан соң, ондағы кейбір оқ-дәрілерді осы Байзақтағы қоймаға жеткізілген екен. Арыстағы болған жарылыстан ешқандай сабақ алмаған Қорғаныс министрі Нұрлан Ермекбаевтың (авт.сол кездегі) қарата сындар қарша борады. Жұрт оның 2019 жылдың маусымында Арыста болған жарылыстан кейін «оқ-дәрілер қауіпсіз жерге, елді мекеннен алыс жатқан әскери полигондарға тасымалданады» дегенін еске алып, екі сөйлегеніне налыған.

Ал сол кездегі Қорғаныс министрі болса Нұрлан Ермекбаев Байзақтағы жарылысты білген бойда отствакаға кету туралы өтініш жазуды ойлапты. Оның өтінішін мемлекет басшысы қабылдады. Оның орнына Мұрат Бектанов тағайындалды. Ол оған дейін Ермекбаевтың бірінші орынбасары болған. Айта кетейік, Байзақтағы әскери бөлім мен оқ-дәрілер қоймасы 1972 жылдан бері жұмыс істеп келген. Осы жарылыстан кейін бірнеше күн өткеннен соң Мәжіліс депутаты Сергей Решетников еліміздегі Төтенше жағдайлар министрлігінің өрт-құтқару техникасы мен өрт-техникалық жабдықтарының біраз бөлігі ескіргенін ашық айтты. Қайткен күнде де Байзақтағы жарылыс төтенше жағдайлар саласындағы біраз былықтың бетін ашты.

Үшінші санақ өтті

Осы жылы болған ең маңызды оқиғалардың бірі – халық санағы. Былтыр пандемияға байланысты бір жылға кейін шегерілген науқан 1-қыркүйек пен 30-қазан аралығында өткізілді. Қарашаның басында халық санағының бірінші кезеңі аяқталғаны мәлім етілді. Тәуелсіздік алған жылдан бері үшінші рет өткізілген санақ «Қазақстанда әркім маңызды!» ұранымен өтті. Санақтың алғашқы нәтижесі бойынша қазақстандықтардың жалпы саны  19 169 550 адам болған. Оның ішінде 48,71 пайызы ерлер, 51,29 пайызы әйелдер. Ұлттық статистика бюросының басшысы Нұрболат Айдапкелов санақтың толық қорытындысы 2023 жылдың І-тоқсанында жарияланатынын айтты. Айтпақшы, тамыз айында еліміздің 19 миллионыншы тұрғыны тіркелді. Бұл жаңалықты мемлекет басшысы өзінің Твиттер парақшасында мәлімдеді.

Сотталғандарға рақымшылық жасалды

Биыл ел Тәуелсіздігінің 30 жылдығына орай қылмыстық жауапқа тартылғандар үшін рақымшылық жарияланды. Рақымшылықтың болатыны туралы Президент  былтыр мәлімдеген еді. Соған сәйкес  депутаттар «ҚР Тәуелсіздігінің отыз жылдығына байланысты рақымшылық жасау туралы» Заң жобасын  мақұлдап, Президент қол қойды. Заң жобасында рақымшылыққа зейнет жасындағы сотталғандар, елу жасқа толған және одан үлкен әйелдер, алпыс жастан асқан ерлер, бірінші және екінші топтағы мүгедектер, аяғы ауыр келіншектер, ана құқынан айырылмаған балалы әйелдер мен кәмелет жасына толмаған қылмыс жасағандар ілігетіні айтылды. Заң жобасын талқылау кезінде педофилдерге, жемқорларға, қылмыстық топтардың бұрынғы қатысушыларына, адам өлтіргендер мен экстремистерге  рақымшылық қолданылмайтыны айтылды.  Рақымшылыққа сәйкес биыл 1 мың адам абақтыдан шығып, 3818 адам пробациялық бақылаудан босатылатын болды.  Сонымен қатар 1294 сотталушы мен пробацияда тұрған 7492 адамның жаза мерзімі қысқарады.

Елбасы партия төрағалығын Тоқаевқа тапсырды

Сонымен қатар биыл еліміздің Тұңғыш Президенті Нұрсұлтан Назарбаев Nur Otan партиясы төрағалығын мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаевқа тапсыру туралы шешім қабылдады. Бұл шешімін Елбасы партияның саяси кеңесінің отырысында «Nur Otan партиясын  саясат пен стратегияны анықтайтын ел президенті басқаруы керек деп  санаймын. Бізде үнемі солай болған. Біз мұны партиямыздың жарғысын негізге ала отырып шешуіміз керек. Мен партияның негізін қалаушы әрі оның белді мүшесі ретінде сіздермен қала беремін. Бірақ біз өмір мен болашақтың заңдылығына бағынуымыз керек» деп түсіндірді. Ал саяси шолушылар билеуші партияның төрағасы болу Тоқаевқа партияның атын өзгерту, партияны тарату, өзгерту, президенттікке кандидатты бекіту, төрағаны алып тастау сияқты өкіліттілік беретінін түсіндірді. Сонымен қатар Мәжілістегі 107 депутаттың 76-сы, Сенаттағы 34 мандат пен барлық деңгейдегі мәслихаттардың түгелі, әкімдердің барлығы дерлік партия мүшелері екені, мұның өзі өкілеттілік Тоқаевтың ықпалын арттыра түсетінін айтты. Дегенмен де партия төрағасын сайлау немесе оны қызметінен босату партия жарғысына сәйкес съездің құзіретінде екенін, әлі партия съезі өтпегенін, соған сәйкес, Елбасының шешімі әлі заңды күшіне енбегенін айта кетейік.

