Маңызды

 

     Сайрам ауданының әкім болып тағайындалғанына 5 айға жуықтаған Бақтияр Мамаев – ОҚО-дағы аудан, қала әкімдері корпусындағы жаңа тұлға. Әрине, 200 мыңнан астам халқы бар ауданды басқару оңай шаруа емес. Күн-түнмен санаспай тер төгуді талап етеді. Бұл ретте жаңа басшының аптаның демалыс күндерінде де жұмыс орнынан табылып, сансыз баптар мекенінің көшін озық етіп, өркендетуге арнайтынын, тіпті қасына қарамағындағы жауапты шенділерді ертпестен, қарапайым азамат ретінде елді мекендерді, көше-көшелерді өзі аралап, халықпен тілдесетінін жергілікті жұртшылықтан естіп қалғанбыз. «Мың рет естігеннен бір рет көрген артық» деп, кешегі жексенбіде аудан орталығы Ақсуға тарттық. «Халық айтса, қалып айтпайды» екен, Бақтияр Сапарәліұлын шынында да «Ақ үйде» жолықтырдық. Бәлкім, жұмыс күні болғанда, журналистермен емін-еркін әңгімелесуге мүмкіндігі болар ма еді, болмас па еді, республикалық «Уақыт» қоғамдық-саяси газетіне берген жексенбілік сұхбаты кең арнада өрбіді. Ал Сайрамнан Шымкентке халқы бейнеткеш ауданға еңбекқор әкімнің нәсіп болғанына іштей қуанып қайттық.

«Досболовпен қандай байланысың бар?» деген

– Бақтияр Сапарәліұлы, Қазығұрт ауданының тумасысыз. Сайрам ауданының дәм-тұзы қалай бұйырып жүр?

– Шыны керек, Сайрамға немесе басқа ауданға әкім болу ойымда болған жоқ, бірақ соңғы 15 жылдан бері кадрлық резервте тұратынмын. Негізі, менің тағайындалуым Мемлекет басшысының «Ұлт жоспары – бес институционалдық реформаны жүзеге асыру жөніндегі 100 нақты қадам» бағдарламасының 10-қадамына сай келді деп ойлаймын. Онда мемлекеттік қызметкерлерді мансаптық жоғарылату үшін конкурстық негізге көшу және меритократия қағидатын нығайту хақында айтылады. Жалпы менің өмірбаяныма көз жүгіртсеңіз, мемлекеттік қызметте барлық сатыдан өтіп, өрлеп келе жатқанымды аңғару қиын емес. Еңбек жолымды 1993 жылы Қазығұрт ауданының Қызылқия ауылдық кеңесінің хатшысы болып бастадым, содан кеше Сайрам ауданына әкім болғанға дейін 5 жарым жыл Қазығұрт ауданы әкімінің орынбасары лауазымын атқардым. Өңір басшысы Жансейіт Түймебаев Сайрам ауданын басқаруға лайық кадрға таңдау жасағанда, сірә, осынау тәжірибемді ескерді ғой деймін. Алайда нақты Сайрам ауданының тізгінін ұстатарын күткен жоқпын. Оның үстіне Жансейіт Қансейітұлымен бұған дейін жақын араластықта болмағанмын. Ол кісі резервтің ішінен қарап, менің мемлекеттік қызметтегі тарихыммен танысып, «Сөйлесіп көрейінші» депті.

Білуімше, Сайрам ауданына қалай әкім болып келгеніме таңданыс білдіріп, себебін іздеп жүрген адамдар көп көрінеді. Ол туралы өзімнен де сұрағандар баршылық. Меніңше, себебін Елбасының «100 нақты қадамында» тайға таңба басқандай көрсетілген мемлекеттік қызметтегі сатылап өсуден іздесе, қателеспейді.

Рас, соңғы 3-4 жылдан бері ауданды басқару жайлы түрлі ұсыныстар түсіп жүретін. «Генерал болуды армандамаған солдат солдат емес» демекші, кім аудан әкімі болғысы келмейді?! Солтүстік Қазақстан облысынан да ұсыныстар айтылды. «Бір Қазақстанның іші ғой. Өмірлік тәжірибемді пайдаланып, неге аудан басқарып көрмеске?!» деген ой бар-тын.

– Базалық білім бойынша алған мамандығыңыз Еңбекке баулу және жалпы техникалық пәндерінің мұғалімі екен. Соңыра заңгерлікті, көлік бакалаврлығын меңгеріпсіз. Әйткенмен ағарту саласын емес, мемлекеттік қызметті таңдадыңыз. Кімнің ықпалы болды? Әлде ішкі қалауыңыз ба еді шенеунік болу?

– Жұбайымыз екеуіміз М.Әуезов атындағы ОҚМУ-ді қатар бітірдік. Әкем науқастанып жатқан. Қолға диплом тиген соң, әйелім екеуміз ауылдағы мектепке жұмысқа орналасуға бардық. Алайда мектептің директоры екеумізді бірдей жұмысқа қабылдай алмайтынын айтты. «Отбасылық жағдайыңды біліп отырмын. Келінді қабылдайын. Сен ер азаматсың ғой…» деді. Сөзінің ауанынан маған бос орынның ыңғайын келтіре алмай тұрғанын ұғындым. Не істеймін? Студент шағымда сабақтан тыс уақытта коммерциямен айналысатынмын. Күнкөрістің қамымен қалаға, шетелге шапқылап жүргенімді байқаса керек, бір күні ауылдық кеңестің хатшылығына ұсыныс түсті. Оқығаным – мұғалімдік. Хатшының не атқаратынынан бейхабармын. Бірақ әлгі ұсынысқа анам қатты қуанды. «Сеземін, сен қалаға кеткің келіп жүр. Әйткенмен ауылға керексің ғой» деді. Сонымен, анамның сөзіне құлақ асып, ауылдық кеңес хатшысы боп бардым. Сөйтсем, халықпен тікелей байланыста жұмыс істейді екенсің. Білек сыбана кірістім де кеттім. 3 жылға жуық еңбек еттім. Осы уақыт аралығында аудан әкімдігіне үш мәрте қызметке шақырды. «Райкомда» жұмыс істеу үлкен мәртебе еді ғой. Алдыңғы екі ұсыныста әкемнің төсек тартып жатқанын, ауданға қызмет ауыстыра алмайтынымды айтып, бас тарттым.

Ол кезде Президент Әкімшілігінің жауапты кадрлары ауылдық кеңестің хатшыларымен сөйлесіп тұратын. Үшінші келгенінде «Өткенде «мына жігіттің лауазымын жоғарылатыңдар» деп тапсырып едім ғой» депті. Хатшы боп жүргенде, ауданды басқарған Ілиясов, Жұмжаев дейтін азаматтармен жұмыс істеп едім. Ал Қазығұрт ауданы әкімі аппараты жалпы бөлімнің бас маманы болып ауысуым Әбдібақыт Мақұлбаевтың кезімен сәйкес келді. Бұл 1996 жыл болатын.

Мен туралы жергілікті жұртшылық «Әкімшілікке кірсең, 2-қабатта қызыл галстукты, Қызылқиядан қатынып жұмыс істейтін жігіт бар. Зыр жүгіріп жүреді, соған жолықсаң, мәселеңді шешіп береді» дейтін. Себебі, барлық маңызды құжаттар біздің бөлімде шоғырланатын, компьютер жоқ, қолмен жазушы едік қой. Бума-бума қағаздарды ұстап жүремін. Анау да, мынау да жұмсайды. Ол кезде екінің бірінде жеңіл көлік бола бермейтін. Менің астымда ескі көлігім бар. Әкем ауыл шаруашылығы маманы боп, бұрын шаруашылықта еңбек еткен ғой, жерге қарап тұрған күніміз жоқ еді. Ата-бабаларымыз да – ауқатты болған жандар. Ауылда мал шаруашылығымыз болатын. Ауылым мен аудан орталығының арасы – 10 шақырым. Таңертең ерте келіп, кешке кеш қайтатынмын.

– Әкеңіз жайлы сөз қозғап қалдыңыз ғой. Туып-өскен ортаңыз жайлы сәл таратыңқырап айтыңызшы.

– Әкем өмірге құштар, ізденімпаз адам еді. Неміс тілінде таза сөйлейтін. Оның себебі де жоқ емес, біздің ауыл тұрғындарының 90 пайызы немістер-тін. Домбыра, баян, ионика, мандолина сияқты музыкалық аспаптардың құлағында ойнайтын. Исақ атам соғыстан оралғасын 54-55 жастарында аты жаман аурудан көз жұмған екен. Сөйтіп, әкем 12-сінде жетім қалыпты. Үлкен ағасы Мәскеуде оқиды да, бұл кісі әкесінің орнын басып, қоймада жұмыс істеген. Сол себепті 30 жасқа дейін ешқандай мамандықты игермепті. Тек ағасы оқудан келген соң ғана Сарыағаштағы Қапланбек малдәрігерлік техникумына оқуға түседі. Содан мал дәрігері болып еңбек етті. Өзі бір кіндіктен бесеу-тін. Атамның үлкен ағасы, яғни үлкен атамыз осы өңірде бірнеше жыл соттың төрағасы болған. Әкемнің ең үлкен ағасы Шымкент пединститутында өмірінің соңына дейін физика-математика факультетінде декан болды.

Ал өзіме келсем, үйдің тұңғышымын. Екі інім, екі қарындасым бар. Әкем 47 жастан асқанда инсульт алып, 55 жасында өмірден озды. Не керек, күн-түн демей, бейнетке жегілуге тура келді. Күндіз – мемлекеттің жұмысы, түнде өзімнің мал шаруашылығыма қараймын. Бауырларымды аяққа тұрғызуым керек қой. Құдайға шүкір, сол төккен терім зая кетпеді: бәрін оқытып, інілерімді үйлендіріп, қарындастарымды тұрмысқа ұзаттым. Жұмысқа орналасуына септігімді тигіздім. Қазіргі таңда інімнің үлкені – кәсіпкер, кішісі – кеден саласында. Екі қарындасым да педагогикалық білім алды, бірі – мектеп директорының орынбасары, екіншісі М.Әуезов атындағы ОҚМУ-ді үздік дипломмен тәмамдады, бірақ кәсіпкерлікпен айналысып жүр, күйеубала – сонда деканның орынбасары.

 

– Ауылда қарашаңырақ тұрған шығар?

– Әрине. Бірақ бауырларымның барлығы үйлі-жайлы болғаннан кейін әкемнен қалған ескі үйді бұзып, жаңартайын деп анамнан рұқсат сұрап, еңселі үй көтердік. Себебі ауылда 1200 түтін болса, біздің үй алғашқылардың бірі болып соғылған екен. 1950-ші жылдары. Оның үстіне ауылдың әкімі деген атымыз бар. Әйтеуір, заманға сай болайық деген ниет қой.

 

– Білетіндердің айтуынша, Сіз Қызылқияда ауыл әкімі қызметінде жүргеніңізде ОҚО-ға бірінші болып «Филип Моррис» компаниясын тартқан екенсіз. Рас па?

– Иә, ол рас. Өңір басшысы Б.Жылқышиевтің тұсында екі мәрте облыстық семинар өткізіп, менің жұмысымды насихаттап, үлгі ретінде көрсеткен-ді. Қызылқия ауылын көркейтуге көп күш салдым. Инвестиция тарту мақсатында қазіргі облыстық мәслихат депутаты, «ҚазҚұсБатарея» ЖШС-нің президенті Әбілқасым Досболовтың есігін талай қаққаным бар. «Сіз өсіріп отырған құстарға азық болар сояны бізде егуге болады» деп. Өйткені Қазығұрт ауданы бойынша 10 мың гектар суармалы жер болса, соның 5 жарым мыңы – біздің Қызылқияда. Ақыры көзін жеткізіп, ол кісі фьючерстік келісімшарт жасасып, қаржы берді. Ол кезде де жұрттар «Досболовпен қандай байланысың бар?» деген. «Мына бала есігімді қағып, «инвестор болыңыз» деп отырып алды» дейді Әбекең. Сөйтіп, Ә.Досболов ауылымызға әжептәуір инвестиция құйып, шаруаларға біраз жәрдемдесті.

 – Аңғаруымызша, сізді өрге сүйреп келе жатқан маңдай теріңіз бен еңбекқорлығыңыз екен ғой.

– Мақтанғаным емес, Қазығұрт ауданында 100 мың халық болса, соның 90 пайызын танимын. 66 елді мекеннің бәрін жатқа білемін, қай жерде қандай өзекті мәселе туындап, қандай инфрақұрылымның құрылысы өтетініне шейін. Тіпті белгілі бір ауылдан аудан әкімдігіне арыз айтып келген азаматтың қандай мәселемен келетініне дейін біліп отыратынмын. Әлі күнге шейін қазығұрттықтар іздеп, мәселесін көлденең тартып, хабарласып жатады. Сайрам ауданына ауысқанымды айтамын. Мұның бәрі ширек ғасыр бойына Қазығұрт ауданында уақытпен санаспай атқарған жұмысымның арқасы шығар.

Қазығұрт аудандық тұрғын үй-коммуналдық шаруашылық, жолаушылар көлігі және автомобиль жолдары бөлімінің бастығы болып қызмет атқарған 7 жыл да мен үшін тәжірибемнің толысуына ықпал етті. Бұл өзі айқай-шуы басылмайтын салалардың бірі ғой, басшылары әрі кетсе, 1-2 жыл сайын жаңарып тұрады, кейбірі істі болып жатты. Мен барғанда бөлімде екі-ақ маман болатын, ең ауыр сала болғандықтан, аудан әкімінен қайта-қайта сұрап жүріп, штатты 12-ге жеткіздім. Менен кейінгі 3 жылда 4-5 басшы ауысты.

Ал аудан әкімінің орынбасарлығына көтерілуім Қазығұртқа Тұманбек Әлиевтің әкім болып баруымен тұспа-тұс келді. Тағайындалған күні ол кісі «ЖКХ-да» ұзақ еңбек етіпсің, егер орныңа маман таба алсаң, өзіме орынбасар етер едім» деді. Қасымда аудан әкімінің орынбасары да отырған, ол әзіл-шыны қайсы екенін түсінбей қалды. «Уайымдамаңыз, сізді мәслихат хатшылығына ұсынамыз» деді Т.Әлиев. Міне, жұмысты осылай бастап, аудан әкімінің орынбасарлығына дейін өстім. «Енді тым жас та емеспін, мәслихат хатшысы болсам қалай болар екен» деген де ой жоқ емес-тін. Бірақ, міне, Сайрам ауданын басқарып отырмын. Бұйрық шығар.

Көпқабатты тұрғын үйлерден тұратын қалашық саламыз

– Қазығұртқа қарағанда, Сайрам ауданының өзіндік ерекшеліктері бар болса керек.

– Әрине. Үлкен айырмашылық бар. Ауыл шаруашылығы дамыған аудан екен. Шағын және орта кәсіпкерлер де жеткілікті. Ауданның тыныс-тіршілігімен толық танысуға бір айға жуық уақыт жұмсадым. Ауыл-ауылдарда айтылған сын-ескертпелерді жинадым. Ауыл әкімдері мен депутаттарды тыңдадым. Маған жолығуға келген тұрғындардың баршасына есігімді ашып қойдым. Міне, сол кездесулердің нәтижесінде мол мағлұмат жинап, жоспар түзіп, атқарылу барысын аудан активімен ақылдастық. Сәтін салса, халықтан түскен сын-ескертпелердің 50-60 пайызының келер жылы үдесінен шығамыз деген ойдамын. Шаруалардың қайсысы ауыл әкімдерінің деңгейінде, қайсысы аудан деңгейінде, қайсысы облыс деңгейінде атқарылатынын жіктеп, қаржы бөлдіру мәселесін шешіп жатырмыз. Қолға алып жатқан бірқатар тың бастамаларымыз да бар. Бұл жерде ең үлкен проблема жер телімі екен. Бос жер жоқ. Тіпті үйіргелік жер де қалмаған. Тек айтыс-тартыс. Үйі бар, жері бар, алайда қолында құжаты жоқ тұрғындар көп екен. Мұны құқық қорғау органдарының өкілдерімен арнайы кездесу өткізіп, қолма-қол шешу жөнінде келісімге келдік. Себебі жер дауымен 20 жылдан бері соттасып жүрген азаматтарды көрдім.