Өмір бар жерде – өлім бар десек те…

Өтіп бара жатқан сиыр жылында ана мен бала өліміне қатысты бірнеше өзекті өртер өкінішті жағдайлар  орын алды. Ақпан айында Жамбыл облысындағы Жаңатас қаласындағы бес қабаттың үйдің 3 қабатында тұратын пәтерде бір үйдің шиеттей бес баласы өрттен қаза тапты. Тілсіз жау пәтерді шарпыған кезде балалардың әкесі  жұмыста, анасы дүкенге кеткен. Одан кейін наурыз айының басында Түркістан қаласында түтін тартқышы жоқ каминмен жылытылған үйде қалың ұйқыға кеткен ана мен төрт бала ыс тиіп көз жұмған. Отбасының иесі сол күні үйінде болмаған.

Қараша айында ай күннің аманында Алматы қаласында 28 жастағы жас ана 6,5 және 2 жастағы үш баласымен бірге көп қабатты үйдің 9-қабатынан секіріп қайтыс болады. Бұл қайғылы оқиға кезінде де отағасы үйінде болмаған. Жұрт жағасын ұстатқан бұл жағдайға қатысты халық пікірі сан саққа жүгірді. Бірі әйелді шарасыз күйге душар еткен не нәрсе? деп сұрақ қойса, енді бірі балалардың өмірін қалай қиды деп қынжылады. Өмір бар жерде өлім бар десек те бұл жағдайларды қазақстандықтар үлкен күйзеліспен қабылдады.

Депутаттар не деді?

Биыл Парламенттегі біраз депутаттар халық үшін тиімді болатын біраз бастама көтерді. Мысалы, жыл басында Мәжіліс депутаты Ерлан Смайлов Үкіметтен мемлекеттік төлем есебінде әр жаңа туылған нәрестеге 4,2 млн көлемінде ана капиталын енгізуді ұсынды. Бұл қаражатты мақсатты пайдалану арқылы баспана, білім, зейнетақы жинақтарын жақсартуға болады деген депутаттың мәлімдемесі аналардың көңіліне ерекше үміт отын ұялатқан еді. Бұдан өзге ол Қазақстан халық партиясы атынан Үкіметке елімізде 18 жастан асқан мүмкіндігі шектеулі 600 мыңнан астам азаматтың бар екенін, соның 15 пайызы немесе 85,5 мыңы жұмыс істейтінін алға тарта келе «Олар зейнет жасына 63 жасқа толғанда шығады. Олардың физиологиядық жай-күйі мен денсаулық жағдайын ескерсек, 63 жасқа дейін жұмыс істеу оларға қиынға соғады. Олар көпбалалы аналар секілді 55 жасқа дейін жұмыс істеу керек» деген мәселе көтерді.

Сонымен қатар жыл басында төменгі палата депутаты Александр Милютин азаматтардың зейнетке шығу жасын 60-қа дейін түсіруді ұсынды. Оған дейін бұл ұсынысты депутат Айқын Қоңыровта айтқан еді.

Балаларға берілетін әлеуметтік төлемдер туралы депутат Айжан Ысқақова мәселе көтерді. Ол 1 жасқа дейінгі балаға төленетін 1 айлық жәрдемақы 16801 теңге болса, сотталып, абақтыда отырған азаматтарды бағып-қағу үшін бюджеттен 88500 теңге бөлінетінін, сонда мемлекет үшін балалардан гөрі қылмыскерлер маңызды ма  деген мәселе көтерді.

Жуырда Парламент депутаты Ерлан Саиров елімізде көмір бағасы тұтынушыға жеткенге дейін бірнеше делдалдан өтіп, салдарынан өндіру орындарынан  тоннасы 7800 теңгеден босатылатын өнім өңірлерге жеткенге дейін 25-30 мың теңге аралығында сатылып жатқанын, бұл мәселеге қатысты Үкімет нақты қадамдар жасауы тиістігін мәлімдеді. Өкінішке орай депутаттар көтерген бұл мәселелердің барлығына Үкімет ешқандай қадам жасамады.

Мамин елді елең еткізді

Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаевтың «Халық үніне құлақ асатын мемлекет» тұжырымдамасы бойынша жұмыс істеуге көшуді міндеттегеніне екі жылға жуық уақыт толды. Бірақ халық үні былай тұрсын, оның халіне терең үңілмейтіндерін биліктегілер бір емес бірнеше рет байқатып алды. Мысалы, жыл басында Үкімет басшысы Асқар Мамин Алматыда өткен «Digital Almaty 2021» халықаралық форумында Қазақстан халқының интернетпен қамтылу көрсеткіші 99 процентке жетті деп айды аспанға бір-ақ шығарды. Премьер Министрдің бұл сөзінің шындықтың ауылынан алыс екенін ҚР Цифрлық даму, инновациялар және аэроғарыш өнеркәсібі министрлігі Бағдат Мусиннің «Қазақстанда 6500 елді мекен бар. Олардың ішінде 5300-і әртүрлі технологиялар арқылы интернетпен қамтылған. Бірақ осы елді мекендердің 500-де интернат сапасыз» деген сөзі айқын дәлелдеп берді.

Бұдан бөлек Асқар Ұзақбайұлы қазан айында Парламентке бір жарым жылдық үзілістен соң оффлайн түрде ақпарат таратуға келген журналистердің  сауалына жауап бермей, лифтіге қарай бет алып, соңынан тілшілерді жүгіртіп қойған қылығы да біраз талқыланды.

Еліміз өлім жазасынан бас тартты

Желтоқсанда Сенат елімізде өлім жазасы мүлдем қолданылмайтын заң жобасын қабылдады. Осыған байланысты ҚР Қылмыстық кодекстің 11 бабынан өлім  жазасы алынды. Енді елімізде ең қатаң жаза өмір бойына бас бостандығынан айыру болып қалады. Қылмыстық кодексті толықтыру арқылы өлім жазасы өмір бойы бас бостандығына айыруға ауыстырылғандарды мерзімінен бұрын шартты түрде босатуға тыйым салынады. Осылайша Қазақстан өлім жазасынан бас тартқан әлемдегі 106 мемлекеттің қатарына кірді. Халықаралы хаттама бойынша елде өлім жазасын алып тастағаннан кейін  оны қайта қалпына келтіруге болмайды.

Қазақстанда өлім жазасына қатысты мезгілсіз мораторий  2003 жылдың желтоқсан айына жарияланған болатын.

Дайындаған, Салтанат ИБРАГИМОВА.

Ағымдағы жылдың 1-желтоқсанынан бастап ескі көліктерін жоюға қабылдау уақытша тоқтатылған болатын. Тозығы жеткен темір тұлпарларды қайта қабылдау келер жылдың 5-қаңтарынан бастап қайта басталатын болады.

Осы мақсатта  ҚР Индустрия және инфрақұрылымдық даму министрлігі мен ҚР Экология, геология және табиғи ресурстар министрлігі алдағы жылы тозығы жеткен 70 мың ескі көлікті (жеңіл және жүк техникасын) қабылдауға квота бөлді. Бұл үшін  5-қаңтардан бастап көлік қабылдаудың электронды кезегі ашылып, өңірлердегі 18 бекет өз жұмысын бастайды.

2022 жылы айлық есептік көрсеткіш мөлшерінің өзгеруіне байланысты, жоюға кететін көлік құралы үшін берілетін өтемақы санаты мен жиынтығына байланысты 165 402 теңгеден бастап 606 474 теңгеге дейінгі аралықта болады.

Ағымдағы жылы қазақстандықтар ескі көлік тапсырудан рекордтық нәтиже көрсетіп, 50 005 көлікті жоюға тапсырған. Оның ішінде жеңіл көлік — 37 495, жолаушы көлігі -4040,  жүк көлігі -8 470. Істен шыққан машинасын жоюға тапсырғандарға барлығы 13,833 млрд теңге қаражат төленген.

Аймақтар бойынша көлік тапсырудың көш басында  Шымкент қаласы тұр. Аталған қала тұрғындары 12 068 көлік өткізген. Екінші орында 5175 тапсырған Алматы қаласы және үшінші орында 4788 техника өткізген Тараз қаласы тұр.

Жалпы істен шыққан көлік құралдарын тапсыруды ынталандыру бағдарламасы басталғаннан бері қабылдау бекеттері 214 932 көлік құралын кәдеге жаратуға қабылдады. Оның ішінде 194 163 жеңіл автокөлік, 14 590 бірлік жүк техникасы және 6 179 бірлік ауыр салмақтығы машина.

Қабылданған техниканың барлығы Қарағанды зауытына кәдеге жаратуға жіберіледі.

Қабылдау бекеттерінің мекен-жайлары және электронды кезекке тұру recycle.kz сайтында «Қалықтарды басқару», оның ішінде «Ескі көліктерді қабылдау» бөлімінде орналастырылған.

Айта кетейік, елімізде ескі көліктерді утилизациялау жобасы 2016 жылдың қарашасынан бастап қолға алынған.

Келер жылдан бастап Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес айыппұл санкцияларын, салықтарды және басқа да төлемдердi қолдану үшiн айлық есептiк көрсеткiш 3 063 теңге болып белгіленді. Бұл биылғы АЕК салыстырғанда 146 теңгеге көп. Осыған байланысты әлеуметтік төлемдер мен жәрдемақылар мөлшері қалай өзгереді?

Сонымен 2022 жылдан бастап базалық әлеуметтiк төлемдердiң мөлшерлерiн есептеу үшiн ең төмен күнкөрiс деңгейiнің шамасы  36 018 теңге болады. Биыл бұл сома 34302 теңге болып белгіленген. Ал жалақының ең төменгі мөлшері 41 пайызға көбейіп, 42500 теңгеден 60000 теңгеге өседі.

Сәбиді өмірге әкелген әйелдерге жұмыс істесе де, істемесе де берілетін жөргекпұл сомасы бала кезегіне байланысты бірінші, екінші, үшінші балаға – 38 АЕК немесе 116 394 теңге (2021 жылы – 110 846 теңге), төртінші және одан кейінгі балаларға – 63 АЕК немесе 192 969 теңге (2021 жылы – 183 771 теңге) беріледі. Егіз, үшем немесе төртем болса, мемлекеттік жәрдемақы әр балаға жеке-жеке есептеледі.