Бірақ соған қарамастан ауқымды тірлікті бастап отырмыз. Ауданда 1000-нан астам адам – тұрғын үй, 13 мыңнан астам адам жер алу кезегінде тұр. Бір ғана Қарабұлақ ауылы әкімдігінде – 6000 адам кезекте. Бұл мәселені қалай шешпек керек? Ақсу мен Манкенттің арасында ауыл шаруашылығы мақсатындағы 230 гектар жер бар екен. Тереңірек ойланып қарасақ, әлгі 230 гектарды игеру арқылы, көп іс тындыруға болатынына көзіміз жетті. Енді соны кезең-кезеңге бөліп, жұмыс істемекпіз. Жобасын дайындап, картасын жасадық, бұл бойынша барлық бөлімдерге нақты тапсырмалар жүктедім. Бұдан облыс әкімі де хабардар. Жобада 230 гектар аумақтың қай жеріне мектеп, қай жеріне спорт алаңы, қай жеріне медициналық нысан, қай жеріне саябақ жасалып, көгалданырылады, абаттандыру жұмыстары – бәрі-бәрін жоспарлап қойдық. Енді сол жерді мемлекет меншігіне алуды қарастырудамыз.

 – 230 гектар жер тек бір адамға емес, бірнешеуіне тиесілі шығар?

– Бұл жердің 177 иесі бар екен. Әрқайсысы бөлшектеп – 10 сотықтан, 2-3, 5-10 гектардан иеленіп алған. Солармен жеке-жеке келіссөз жүргіздіріп жатырмын. Ешкім анау айтқандай қарсылық танытып жатқан жоқ. Бәрі жобаға қолдау білдіріп, түсіністікпен қарауда. Енді мамандар бағалау жұмыстарын жүргізіп, жеке меншіктен сатып аламыз. Қаңтарда осы мақсатқа ақша сұраймын. Сатып алу аяқталған соң, инфрақұрылымға қаржы керек болады. Әлгінде айтқанымдай, 230 гектарды 3-ке бөліп, жобаны 3 кезеңмен жүзеге асырмақшымыз. Өйткені бәрін бір мезетте игеру мүмкін емес. Алдымен 80 гектар жердің жобасына, яғни инфрақұрылымына келесі жылы қаржы алсам, мың-ақ адамның мәселесін шешеді екенбіз. Сол себепті мұнда көпқабатты тұрғын үйлер салу жөнінде ұсыныс жасаудамын. Дәлірегі, қалашық етпекшіміз. Сонда бұл жерге 300-ге жуық көпқабатты үй салсақ, біраз тірлікті еңсереміз. Оның да жобасы бар. Бұл ретте алғашқы 10-15 үйдің жобалық-сметалық құжатын әзірлеп, келер жылдың аяғына дейін инфрақұрылымның құжаттарын дайындауды назарға аламыз. 2019 жылдан бастап мемлекеттік-жеке меншік әріптестік негізінде, мемлекеттік бағдарламамен салдырсақ, ары қарайғысын кәсіпкерлер де қолдайды деп ойлаймын. Қазіргі таңда біздің өңір қалталы азаматтардан кенде емес.

– Сізді осы лауазымға тағайындарда ОҚО әкімі  Ж.Түймебаев «Аудандағы өзекті мәселелерді бірі – жер телімдері. Мұнда жер телімдерін заңсыз иеленушілер көп. Бұл мәселені еліміздің заңына сәйкес толыққанды шешуді тапсырамын» деп еді. Мына бастамаңызға қуанып отырмыз.

– Бұл бастама енді тоқтамайды. Аудан әкімі болып қанша уақыт еңбек етерім бір Аллаға аян, әйткенмен осы жобаны аяқтап үлгерсем деген ниетім бар. Жер телімі мен тұрғын үй кезегінде тұрғандардың мәселесін шешудің басқа жолы жоқ.

Екінші бір қолға алған іс – аудандық мұражай. Сайрам ауданымен етене танысайын деп келген бетте мұражай іздедім. Сөйтсем, мұражай жоқ. Сайрам дегеніңіз тарихи мекен ғой. Бұл қалай? Қазығұрт ауданында әкімнің құрылыс саласына жауапты орынбасары болсам да, мұражайға барып тұратынмын. Өзім қызығамын. Әрі ойланып, бері ойланып, «Осында мұражай салсам қалай болар екен?» деп саябақтың ішіне кірсем, азаматтық хал актілерін тіркеу мекемесі тұр екен. Керемет ғимарат. Алдында бұл ғимараттың бос тұрғанын естігенмін. Екі-ақ адам отыр. Неге осы ғимаратты аудандық мұражайға айналдырмасқа? Білек сыбана кірістім. Біраз жері бұзылатын болды. Бір қарасам, елдің наразылығы біліне бастағандай. Алдыма 2-3 ақсақал келді: «Айналайын, неке сарайын бұзбаңызшы! Ертең елдің қарғысына қаласыз…» дейді. «Маған ол ғимарат босқа тұрғанын айтты ғой. Аудан активін шақырып сұрадым, ешқайсысы үндемеді. Егер жергілікті халық қарсы болса, мен тұрған нәрсені бүлдіруге келген жоқпын. Жарайды, тоқтатайын» дедім. Алайда бұл «мұражай салынбайды» деген сөз емес. Қазір жоба дайын, құрылысты мемлекеттік-жеке меншік әріптестік негізінде бастап жіберейін десем, мұражай халықтың мұқтаждығына жатпайтын, табыс таппайтын нысан болып саналады екен. Әйтпесе Парламент Сенатының депутаты Әлімжан Құртаевқа шығып, өтініш жасап едім. Ағамыз мақұлдады, осында ұлы да келді. Бірақ соның құрылысына 40-50 миллион теңгедей жұмсалса, бюджет арқылы-ақ әрекет жасап көремін-ау. Оның үстіне келер жылы ауданның құрылғанына 90 жыл толмақ. Мерейтой қарсаңында мұражайды пайдалануға берсек деп межелеп едік, үлгере алмайтын сияқтымыз. Мейлі, келер жыл болмаса, арғы жылы ашармыз. Бірақ мұражайға қояр жәдігерлерді жинау жөнінде әр бөлім мен әр ауыл әкіміне тапсырма беріп, мәдениет бөлімінің басшысын үйлестіруші етіп бекіттім. Қазірдің өзінде едәуір құнды материалдар жинақталып жатыр.

– Бұйыртса, Сайрам аудандық мұражайының негізін қалаушы ретінде тарихта қалатын болдыңыз ғой, Бәке. Әрі мың сан шаруаның ішінде жүріп 90 жылдықты да ойлап жүрмін десеңізші.

– Оны тағайындалған кезде-ақ ойға түйіп қойғанмын. Кітап шығару туралы жоспарыммен бөліскенмін. Міне, сол дүниенің нобайын жасап, облыс әкіміне көрсеттік. Баспаханадан шығаруға келісімін берді. Қазақ тілінде 1000 данасы, орыс, өзбек тілдерінде және латын әрпімен әрқайсысы 500 данадан басылып, бас-аяғы 2500 дана кітап жарық көреді. Оның қаржысын «Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру» бағдарламасы шеңберінде қарастырдық. Кітаптың атауы – «Жаңарған Сайрам».

Сонымен қатар 90 жылдыққа орай орталық саябақтың ішінде құрылыс жұмыстарын бастайын деп едік, қаржысын да тапқанбыз, алайда мемлекеттік сатып алу тоқтатылып қалды. Әйткенмен келер жылдың күзіне дейін толық жөндеуден өткізіп үлгеріп, мерейтойды сол саябақта кең көлемде атап өтеміз.

Тағы бір қолға алған тірлік – Сайрам ауданының шекарасына кіргеніңізді аңғартатын белгілерді орнату. Бәлкім, жергілікті бұқара қай жерден Сайрам ауданының басталатынын білетін шығар, алайда былайғы жұрт Сайрам ауданының аумағы туралы нақты мағлұматтан бейхабар. Аудан Шымкент қаласымен, Бәйдібек, Түлкібас, Төлеби, Ордабасы аудандарымен шектесіп жатыр. Облыс әкімі де соны маған бірнеше рет ескертті. «Қай жер Сайрам? Қай жер Шымкент?..» деп. Содан ауданның шекарасын аралап шықтым. Сөйтсем, аудан аумағына аяқ басатын 11 кіреберіс бар екен. Соның әрқайсысына аудан белгісін орнатуды бастадық. Әзірге үшеуі дайын. Тағы екеуінің құрылысы жүруде. Келер жылы 90 пайызы бітеді.

– Қаржысы қандай көзден бөлінді?