Ал жұмыс істемейтін әйелдерге бала кезегіне қарай бiр жасқа толғанға дейін берілетін ай сайын төлем келесідей: бірінші балаға 5,76 АЕК немесе 17 642 теңге (2021 жылы – 16 802 теңге); екінші балаға 6,81 АЕК немесе 20 859 теңге (2021 жылы – 19 865 теңге); үшінші балаға 7,85 АЕК немесе 24 044 теңге (2021 жылы – 22 899 теңге); төртінші және одан кейінгі нәрестелер үшін – 8,9 АЕК немесе 27 260 теңге (2021 жылы – 25 962 теңге).

Келер жылдың 1-қаңтарынан бастап отбасылық кірісіне қарамастан төрт және одан да көп, кәмелеттік жасқа толмаған, орта арнаулы және жоғары оқу орнында білім алып жатқан 23 жасқа толмаған балалары бар аналарға берілетін жәрдемақы мөлшері келесідей: төрт балаға – 16,03 АЕК немесе 49 926 теңге (2021 жылы – 46 760 теңге); бес балаға – 20,04 АЕК немесе 61 382 теңге (2021 жылы – 58 457 теңге); алты балаға – 24,05 АЕК немесе 73 665 теңге (2021 жылы – 70 154 теңге); жеті балаға – 28,06 АЕК немесе 85 947 теңге (2021 жылы – 81 852 теңге); сегіз баладан бастап әр балаға 4 АЕК немесе 12 252 теңге қосылады.

Сондай-ақ, «Алтын алқа», «Күміс алқа» алқаларымен марапатталған немесе бұрын «Батыр ана» атағын алған, І және ІІ дәрежелі «Ана даңқы» орденімен марапатталған көпбалалы аналарға табысына қарамастан ай сайын берілетін мемлекеттік жәрдемақы  18669 теңгеден 19 603 теңге көбейеді.

Сонымен қатар елімізде 2022 жылдан бастап кедейлік шегі күнкөрістің ең төменгі деңгейінің 70 пайызын құрап 25212 (биыл 24 011) теңгеге өсті.

 

2022 жылы мүгедектігі бойынша жәрдемақы мөлшері:  1-топ — 69 155 теңге, 2-топ — 55 108 теңге, 3-топ — 37 459 теңге.

Мүгедек балалардың барлық топтары үшін жәрдемақы мөлшері 16,7%-дан 37%-ға дейін өседі.

Келер жылдан бастап елімізде атом электр станциясының құрылысын салу туралы мәселе қоғам талқысына түсетін ең негізгі мәселе болатын сыңайлы. Одан нақты қандай нәтиже шығатынын болжау әлі ерте. Бірақ әзірдің өзінде біраз азаматтар мен қоғам белсенділері ел аумағында атом электр станциясының салынуына түбегейлі қарсы. Олардың арасында Байзақтағы инженерлік оқ-дәрілер сақталған әскери қоймадағы жарылысты негізге алып, «қару-жарақ қоймасына ие бола алмай отырғанда АЭС салу қауіпті» дегенді алға тартады.

Осы аптада еліміздің Энергетика министрі Мағзұм Мырзағалиев Экологиялық кодекс талаптарына сәйкес келер жылы атом электр станциясының құрылысы бойынша қоғамдық тыңдау өткізілетінін мәлімдеді. Бірінші санатқа жататын жоба болғандықтан қоғамдық тыңдау құрылыс басталардан алдын ұйымдастырылады.

«Егер қоғамдық тыңдау кезінде халықтың басым бөлігі ел территориясында атом электр станциясын салынуына қарсы болса жоба жүзеге аспайды ма?» деген сұраққа ведомства басшысы жауап бере алмайтынын ашық айтты. Ол

«жарықсыз отырғанша АЭС салған дұрыс» деді. Ол осыдан 40-50 жыл бұрын салынған қазіргі көмір станциялары   энергия өндірудің ескі технологиясы болып саналатынын жобаны қолдаудың негізгі фаторы ретінде атап өтті. Тіпті «бізде былай қарасаң, басқа амал жоқ» дегенді де айтқан министр нысанның құрылысына шамамен 10-15 жыл уақыт кететінін мәлімдеді.

Айта кетейік, қазіргі таңда АЭС салу үшін елімізде екі алаң қарастырылып жатыр. Оның бірі Алматы облысында, екіншісі Шығыс Қазақстан облысында.

АЭС салу туралы сөз 2019 жылы шыққан. Сол жылдың сәуір айында  Ресей президенті Владимир Путин Қасым-Жомарт Тоқаевпен кездесуі кезінде Ресей Қазақстанда ресейлік технология бойынша АЭС салуға ниетті екенін білдірген.  Бұған халық қарсы болды. Жұрттың наразылығын көрген  мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев  «халықтың пікірін ескермей АЭС салу жөнінде шешім қабылданбайды» деген. Сонымен мәселе жабылғандай болған еді. Бірақ биыл
Президент Қасым-Жомарт Тоқаев халыққа арнаған жолдауында «2030 жылға қарай Қазақстанда электр энергияcының тапшылығы болады. Ал әлемдік тәжірибеге сәйкес, тиімді  шешім бар. Ол – бейбіт атом. Иә, оңай шаруа емес. Сондықтан осы мәселені ұтымды шеше білуіміз керек, сан алуан болжам мен эмоцияға жол бермейік» деген-тін.