– Бюджет есебінен. Ең үлкеніне – 25 миллион, қалғандарына 2-3 миллион теңге жұмсалады. Одан бөлек өңір басшысы кадрларға ротация жасау мәселесін жолға қоюды тапсырған-ды. Ол үшін, әрине, баспана жайын шешу маңызды. Соған орай біз инфрақұрылымы бар жерден – Ақбастау ауылынан 3 үйдің жобасын әзірлеуді бастадық. Әрі аудан орталығына жақын. Екеуін – баспанасыз мемлекеттік қызметшілерге, біреуін әлеуметтік тұрғыдан аз қамтамасыз етілген, күнкөрісі нашар отбасыларға бермекшіміз. Жобасы келер жылы көктемде әзір болады. Жері дайын. Бұл үйлер ешкімге сатылмайды, мемлекеттің тұрғын үй қоры ретінде тұрады.

Абаттандыруға да ерекше көңіл бөлудеміз. Мысалы, теміржолдың бойында Манкент дейтін станциямыз бар. Шойын жолдың бойымен әрлі-берлі жүретін жолаушылар мен аудан қонақтары Сайрам ауданына осы станцияның сиқын көріп те баға бермей ме?! Бүгінгі көрінісінен адам ұялады. Сол маңды заман талабына сай көркейтуіміз қажет. 28 миллион теңге қаржы қарағанбыз, бірақ мемлекеттік сатып алу кейінге қалдырылды. Жоспарланған жұмыстар алдағы көктемде жүзеге асады.

 – Сізден бұрынғы әкім Самат Сапарбаевтың тұсында басталған жобалар аяқсыз қалып кетпеді ме?

– Ақсу ауылының көшелерін абаттандыруға байланысты бірқатар жобалар басталыпты, ол жұмыстар жалғасын табатын болады.

– Елдің аузында «Сайрам ауданына келген жаңа әкім жұмысты Ақсудың орталық көшелерінің жолын бұзудан, қайтып жөндеуден бастайды» деген әңгіме бар ғой…

– Иә, ондай әңгімені газеттен де оқығанмын. Кеше бұл туралы мәслихат депутаттарымен де әңгіме өрбіттік. Ештеңеге тимейтінімді айттым. Өйткені одан да маңызды жұмыстар жетіп-артылады. Мәселен, Ақсуға кіреберіс жерде мемлекеттік бағдарлама аясында көпқабатты 6 үйдің құрылысын жүргізуге жоба жасаудамыз. Келесі жылдың бюджетіне енгізіп үлгермедік. Өйткені жоба сараптамадан қаңтарда шығады. Бәлкім, өзгерістер енгізгенде, мүмкіндік туып қалар. Әйтпесе құрылысын келер жылы бастап
кетер едік.

«Көрінбей тұрған салық көздерін ашайық» деп ақылдастық

– Ж.Түймебаевтың Сайрамның Шымкент қаласына іргелес жатқан аудан екенін, сол себепті осы өңірдің экономикалық ахуалын жақсарту үшін шағын және орта кәсіпкерлікті дамытуға ерекше мән берілуі керектігін, ол үшін инвесторлар мен жергілікті кәсіпкерлерге қойлайлы жағдай жасау өте маңызды екенін атап өткені де есте…

– Оңтүстік жұртшылығы хабардар, Қазығұрт ауданында ардагерлер бас қосатын ғимарат бар. Еңселі қазақы үй. Ауданға облыс әкімдері сапарлағанда, сонда алып баратынбыз. Сондай нысанды осында да тұрғызсақ деген ниетпен жер телімін іздеп едік, бір сотық та таппадық. Сөйтіп, осындағы жігіттерді Қазығұрттағы шайхананы көріп келуге жібердім. Содан осы жерден бір кәсіпкерді таптық. Қарасу ауылына бұрылғанда, сол жағында Ақсу өзені ағып жатыр. Өзен мен жолдың ортасы тастақ. Иесі Нұрболат Серікбаев деген кәсіпкер жігіт екен. Жолықтым. «Бізге берсеңізші!» деп сұрадым. «Неғыласыз?». «Жол мен өзеннің арасына құрылыс жүргізуге болмайды. Оңай жиналып, құрылатын, ардагерлер бас қосатын орын керек еді». Өзі құрылысшы екен, менің түпкі ойымды түсіне қойды. Сөйтіп, жоба жасап әкелді. Бір жағында – ардагерлерге, бір жағында жастарға арналған демалыс орны бар. Жан-жағы түгелдей абаттандырылады. Көгалдандыру жұмыстары басталып та қойды. Бұл жерге бюджеттің қатысы жоқ. Жеке кәсіпкерге өтініш жасадым, ол кісі қолдай жөнелді.

Сондай-ақ мұнда түрлі өндіріс ошақтары орын тепкен «Промзона» деген болған екен. Бірақ қазір қараусыз қалған. Қоршаулы. Жолдың жағасында орналасқандықтан, іші қоқыс-қалдыққа толып кетіпті. 38 қожайыны бар екен. Әрбірімен кездесіп, жұмыс істеп жатырмыз. «Өндіріс орнын салыңыз немесе қолынан іс келетін адамға сатыңыз» деп те айттық. Алатын адамды тауып та бердік. Өкінішке қарай, ешбірі сатқысы жоқ. Сатқысы келетіндерінің өзі аспандағы бағаны айтады. Не керек, әзірге 2-3 кәсіпорын ашуды жоспарлап қойдық. Инвестор – шетелден. Түркиядан. Картон қағаздан қорап өндірмекші. Себебі бұл бұйым бізге Ресейден келеді екен. Мұның тиімділігі, біздегі макулатураның барлығы қоқысханаға кетіп жатыр ғой, егер келісіне 35-40 теңгеден төлесе, тонна-тонна қағазды тиісті адамдардың өздері-ақ жеткізіп беретін көрінеді.

Сондай-ақ жүн жинап, кілем жасайтын фабрика салмақ ниеттегі шетелдік инвестормен сөйлесіп отырмыз. Көктемде келмекші. Бізді таныссын деген мақсатпен жобасын дискімен салып жіберіпті.

Бұдан бөлек Шымкенттен Ақсуға кіреберісте оң жақта жанармай бекетінің төңірегінде шифермен қоршап қойған жер бар екен. Иесімен сөйлестім. «Ауданның орталығында тәп-тәуір жеріңіз бар, бір нысан салсаңызшы, аудан сәулетін бұзып тұр. Болмаса сатыңыз!» деп ұсыныс жасадым. Сатуға келісті. Осында «Рубин» атты аралас заттар дүкенін салуға ниетті бір азамат бар-тұғын, өзара мәмілелесіп, сатып алды. 3-4 қабаттан тұратын ғимараттың жобасын бізге әкеп көрсетті, қазір құрылысын бастады.

 – Кез келген елді мекеннің жолына қарап оның әлеуетіне баға беруге болады. Келісесіз бе?

– Иә, ішкі жолдарды толық жөндеуге келген күннен бастап күш салдым. Бірінші кезекте аудан орталығы тұр. Тиісті құжаттарын қамдап, облыс әкімдігіне ұсынып едік, 567 миллион теңге қаржы бөлді. Қосымша қаражат сұрап, тағы да өтініш жасаудамыз. 200 миллион теңгедей аудан қазынасынан қарастырып жатырмыз. Келер жылдың аяғына дейін аудан орталығындағы ішкі жолдардың 80-90 пайызын тәмамдаймыз. Одан кейін әр ауылдағы қалып кеткен жолдардың жобасын жасап, ұсыныспен шықтық. Қазіргі таңда ауыл әкімдеріне бюджет беріледі ғой. Былтыр 227 миллион теңге бөлініпті. Негізі оларға жол, жарық, аяқжол секілді инфрақұрылымды өздеріне жүргізуге құқық берілген. Бірақ қаржы аз болғандықтан, жеткізе алмай жатады. 2018 жылға 11 ауылдық округтің әкіміне 1 миллиард 280 миллион теңге бермекшіміз. Егер қаржысын берсеңіз, елді мекеннің әлеуметтік қажеттілігіне қарай ұсақ-түйек тірліктерді ауданға иек артпай-ақ, ауыл әкімі деңгейінде шешуге болады.