Қазақстанда ішкі істер министрлігі, атқарушы орган мен мемлекеттік кірістер комитетінің өкілдері сыбайлас жемқорлыққа жиі барады.

Transparency Kazakhstan 2019-2020 жылдардың және 2021 жылдың 11 айында сот актілерінің банкінде жарияланған сыбайлас жемқорлыққа қатысты 1500-ден астам материалға талдау жасау кезінде осыны анықтаған. Ұйым жүргізген зерделеу жұмыстары кезінде пара арқылы мұртын майлағысы келетіндердің 83 пайызы ер азаматтар екен. Олардың басым бөлігі 26-39 жас аралығындағы ер азаматтар екені белгілі болған. Ал жеңіл жолмен қалтасын қалыңдатуға арланбаған төмен етектілердің жас шамасы 22-62 жас аралығын қамтыған. Қазақстан бойынша пара алудың көп тіркелуі Алматы облысы, Шымкент, Нұр-Сұлтан және Алматы қалаларында анықталған.

Ал қарапайым халық арасында ауызбастырық алуға жұмыссыздар, жүргізушілер, кәсіпкерлер, жалдамалы жұмысшылар мен компания директорлары көп қатысқан.

Аптаның сейсенбісінде Үкіметтің осы жылғы қорытынды отырысы өтті. Премьер министр Асқар Маминнің төрағалығымен өткен жиында Денсаулық сақтау министрі қызметін уақытша атқарушы болып тағайындалғанына бір апта енді асқан Жандос Бүркітбаев елдің эпидахуалы туралы баяндама жасады. Су жаңа басшы эпидемиологиялық жағдайды бағалау матрицасы бойынша  елде 15 өңір «жасыл» түсте екенін айтты. Тек Солтүстік Қазақстан облысы мен Нұр Сұлтан қаласы «сары» аймақта екенін мәлімдеді.

Сонымен қатар ол әлемде коронавируспен сырқаттану деңгейі артып жатқанмен, Қазақстан індеттің таралуы бойынша «жасыл» түсте екенін атап өтті. Елдегі эпидемиологиялық жағдай тұрақты.

Азаматтарға вакцина салдыру жалғасуда. Ағымдағы жылдың 28-желтоқсанындағы жағдай бойынша коронавирусқа қарсы вакцинанының бірінші бөлігін егілуге тиісті халықтың 78,6 пайызы, екінші компонентін 74,4 пайызы қабылдаған.

Осы деректерді алға тартқан ведомства басшысы екпе алған адамдарда инфекциядан қорғау жарты жылдан соң 1,8 есе төмендейтінін, сондықтан жергілікті атқарушы органдар тұрғындардың вакцина салдыру үдересін күшейтіп, жаппай ревакцинацияны қарқынды жүргізу қажеттігін айтты. Едімізде ревакцинация жасатуы тиіс санаттағы адамдардың саны 9,2 млн. Бүгінде соның тек 400 мыңнан астамы ревакцинациядан өткен.

Бұдан бөлек Жандос Бүркітбаев келер жылдың 5-қаңтарынан бастап «Ashyq» қосымшасында  мәртебесі жасыл түсті көрсеткен азаматтарға ғана сауда ойын- сауық орталықтарына, сауда үйлеріне, спорт орталықтары мен фитнес орталықтарға, йога орталықтарына, караоке, бассейн, сауна, моншаларға, «Қазпошта» бөлімшелері мен халыққа қызмет көрсету орталықтарына кіруіне рұқсат беру туралы шараларын енгізуді ұсынды.

Егер Денсаулық сақтау министрінің міндетін атқарушы Жандос Бүркітбаевтың бұл ұсынысы заңды күшіне енсе келер жылдан бастап «Ashyq» қосымшасында көк мәртебесі бар азаматтар біраз жерге барудан амалсыз қағылғалы отыр.

Ал Үкімет басшысы Асқар Мамин болса келер жылдың бірінші жартыжылдығында  ревакцинациядан шамамен 9 млн адам өтуі тиістігін тапсырды.

Алдағы қаңтар айында қазақстандықтар 13 күн демалады. Жылдың соңғы күні – 31 желтоқсан аптаның жұмасына түсіп тұр. Бұл – жұмыс күні. Ал 2022 жылдың 1 және 2 қаңтарында қазақстандықтар Жаңа жылды атап өтеді.

Күнтізбедегі қызыл түске боялған бұл күндер аптаның сенбі және жексенбісіне түсетіндіктен, олар дүйсенбі мен сейсенбіге ауыстырылады. Қатарынан төрт күн демалған соң, 5 және 6 қаңтарда жұмысқа барады.  Ал 7-қаңтар – Рождество мерекесінде тағы демалады.

Осылайша, аптасына бес күн жұмыс істейтін отандастарымыз келер жылдың қаңтарында 13 күн демалады (1, 2, 3, 4, 7, 8, 9, 15, 16, 22, 23, 29, 30 қаңтар), аптасына алты күн жұмыс істейтіндер 8 күн (1, 2, 3, 7, 9, 16, 23, 30 қаңтар) демалады.

Алдағы қаңтар айында қазақстандықтар 13 күн демалады. Жылдың соңғы күні – 31 желтоқсан аптаның жұмасына түсіп тұр. Бұл – жұмыс күні. Ал 2022 жылдың 1 және 2 қаңтарында қазақстандықтар Жаңа жылды атап өтеді.

Күнтізбедегі қызыл түске боялған бұл күндер аптаның сенбі және жексенбісіне түсетіндіктен, олар дүйсенбі мен сейсенбіге ауыстырылады. Қатарынан төрт күн демалған соң, 5 және 6 қаңтарда жұмысқа барады.  Ал 7-қаңтар – Рождество мерекесінде тағы демалады.

Осылайша, аптасына бес күн жұмыс істейтін отандастарымыз келер жылдың қаңтарында 13 күн демалады (1, 2, 3, 4, 7, 8, 9, 15, 16, 22, 23, 29, 30 қаңтар), аптасына алты күн жұмыс істейтіндер 8 күн (1, 2, 3, 7, 9, 16, 23, 30 қаңтар) демалады.

Кез келген мемлекеттің байлығы – халық. Сол халықтың саулығы аса маңызды мәселе. Себебі дені сау азаматтар ғана ел тірлігіне етене араласып, оның ілгері дамуына септесін болады. Сол басты байлық денсаулықтың сыр беруіне көп жағдайда тұтынатын тағамдарымыздың әсері көп екені белгілі. Яғни «ауру – астан» деген сөз текке айтылмаған. Тағамды талғамсыз тұтыну мен мөлшерден тыс көп жеу – ағзаға артық күш. Оның салдары көп жағдайда семіздікке апарады. Ал семіздік көптеген әлеуметтік және қауіпті аурулардың пайда болуына әкеп соқтырады. Сондықтан да көптеген мемлекеттер семіздікпен күресу үшін түрлі жобаларды қолға алып келеді.

Мысалы, жуырда адамдарды артық салмақтан арылуға шақыру үшін көрші Өзбекстан Республикасының Ферғана облысының басшысы тың бастама көтерді. Өз кезегінде Хайрулла Бозоров халық депутаттары облыстық кеңесінің сессиясында елде 30 мың адам қант диабетімен ауырғанын, мұның басты себебі дұрыс тамақтанбаудан екенін алға тарта отырып, енді салмағы шамадан тыс тұрғындар салмақ тастаса, сыйақы берілетінін мәлімдеді. Облыс басшысы «Салмақты тұрғындар бір жыл ішінде 5 келіден астам салмақ тастаса, оларға әр келі үшін 500 мың сумнан беріледі» деп мәлімдеді. Бұл АҚШ валютасына шаққанда 46 доллар болады. Тың конкурсқа қатысушылар арнайы әзірленген бағдарламаға тіркелуі тиістігін айтқан Хайрулла Бозоров «Күлкілі естілуі мүмкін, бірақ басқа амал жоқ. Бұны Ферғана тәжірибесі деп біліңіз» деп келтіреді.
Оның сөзінше, әлемдегі аурулардың 50-55 пайызы салауатты өмір салтының талапқа сай болмауынан, артық салмақ, дұрыс тамақтанбау, аз қозғалудан болады екен. Соңғы кездері Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы да артық салмақпен жүрген балалардың көбейгенін айтып дабыл қағып отыр.
Семіздік мәселесі Қазақстанды да айналып өтпейді. Қазіргі таңда елімізде әйелдердің 55,5%-ы және ерлердің 49,2%-ы артық салмақтың әлегін тартып жүр. 14 жасқа дейінгі әрбір жетінші бала семіздікке шалдыққан. Бұл алаңдатарлық статистиканы Қазақ тағамтану академиясы жариялаған.
Ал «Денсаулық» ұлттық қауымдастығы семіздікке шалдығу көрсеткішінің өсуіне тұрғындардың тамақты талғамсыз тұтыну әсерін тигізіп отырғанын алға тартады. «Денсаулық» ұлттық қауымдастығы мұны жою үшін дүкен сөрелеріндегі азық-түлік қаптамасында өнімнің денсаулыққа қаншалықты қауіпті екені туралы арнайы этикеттер жапсыру туралы бастама ұсынады. Бұл тұтынушылардың сатып алып жатқан тауарының салмаққа әсері мен өзге зиянын білуіне көмек болады. Аталған қауымдастық тұтынушыларға тамақ сатып алу кезінде саналы таңдау жасауға көмектесу үшін қаптамаға түрлі-түсті маркермен артық калорияның, тұздың қандай ауруларға соқтыратыны туралы ескерту жазып қоюды да алға тартады. Бұдан бөлек, сапасы денсаулықтың сыр беруіне жол бермейтін өнімдердің өтімділігін көтеру үшін қаптамаларға «құрамында қант жоқ», «экологиялық таза өнімдерден жасалған», «құрамында консерванттар жоқ», «денсаулыққа пайдалы» және т.б. қасиеттер туралы тұжырымдамалардың болуын заңнамалық деңгейде бекіту қажет деп санайды. Қауымдастық көтерген бастама сөзден іске көшсе, бұл елдегі семіздікпен күрес шараларының өз нәтижесін беруіне үлес қосуы әбден мүмкін.
Әлемдегі сыбайлас жемқорлығы аз жеті елдің бірі – Сингапурды құрушы әрі оның тұңғыш Премьер-Министрі Ли Куан Ю елде ақыл қабілеті орташа адамдар саны көп болса, тіпті бай табиғи ресурсқа ие мемлекет ешқашан алға жылжымайтынын, сол үшін де өз отандастарының көп оқып, ғылымды үйреніп, өнермен және спортпен айналысуына қол жеткізді. Сондықтан да ол Сингапур елінде артық салмағы бар жас өз салмағы нағыз Отан қорғаушысына лайықты болғанға дейін әскерде қызмет етуін жолға қойған. Мұндай тәртіп шектен шығу деп біреу сөгер, біреу құптар. Бірақ кім не десе де, бұдан Сингапур елі пайда көрмесе, зиянын тартып жатқан жоқ сияқты. Бүгінде Сингапурдың сыртқы мемлекеттен қарызы жоқ дамыған ел екені сол сөзіміздің дәлелі.
Айтпақшы, күнтізбедегі 15-қыркүйек әлемде семіздікпен күрес күні болып саналады. Адамдар семіздікпен күресуді тек бұл датада емес, жыл он екі ай жадынан шығармауы тиіс сияқты.