– Түнеугүні Сайрам ауданында сібір жарасына қатысты шу шықты. Ақсу өзеніне инфекция түссе, ол Арыс пен Сырдарияға өтіп, Аралға дейінгі аумақты улауы әбден мүмкін екені айтылды…

– Шын мәнінде қауіп төндіріп тұрған мәселе екен. Баяғы құжаттардың барлығын көтердім. Негізі аудан деңгейінде-ақ шешілетін мәселе. Бірақ жылдың соңы, қазынада бір тиын жоқ. Ал комиссия құрып, төтенше жағдай жарияласақ, алдын алу және жою бағдарламасы шеңберінде қаржы бөлдіртуге болады екен. Құзырлы органдардың барлығымен, облыс басшыларымен ақылдасып, төтенше жағдай жарияладық. Астана жақтан да мән-жайды сұрап, хабар алды. Даурығатын ештеңе жоқ екенін, тек алдын алып жатқанымызды түсіндірдік. Бүгінгі таңда өзен арнасын қалпына келтіру жұмыстары басталып, істің 70-80 пайызы бітті.

 – Мемлекеттік бағдарламалардың орындалу барысы қалай?

– 8 бағдарламаның аясында тиісті жұмыстардың барлығы жүруде. Біздің кәсіпкерлердің тірлігі ауыл шаруашылығымен байланысты болғандықтан, шаруашылықтарды жиі аралаймын. Мемлекет тарапынан көрсетілетін қолдауды түсіндіремін. Кәсіпкер демекші, осы ауданнан шығып, сыртта жүрген бизнес өкілдерімен мемлекеттік-жеке меншік әріптестік орнатуға күш салудамыз. Екі балабақшаның құрылысы басталған екен, ары қарай сең қозғалуда. Мәселен, жылыжай шаруашылығын дамытуда Қайрат Тәжітаев деген азаматқа ұсыныс жасадық. Келісіп отыр.

 – Айтарлықтай кадрлық ауыс-түйістер жасамаған сияқтысыз…

– Әлі жасамадым. Жасағым да жоқ-тын, бірақ жасауға тура келіп тұрған жағдайлар бар… Мен келгенде 3 ауыл әкімінің орны бос тұр екен. Тағайындадым. Сондай-ақ жуырда маған дейін әкімі істі болып кеткен тағы бір ауылдың басшысын тағайындадым. Халықпен, депутаттармен кеңесіп, жергілікті кадрға таңдау жасадық. Әкімдіктегі екі бөлім басшысыз болатын, соларды тағайындадым.

 – Келер жылғы аудан бюджетінің қалыптасуы қалай, өсім бола ма? Игерілуі ше?

– Ауданның бюжеті 26 миллиард теңге болған, оның ішінде ішкі табысы – 3 миллиардтан астам. Жыл соңында 100 пайыз игерілмек. Ал 2018-2020 жылдарға арналған бюджет көлеміне келсек, бірден 5-6 миллиард теңгеге көтереміз деп уәде бермеймін. Мемлекеттік кірістер басқармасы өкілдерімен тізе қосып, «Келер жылы 3,5-4 миллиардтың төңірегінде жұмыс істейік, ал соңыра бесеуге дейін көтереміз. Оған мүмкіндік бар. Көрінбей тұрған салық көздерін ашайық» деп ақылдастық.

 – Мәслихат депутаттарының қолдауы қалай?

– Мәслихаттың хатшысына да, депутаттарға да ризамын. Барлық бастамаларыма бірауыздан қолдау көрсетіп, бірлесіп жұмыс атқарудамыз. Бөтен көзқарастарын байқаған емеспін. «Жаңадан келіп жатқан адаммын, бір жылға дейін оң-солымды таниын, әзірге той-томалақтарыңызға бармаймын» деп ашық айттым. Әйткенмен мемлекеттік қызметшілер мен депутаттық корпус арасындағы спорттық іс-шаралардан қалмаймын.

 – Отбасыңызды көшіріп әкелдіңіз бе?

– Тағайындалған соң бір аптаның ішінде көшіп келгенбіз. Бір ұлым бар. Жасы отызға таяп қалды. ОҚО ішкі істер департаментінде полиция аға лейтенанты. Шымкентте тұрады. Екі немерем бар. Анам – қолымда. Жұбайым Қазығұрттағы үлкен мектепте 20 жылдан астам уақыттан бері директордың орынбасары еді. Ол да жұмысын тапсырып, осында ауысып жатыр.

– Қолыңыз қалт еткенде шұғылданатын, жаныңыз ләззат алатын хоббиіңіз бар ма?

– Аңшылыққа да, атқа да аңсарым ауып қызыққан емеспін. Менің хоббиім – шаруашылығым, қолым қалт етсе, немеремді ертіп, сол жақтан табыламын. Суда жүзгенді жақсы көремін, аздап бильярд ойнаймын.

– Әңгімеңізге рахмет!

Сұхбаттасқан

Айбар МЫҢЖАСАР.

немесе халықтың сәлемі жетеудің қолымен Үкіметке жете ме?

 

Осы аптада Оңтүстікте дүрбелең. Мерзімді баспасөз бен телеарналарды қарасаң да, әлеуметтік желіге үңілсең де, бәрін де бір тақырып: Оңтүстік Қазақстан облысында ҚР Парламенті Мәжілісінің жеті депутаты жүр. Әрине, «жеті» саны киелі де шығар. Бірақ, сол жетеудің ертеңгі күні не тындырып кететіні жұмбақ болып отыр. Қолдағы бар ақпараттарға қарағанда, қаңтардың 3-нен бастап облыста ҚР Парламент мәжілісінің депутаттары У.Қайназаров, Ф.Қаратаев, М.Айсина, А.Жаилғанова, Б.Оспанов,  С.Ахметов, Б.Жылқышиев жүр. «Нұр Отан» партиясының Мәжілістегі Фракциясының мүшелері облыстық деңгейдегі басқарма басшыларымен, «нұротандық» әріптестерімен бірігіп аудан, қалаларды аралып жүр. Бұл, әрине, құптарлық іс. Бірақ, осыған дейін де тап осындай іс-сапарлар болғанын, одан шыққан нәтиженің шамалы екенін білеміз. Оңтүстік оңтүстік болғалы кім депутат болып сайланбады? Алды ақсақал болып, ауыл арасындағы ас-ауқатта бата беріп жүр. Олар көпшіліктің «көке» деп алдынан көлбеңдеп шыққанына мәз, бас ұстап төрде отырғанына риза. Кейбіреулерінің баласы дөңге шығамын деп тоңқалаң асып жатыр. Енді біреулерінің баласы әкесінің арқасында бағы жанып, әкімдікке қарай ырғи түсуде.

Әупірімдеп елге қайтқандары билік тізгінін ұстап жүр. Керісінше, сол депутаттыққа ағасының сақалына жармасып жүгіргендер темір торға тоғытылып тынды. «Мен басшы болғанда, мен депутат болғанда» деп көкезуінен түкірігі шашырай мақтанғанын көріп, қарадай жерге кіріп кете жаздағың келеді. Өйткені, «олардың» күні кеше ғана осы облыстың деңгейінде қандай қызмет атқарғаны, не істеп, не қойғаны жұрттың көз алдында әлі күнге дейін көлбеңдеп тұрғанын ұмытып кететіні өкіндіреді. Мейлі… Бұл сөзіміз біріне жағар, біріне жақпас, не дегенде де әңгіменің негізгі мәнісі осы.

Сонымен, Астанадан ат арылтып келген жеті депутат аптаның аяғына дейін осы облыста болады. Халықпен кездесіп, мұң-мұқтажын тыңдап жүр. Рас, қазір оңып тұр деп көзге шұқып көрсететін мәселе көп емес. Қазығұрт ауданына барған депутаттар ондағы кәсіпкерлердің кәсібін дөңгелетуге біршама мәселелер кедергі келтіріп отырғанына көз жеткізді. Соның бірі – газ мәселесі. Көгілдір отын бағасының тарифі тым қымбаттап кеткеніне наразы жұрттың пікірін тыңдады. Қанша дегенмен де Уалихан Қайназаров назары қашан да ел жақта екенін көрсетті. Жергілікті телеарналардың біріне сұхбат берген ол, бұл мәселені Үкіметтің алдында қоятынын жеткізді. Осындайда еске түседі, «елдің баласы» дегеннен шығады ғой, кезінде аудан басқарған, кәсіпкерлікпен тірлігін дөңгелеткен, облыс әкімінің орынбасары болған Сәкен Қаныбековті ел сайлаудан кейін көре алмай жүр. Өзі той-томалаққа келсе келіп, кетсе кетіп жүрген де шығар. Бірақ, көксандыққа шығып, елдің көкейінде жүрген күпті мәселелерді сөз еткенін естіген емеспіз. Не қызметі туралы халықпен бетпе-бет келіп, ойын білдіргенін де байқамаппыз. Бұрынғы депутаттарды ұйықтайды деп сөгуші едік, ұйқысынан оянса да ұйқысырап жүретіндердің тірлігі түсініксіз. Әйтпесе, ел қатарлы өзінің оңтүстігіне келіп, суын ішіп, ауасын жұтқан «төркінінің» хабарын біліп, халықтың алдына шығып, қарасын көрсетпеген соң, оның несі депутат?