Биыл Шымкенттегі жұқпалы аурулар ауруханасына коронавируспен түскен науқастар саны 2020 жылмен салыстырғанда айтарлықтай аз болған. Әлемді әлекке салған індетті емдеу протоколы да жетілдіріліп, науқастарға көрсетілген ем-шаралар көп күттірмей нәтижесін көрсететіні анық байқалған. Өткен күнге салауат. Дегенмен де арқаны кеңге салуға әлі ерте. Сондықтан адамдар жұқпалы індетке қарсы сақтық шараларын қатаң сақтап, вакцина салдыруға асығуы тиіс.

 

Шымкент қалалық жұқпалы аурулар ауруханасының бас дәрігері Бақтығали Ережепов бізге берген сұхбатында сөз басын осындай ойлармен бастады. Ал берілген сұрақтарымызға мынадай жауаптар алдық.
– Жұқпалы аурулар ауруханасы 560 төсек-орынға лайықталған. 2020 жылы «Асар» шағын ауданынан індетке қарсы ем көрсететін 200 орындық модульді аурухана салынғаны белгілі. Қысқа уақыт ішінде салынған бұл нысан біздің аурухананың теңгерімінде. Соның есебінен төсек-орын саны артты. Оған дейін 360 төсек-орын болған.
Былтырға дейін аурухана карантинді емес жұқпалы ауруларға шалдыққан науқастарға ем көрсетіп келген. Былтырдан бастап коронавирус жұқтырған науқастарға дәремет көрсетудеміз. Бір қуанарлығы өткен жылмен салыстырғанда биыл коронавирусты жұқтырғандар да, сол індеттен көз жұмғандар да айтарлықтай азайды. Әңгімеміздің әлқиссасында оған ем-шара жасаудың механизмін жетілдіру ықпал еткенін атап өттім. Бұдан бөлек, жергілікті биліктің аурухананы қажетті мамандар, тиісті құрал-жабдықтармен қамтамасыз ету мәселесін түпкілікті реттеуін жолға қоюы да оң әсерін тигізіп отыр. Қазіргі таңда ауруханамызда дәрігерден тапшылық жоқ. Барлығы 170 дәрігердің 80-і инфекционист, реаниматологтар саны 40-қа жетеді. Өкпені жасанды желдету аппаратының жетімсіздігі мәселесі күн тәртібінен алынған. Арнайы монитор мен дәрі-дәрмектер қоры жеткілікті. Биыл біздің аурухана ауыр науқастарды қабылдады. Былтыр төсек-орындар ауыр және өте ауыр науқастарға толған еді,-деген бас дәрігер Бақтығали Аюбекұлы індеттің таралуын барынша тежеуде мәселе де жоқ емес екенін жасырмады. Ол адамдардың коронавирусты өз бетінше емдеуінің тиылмай отырғаны. Бұл туралы ойын бас дәрігер төмендегіше сабақтайды.
– Пандемия басталған кезде ауру өршіп, індетті жұқтырғандардың өз бетінше ем алуы күрт көбейіп кеткенін сіз жақсы білесіз. Салдарынан көп адамдар ауруын асқындырып, ауруханаға ауыр халде жеткізіліп жатты. Осы жылы мұндай олқылықтар айтарлықтай азайды. Бұған мобильді топтардың көптеп қарастырылуы ықпал етті деп білемін. Яғни өзін мазасыз сезінген азаматтар емханаға хабарласса, мобильді топтар үйіне келіп, ем беріп, қажет жағдайда стационарға жіберіп отырды. Дегенмен де, коронавирусты өз бетінше емдеп, ауруын асқындырып алатындар әлі де бар,-деді.
Сонымен қатар ол «Коронавирус – вирус. Сондықтан бұл індетке антибиотик төтеп бере алмайды» деген тұжырымды дәрігерлер жиі айтатынын, соған қарамастан індетті жұқтырғандарға неге антибиотик тағайындайтынын да тарқатып, түсіндіріп берді.
– Ағзаға қонған вирусқа антибиотик тойтарыс бере алмайды. Иә, біз коронавируспен сырқаттанған науқастарды емдеу кезінде антибиотикті қосамыз. Ондағы мақсат – вирусқа бактериальды инфекция қосылып кетпес үшін. Яғни асқынуды алдын алу мақсатында қосымша ем ретінде енгізіледі. Жуырда коронавирусқа қарсы ремдесивир препараты шығарылды. Мұны көп адам біліп, өз бетінше үйлерінде дәрігердің тағайындауынсыз қабылдап жатқан мысалдар бар. Ол дұрыс емес. Кез келген дәрінің пайдасы болғанмен, кері әсері де болатыны туралы аксиома бәріне аян. Сонымен қатар ол әр ағзаға әртүрлі әсер етеді. Сол үшін де қандай да бір дәрінің дәрігердің нұсқамасымен, бақылауымен қабылданғаны аса маңызды, -деді.