«Депутат» дегеннен шығады, құс келгенде, құс кеткенде құбылып тұратын саяси сәуегейлер «ойбай, не дейсің, Атамқұлов кетеді екен, Қаныбеков облыс әкімі болып келгелі жатыр екен» деп біраз даурыққаны кеше еді. Құмалақ шіркін жаңыла береді екен ғой. Қайта бүгінгі ахуалды көріп, «келмегені де дұрыс па еді» деген ойда қалады екенсің.

Әкім болып немесе әкімнің туысы болып депутат болғандардың оңғанын көрген жоқпыз. Кезінде Оңтүстік Қазақстан облысын басқарған Болат Жылқышиевтің тұсында туған ағасы Нұрлан Жылқышиев Сарыағаш ауданынан Қазақстан Республикасы Парламент Мәжілісінің депутаты болып сайланды. Сол-ақ екен Ж.Нүсеновке сенім артып отырған сарыағаштықтар шу шығарды. «Болат Жылқышиев туған ағасын депутат етіп жіберді, біз оған дауыс берген жоқпыз. Біздің кандидат Жолдасбек Нүсенов болатын» деп, бірқатар ақсақалдар Астанаға дейін ат арылтты. Аудан түгілі, облыс деңгейіндегі қоғамдық-саяси ахуал тұрақсызданды. Ақыры әупірімдеп басылғандай болған. Есесіне Сарыағаштың аты республикаға шықты. «Сарыағаштағы әр үйдің «форточкасын» ашсаң, арғы жағынан Астана көрінеді» деген сүйкімсіздеу мақал пайда болды. Болат Жылқышиевтан қалған «естелік» осы болды. Бәлкім, Сәкен Қаныбеков әкім болғанда тап осындай «сюрприздердің» бірі пайда болар ма еді, кім білсін?!

Тақырыпқа қайта оралатын болсақ, жер аралап жүрген жеті депутатқа үміт артып жүргендердің саны аз емес сияқты. Олармен кездесуге халық атқарушы органдардың айтуымен жиналып жатыр ма, әлде өздері қалап барып жатыр ма, ол жағы беймәлім. Бірақ, қолтықтаған пәпкілеріне шағым-өтініштерді пәшкілеп жинап жүрген жетеуден ертең халыққа қандай пайда келеді, олардың қолынан не келеді болмаса үміттері жана ма, ол жағы белгісіз. Десек те, он мәселенің бірін шешсе де, осыған дейінгі «ұйқыбастардан» сәл де болса оқ бойы озып тұрғаны деп түсінейік. Жамандағанда бізге біреу жақсысын әкеп береді дейсіз бе?

А. САТЫБАЛДЫ.

 

«Өз қолым өз аузыма жеткен жоқ»

– Оңтүстіктегі қоғамдық-саяси істердің көпшілігіне белсене араласып, бел ортасында жүретін Мұхтар Мұхамбетжанды соңғы жылдары мемлекеттік қызметтен, оның ішінде идеология саласынан көрмей жүрміз. Мамандығыңыздың инженер екенін білуші едік, әлде солай қарай түбегейлі бет бұрайын дедіңіз бе?  

– Мақтанғаным емес, саясатта осынша жыл жүрдім, жұрттың бәрі біледі ғой, өңірде ұлтаралық қақтығыстар, әлеуметтік шиеленістер туа қалса, тараптарды мәмілеге шақырып, ортақ шешімін табуда облыс әкімі сол жерге ең алдымен мені жіберетін. Қайнаған оқиғаның ортасынан табылып, жасымен де, жасамысымен де мен тілдесетінмін. Өкінішке қарай, идеология саласындағы жанкешті еңбегіңіз құрметтелмейді де, қадірленбейді де, бағаланбайды да екен. Мысалы, соншама жұмыс істеп, өз қолым өз аузыма жеткен жоқ. Сондықтан, амал жоқ, отбасымның қамымен басқа кәсіп іздеуіме тура келді. Бүгінде Шымкент қаласы әкімдігіне қарасты «Тұрғын үй Шымкент» ЖШС-нің директорымын. Айлығым жақсы. Күнкөрісім де жақсара бастағандай.

Әйткенмен қоғамдық, рухани жұмыстармен мүлдем ат құйрығын үзістім дей алмаймын. Бұрынғыдай білек сыбана кірісіп кетпесем де, белгілі бір шаруаға араласуымды өтініп, үміт артып келген жандардың сөздерін жерде қалдыра алмайтын сәттер болады. Айталық, 4-5 жылдан бері Сайрам ауданындағы өзге ұлттың өкілдері төлқұжатында қазақ болып жазылғысы кеп жүр екен. Алайда заңға томпақтау келетін көрінеді. Соны бір аптада шешіп бердік. Бұл ретте облыстық соттағы азаматтар мен ОҚО әкімінің орынбасары Ұласбек Сәдібековтің тікелей көмегін атап өткен жөн. Қазір қазақ болуды қалаған адам соттың шешімімен тиісті құжатын алып жатыр. Біз кейде ренжиміз «Өзбекстандағы қазақтарды жеке куәлігінде «өзбек» деп жазып жіберген. Неліктен біз де Қазақстандағы өзбектерді «қазақ» атандырмаймыз» деп. Бұл дұрыс көзқарас емес. Негізі, Қашқадария, Сурхандария, Бұхара, Самархан, Жызақ облыстарының барлығында өңкей қоңырат, найман, қыпшақ, қаңлылар тұрады. Сол рулар мұнда да бар. Бір замандарда бөлді, өзбек һәм қазақ деп. Бірақ біз – бір елміз. Мысалы, орыс пен украин ағайын. Ал қазақ пен өзбек ағайын емес, бір ел. Ең бастысы, руын білуі керек, егер руын білмесе, ол өзбек те, қазақ та емес. Сол себепті Өзбекстандағы – 30 миллион, Қазақстандағы 700 мың өзбектің қазақ болуға құқы бар деп ойлаймын.

Жалпы, көпшіліктің көкейінде «Мұхтар саяси салаға ренжігендіктен, идеологиядан жырақтау жүр екен ғой» деген ой туындап жатса, онда шындықтан сәл ауытқығаны. Себебі мәселе реніште емес, әлеуметтік мәселеде. Мемлекеттің ақпараттық саясатын жүргізгенің үшін тендерден газетіңе күресіп жүріп алатының – 4 миллион теңге. Жұмыс істейсің, содан әрі кетсе, бір миллион теңге пайда қалуы мүмкін. Енді оны бір жылға шағыңыз, бұл сома жасы 50-ден асқан, келімді-кетімді қонағы көп адамның мұқтаждығын өтей алмайды.

– Басыңа тартсаң – аяғың ашылатын, аяғыңа тартсаң – басың ашылатын қысқа көрпе іспетті десеңізші. «Сананы тұрмыс билейді» деген аксиома тұрғысынан алсақ, сөзіңіздің жаны бар. Әйткенмен қазақ қоғамы осы ақшаны құндылық атаулының төріне шығарып жіберді-ау…

– Мемлекетіміз әу бастан-ақ мына мәселеде түбегейлі қате жіберді, біз бірінші орынға ақшаны қойдық, «Есектің артын жусаң да, мал тап» деген мақалды өзімізге ұран еттік. Ата-бабаларымыздың қандай ұстаныммен өмір сүргенін ұмытып кеттік. «Малым – жанымның, жаным – арымның садағасы» деген елдің баласы едік, ендігі ұранымыз – есектің артын жуу болды. Патша өкіметінің кезінде де капитализм болды. Әлде Есім хан мен Тәуке ханның тұсында социализм болып па? Көшпелі жағдайдағы капитализмді бастан кешірдік. Сол кезде «есектің артын жуған» жоқпыз ғой. Енді мына капиталистік заманда неге ұлттық болмыс бітімімізді өзгертіп, дәстүрімізден жаңылып, дінімізді, жүрегімізді басқа арнаға бұруымыз керек? Қазақта ешқашан қызылды-жасылды дүние бірінші орында тұрмаған! Рух пен арды бүкіл құндылықтан биік қойған. Сондықтан әдепкіде-ақ ақшаны бірінші орынға қою арқылы біз Ібілісті төрге оздырдық. Ал Арды бірінші орынға қойғаның – Алланы бірінші орынға қойғаның. Мұны терең түйсінуге әлі де кеш емес. Өйткені, жүрегін ақшаға байлағандардың оңғанын көрген жоқпыз. Оған мысалды Тоқтар Төлешовтің тағдырынан іздесеңіз жеткілікті. Жанталасып дүние жиюға ұмтылғандардың көңілінде тыныштық болмайды. Қанағаттан айрылады, бақыттың не екенін түсінбейді. Бақыттың бағыты ақша деп пайымдайды, ал ақшада шек бар ма?! Сондықтан ақшаны пір тұтқан адам да, ел де бақытты болмайды.

– Қазіргі қызметіңіз жан дүниеңізді қаншалықты қанағаттандырып жүр?

– Мен басқаратын мекеме мемлекеттік бағдарлама аясында бірнеше жылдан бері жөндеу көрмеген көпқабатты тұрғын үйлерді жаңғыртумен айналысады. Яғни, баспаналардың өмірін ұзартамыз. Халыққа өте ыңғайлы, әрі пайдалы, әлеуметтік маңызы зор бағдарламаны жүзеге асыру жолында жүргеніме қуаныштымын. Мемлекет бұқараға көпқабатты тұрғын үйлерін жөндеп алуға жәрдем беріп отыр. Қандай инфляция болса да, тұрғындардың қайтаратын қаржысы әу бастағы келісімшартта көрсетілген сомамен қалады. Ең бастысы мемлекет бұл мақсатқа жұмсаған қаражатын номинал құнымен 100 пайыз қайтарғанмен, реалдық мағынада шамамен 20-30 пайыз ғана қайтарып алады. Сол себепті мұны Үкіметтің халыққа жасаған үлкен жақсылығы және кеңшілігі деп есептеймін.

Басшылыққа келгенімде, бұл серіктестіктің жағдайы мәз емес-тін. Жаңғыртуға жұмсалған ақша тұрғындардан өз деңгейінде жиналмаған. Қала әкімінің орынбасары, Шымкенттің коммуналдық саласының ел тілімен айтқанда «тірі энциклопедиясы» — Бейсенбек Жанбосынов «абайла, қиындығың көп болады» деп басында ескерткендей, жөндеу жұмыстары сапасыз, немқұрайлы жүргізілген екен. Алғашқы 1-1,5 жыл сол олқылықтардың орнын толтыруға кетті. Құдайға шүкір, бүгінде облыс бойынша тұрғын үйлерді жаңғыртумен айналысатын кәсіпорындардың арасында алдыңғы қатарға шықтық. 2017 жылы қаржының қайтарылуы көрсеткішін 126 пайызға жеткіздік. Осы 3,5 жылдың ішінде жөндеу жұмыстарымыздың сапасына шағым түскен емес. Өзімізге сеніммен жүктеген тапсырманың абыроймен орындап жатырмын деп айта аламын.

– Сіз мұнда келгелі үш жарым жылда шаһарды 3 әкім тізгіндеп үлгерді. Көзқарастары қалай?

– Дархан Сатыбалдының тұсында тағайындалдым. Кейін Ғабидолла Әбдірахымов келді. Екі айдан бері жаңа әкім – Нұрлан Сауранбаев. Менімше, әкімдерді тұлғалық қасиеттерім емес, жұмысымның сапасы бағаландыруы керек. Бұрын мұнда 48 адам жұмыс істеген, қазір – 18. 48 адамның кезінде қайтарым 13 пайыз болса, бүгінде – 126 пайыз. 48-дің кезінде жөндеудің сапасына көңілі толмаған тұрғындар осында келіп «модернизация істетпейміз» деп айқай-шу шығарып жатса, қазір «домкомдар» «менің үйімді жөндеп берші» деп кезекте тұр. Себебі бізге сенеді.

– Саннан сапаға көшу деген осы шығар.

– Штатты 3 есеге қысқарттық. Еңбекті тиімді ұйымдастыруды жолға қойдық. Қазір ешқандай ауыр тірлік жоқ, 8 сағатта-ақ біраз шаруаны тындырып үлгеруге болады.

– Идеологияның қара қазанында қайнап шыңдалған сізге бұл қызметті игеріп әкету қиындық тудырмаған сияқты ғой.

– Бұл жұмыс та – идеология. Себебі «домкомдар» кім? Қазақтың, не орыстың жүйкесі жұқарған әйелдері. Жинап аласың да, жаңғырту жұмыстарынан кейін тозығы жеткен үйлерінің мүлдем жаңа келбетке енетінін айтып, уәде бересің, көзін жеткізесің. Идеолог болмасаң, сендіру қиын. Ал бұдан кейін сөзің ісіңмен тура келуі шарт. Біз сапалы еңбек етсек, елдің Елбасыға, мемлекетке деген көзқарасы күрт өзгереді. Өйткені қалың бұқараға Б.Өтемұратовтың қандай лауазым алғаны, И.Тасмағамбетовтің Ресейге не үшін елші боп кеткені қызық емес. Оған бірінші кезекте өзінің күнделікті әлеуметтік мүдделерінің орындалуы маңызды. «Отан – отбасынан басталады» десек, кез келген адамның Отаны – алдымен өзінің үйі. Үйін жөндеп берсең, алдымен мемлекетке риза болып, мемлекетке деген сенімі нығаятыны түсінікті.

– Разылық демекші, Мұха, сонау 1979 жылы Асанбай Асқаровтың ұйытқы болуымен салынған Шымкенттегі балалар теміржолын «Тұрғын үй Шымкент» ЖШС 2015 жылы Балаларды қорғау күні қарсаңында қайта жаңғыртудан өткізіп, ел игілігіне бергенде, жүрегі жарыла қуанбаған ата-ана да, бала-шаға да қалмаған шығар. Талай басшының тісі батпаған нысанды қалыпқа келтіріп, санаулы-ақ күнде локомотивті қайтадан шойын жолға қондырдыңыз. Әйтсе де неге көп ұзамай тоқтап қалды?

– Жалпы, бұл іске кірісуімізге мекемеміздің осында орналасуы және қала әкімі Дархан Сатыбалдының өтініші себеп болды. Оның үстіне «Айғақ» телеарнасы да балалар теміржолын қалыпқа келтіру жөнінде ой тастап жүреді екен. Бір кездері тіпті «бұл мақсатқа 200 миллион теңге керек» деп теледидардан айтылған да екен. Бірақ біз жұмысты қаржыдан емес, локомотивті жүргізген көнекөз мамандарды іздеуден бастадық. Таптық, жинадық осында. Кеңес заманының тәрбиесін көрген адамдар ғой, бізге зор қолдау көрсетіп, энтузиазммен жұмыс істеп, жоқтан бар жасап, локомотивті жүргізіп берді. Жұпыны қалған 2 вагонды қаңқасына дейін бәрін жұлып тастап, қайтадан жасақтадық. Ұзындығы 400 метрдей рельс жердің астында көміліп қалған екен, аршып алдық. Әр екінші шпалды ауыстырып, 2 станцияны жөндедік. Теміржол маңайын шөп-шаламнан тазаладық. Ұзын-ырғасы 16 жылдай тұрып қалған балалар теміржолын 23-ақ күнде іске қосып бердік. Ашылу салтанатына қала әкімінің орынбасарлары Қайрат Нұртай мен Бейсенбек Жанбосынов қатысты. Бұл орайда Б.Жанбосыновтың осынау игі істің басы-қасында жүріп, үнемі хабар алып, жәрдем беріп отырғанын, жұмыстың ортасында, біткен кезінде машинистің кабинасына отырып, жол дайындығын жеке өзі тексеріп отырғанын да атап өткен жөн.