Пандемия кезінде «коронавирусқа басымдық беріліп, өзге аурулармен күрес жұмыстары көлеңкеде қалып қойған жоқ па?» деген сұрақ жиі туындады. Бұл тұрғыдағы пікірге бас дәрігер:
– Шымкент қалалық жұқпалы аурулар ауруханасы пандемия кезінде карантиндік емес инфекциялық ауруларға шалдыққан науқастарды қабылдамады. Ол кезде қалалық денсаулық сақтау басқармасы басшысының бұйрығымен жұқпалы ауруларға шалдыққан балалар үшін балалар ауруханасында бөлімше ашылды. Ал ересектерге №3 қалалық ауруханада бөлімше ашылды. Биыл қыркүйек айынан бастап коронавирусты жұқтыру көрсеткіші төмендеген соң біздің ауруханаға карантиндік емес аурулар түсе бастады. Стационарлық емге мұқтаж болып отырған науқастар ЖРВИ және ішек инфекцияларымен түсіп жатыр. Жалпы қоғамда қандай да бір инфекцияның таралуы өршіген кезде, басқа жұқпалы аурулармен сырқаттанушылық айтарлықтай азаяды. Мәселен былтыр, коронавирус тіркелген дейін қызылшаны жұқтыру өршіді. Коронавирус шыққаннан кейін ол тоқтады. Қызылшаға дейін адамдардың арасында менингитпен сырқаттану көп байқалды. Бұл тәжірибе арқылы көз жеткізілген. Қазір ЖРВИ-мен сырқаттанушылық көтерілетін кезең,-деді.
«Пандемия қашан аяқталады?» деген сұраққа аурухананың бас дәрігері Бақтығали Аюбайұлы:
– Бүгінде пандемияны тоқтатудың бірден бір жолы – алдын алу. Ауруды емдегеннен гөрі оны алдын алған абзал деп тегін айтпаған. Ал жұқпалы ауруды алдын алуда ең әуелі вакцина салдырудың маңызы зор. Одан басқа жол жоқ. Қоғамда ауруға қарсы ұжымдық иммунитет қалыптасу үшін тиісті санаттағы азаматтардың бәрі жаппай вакцина салдыру керек. Сол кезде пандемия да тоқтайды. Ауруды да тізе бүктіреміз. Карантинік шектеулер аурудың таралуын барынша тежейтіні де көп айтылады. Бірақ қазір біраз адамдар карантиндік талаптарға немқұрайлы қарап, оны дұрыс сақтамай жатқанын көріп, біліп жүрміз. Мұның өзі де індеттің таралуына ғана емес, мутацияға ұшырауына әкеп соқтыруда,-деп жауап берді.
Әлем құрлықтарын әуре-сарсаңға салған коронавируспен күресте тығырықтан шығар төте жол – вакцина салдыру туралы ойын Бақтығали Ережепов төмендегідей ойлармен толықтыра түседі.
– Адамзат барлық кезде жұқпалы ауруларды вакцина арқылы жеңген. Мысалы, тұмауға қарсы тез тойтарыс берудің жолы – екпе. Шешектің шырмауынан шығу үшін оған қарсы жасалған екпе қолданылған. Сібір жарасын тек екпе арқылы жеңген. Бұрын Шымкент қаласы Оңтүстік Қазақстан облысының құрамында болған. Сол кезде адамдардың А гепатитпен сырқаттануы жиі тіркелетін. 1998 жылдан бастап гепатиттің бұл түріне қарсы жаппай екпе салдыру қолға алынды. Сәйкесінше ауруды жұқтыру көрсеткіші де сирей түсті. Қазіргі таңда бізде гепатит А өте сирек кездеседі. Тіптің жоқтың қасы деп айтуға болады. Немесе А гепатиттің таралуына біздің өңір өте қолайлы. В гепатиті туралы да осыны айтуға болады.
Осылай деген ол Шымкенттің климаты барлық жұқпалы аурулардың таралуына қолайлы екенін, бірақ жоспарлы екпе оның таралуына жол бермей отырғанын атап өтті. Бұл туралы ол:
– Иә, қаланың климаты жұқпалы аурулардың көп түріне қолайлы. Мысалы, қалада құтыру ауруының ошағы бар. Сақтық шараларына мән берілмесе күйдіргі, қырым қанды безгегі, тырысқақ секілді аурудың көздері жатыр. Менингиттің де ошағы бар екені белгілі. Бұл ауруларға қарсы күрес үшін жоспарлы түрде алдын алу жұмыстары жүріп жатыр. Тек алдын алып қана қоймай, оған шалдыққандарға қажетті ем-дом көрсетеміз. Біздің жұқпалы ауралар ауруханасы жоғарыда аты аталған аурулар мен өзге де жұқпалы індеттерге шалдыққан науқастарды қабылдап, шұғыл емдейді,-деді.