Иә, жөндеу жұмыстарына 7 жарым миллион теңге жұмсадық, бірақ нысанның техникалық байқауына, күрделі жөндеуден өтуіне, т.б. қатысты құжаттарын рәсімдеуге 20-30 миллион теңге қажет. «Қазақстан темір жолы» компаниясымен бірлесе жұмыс істеу керек. Осындай мың сан тірлікті кейінге ысырып, мен көлік прокуратурасымен «Балалар теміржолын» 3 айға дейін пайдалана тұрайық. Сол аралықта құжаттарын әзірлеп үлгерерміз» деп келіскен болатынбыз. Патриот азаматтар екен, рұқсат берді, алайда «3 айда құжатыңыз дайын болмаса, бізге өкпелемеңіз!» деп ескертті. Өкінішке қарай, 3 айда қанша есікті қақтық, қанша қаржы сұрадық, селт еткен жан табылмады. Амал жоқ, тоқтап тұр.

Енді қалаға жаңадан әкім тағайындалды. Елдің бәрі «құтты болсын» айтып кіріп жатыр. Мен қаруластарым — Ауған соғысының ардагерлерімен бірге кірдім. Сосын айттым: «Мен «Тұрғын үй Шымкент» ЖШС-нің директорымын, бірақ Ауған соғысының ардагері ретінде танысып отырмын өзіңізбен. «Азамат ретінде бір нәрсе сұрасам бола ма?» дедім. «Болады». Әзіл-шыны аралас қылып былай дедім: «Онда Құдай үшін, балалар теміржолына тимеңізші!». «Неге?». «Менің мекемем сол жерде орналасқандықтан, айтып отырған жоқпын. Егер бұзылса, аға ұрпақ пен жас буынның ренішіне қаласыз. Ол – елге керек, әрі тарихи жәдігер!» Сөйтсем, ол жерді бұзу жөнінде ол кісіге қала әкімі болып тағайындалған жарты айда 3 рет ұсыныс түсіп үлгіріпті. Сондағысы – велотрек салуды ұсынып жатыр екен. Велотрек деген не? Ені 2 метр бетон жол, жиегі – «бордюр», әр-әр жерге бағана мен орындық орнатасың болды. Ал балалар теміржолын салу үшін қанша күш-қайрат жұмсалды десеңізші! Теміржол төсемесінің өзіне қаншама мыңдаған көлікпен топырақ төгілді, нығыздады, рельс тартты, локомотив-вагондар әкелді, жасанды көл, көпір, туннель, станциялар салды. Соның бәрі жай ғана «велотрек» үшін тіпәй күйсін бе?! Қазақтың жері кең ғой, велотректі басқа жаққа салайық» дедім. Мені тыңдап болды да: «Қалай ойлайсыз, оны жүргізуге бола ма?» деп сұрады. «Нұреке, сол үш рет ұсыныс жасағандар Сізге айтпаған шығар, теміржол іске қосылып тұр, жөндеуден өткен. Тек құжаттарын рәсімдеп, 1-2 техникалық кемшілігін реттесек, жеткілікті. Оған 20-30 миллион теңге қажет. Одан кейін айына 1 миллион теңгедей дотация керек. Себебі 2-ақ вагон, көп адам таси алмайсың, жанармайды көбірек жағады. Алайда мұндай теміржол ТМД кеңістігінде жоқ. Бұл – Шымкенттің бренді болатын-ақ дүние» дедім. Не керек, Н.Сауранбаев шаһармен жан-жақты танысып болған соң, балалар теміржолын арнайы барып көруге уәде етті.

Шын мәнінде, бұдан біздің ЖШС-қа келіп-кетер пайда жоқ. Теміржолды жөндейтіндей біздің мекеменің лицензиясы да жоқ. Қайта зияны тиюі мүмкін: «Мына жерді жөндейміз, ғимаратты босатыңыз» деп. Осы қалаға 17 жасымда табан тіреп едім, енді, міне, 53-ке келіппін, сондықтан мұны елдің алдындағы жауапкершілігім, парызым деп қана санаймын. Басқа ой жоқ.

«Руға бөлінуді ұлттық кодымыз десек те болады»

– «Ел бірлігі» қорының төрағасы ретінде қайбір жылы ұлтқа сөз айтып, қоғамның дамуына бағдар сілтеу мақсатында «Сара жол» бағдарламасын ұсынғаныңыз есімізде. Өңірде біршама қолдау тауып еді. Қаншалықты жүзеге асып, діттеген жеріне жетті?

– Бағдарламаның мақсаты – орыстың боданына айналғанға дейінгі қазақтың салт-дәстүрін қалпына келтіру, Кеңес өкіметінен жұққан жат қылықтарды жою, қазақ болып өмір сүру қағидаларын қалыптастыру, Рим құқығынан бас тарту. Бүгінгі біздің қолданыстағы Азаматтық, Қылмыстық кодекстер – Рим құқығы. Негізі, біз бұрын бір қорап сіріңке немесе бір қой ұрлаған баланы ешқашан түрмеге жаппаған халық едік. Ұрлық жасаған және зардап шеккен тараптардың руынан ірібастыларды шақырып, биге жүгіндіретінбіз. Би өзінің әділ шешімін айтады. Мәселен, бір қойдың орнына екі қой қайтартуы мүмкін. Бітті. Ал ұрлықшыны 2 қойға түсіргені үшін немесе күллі жұртқа масқара еткені үшін өз руы-ақ жазалайды. Ол қайтып мұндайға бармайды. Ел осылайша тентегі мен телісін тезге салып отырған. Ал би ешқашан пара ала алмайды. Өйткені, бұрмалап үкім шығаратын биге екінші мәрте ешкім аттап баспайды. Бұл – Қазақ Құқығы. Тағы бір мысал, Рим құқығы бойынша ерлі-зайыпты ажырасса, бала әйелде қалады. Қазақ құқығында ше? Бала әйелдікі емес, еркектікі, рудыкі. Тәуелсіз ел болғанымызға ширек ғасырдан асты, біз егемендікті құдды бір қазақ болу үшін емес, баю үшін ғана алғандаймыз. Қазақ болып өмір сүру керек болмаса, тәуелсіздікті не үшін алдық?! «Сара жол», міне, осындай жағдайда қазақша өмір сүру жолдарын көрсетеді. Қыз бен ұлдың тәрбесіне, ауылға, некеге, жетім-жесірге қазақи көзқарас керек! Мысалы, «детдом» – қазаққа мүлдем жат нәрсе. Әкең өлсе, оның ағасы (үлкен әке) немесе інісі (кіші әке) бар емес пе?! Олар да өліп қалса, ру бар ғой! «У ішсең – руыңмен» деген, ол руда әкеңнің қандастары бар, сені жетім қалдырмайды. Ал қазір қалай? Солтүстіктің қызына үйленесің, ертең ажырассаң, балаңды ертеді де, Қызылжарға кетіп қалады. Ол бала тірі жетім емей не?! Ол бала бұзылмағанда қайтеді?! Рим Құқығының арқасында әйеліңмен ажырассаң, бала әйелде қалады, сосын оған алимент төлейсің, төлемесең, өкімет сені түрмеге тығады, жиған-тергеніңнің жартысын тартып алады. Міне, осы себепті бізде ажырасу көп. Әйел еркекке құлақ аспайды. Рухани құлдырау, рухани бұзылу деген – осы! Сондықтан біз қай ұлт екенімізді айыра білуіміз керек. Қазақпыз ба, әлде орыспыз ба, әлде еуропалықпыз ба? Қазақ болсақ, отбасының егесі әйел емес, еркек екенін ұғынуымыз тиіс. Тек сонда ғана қазақ өзінің қазақы өміріне оралып ажырасу, жетімдер азаяды. Бізді руды тек жаман қырынан көрсетеміз, меніңше, оны осылай құбыжық етіп көрсетіп қойған – кеңес өкіметі. Егер рулық намысты дұрыс пайдалансақ, қаракөз қыздарымыз жезөкшелікке бармайды. Ұлдарымыз жат пиғылды ағымның жетегінде кетпейді. Тіпті руға бөлінуді ұлттық кодымыз десек те болады.

«Сара жол» бойынша талай жерде болдым, талай халықпен кездестім, байқағаным, ел қазақ болғысы келеді. Тек өкімет өтірік көлгірсуді, батысқа ұқсағысы келетінін доғарып, қара қазақ екенімізді мойындап, соның салт-дәстүріне өтуі керек. Себебі ата-бабамыздың жолы – асыл жол! Ал Еуропаныкі – «көгілдірлерді» қалыпты нәрсе деп қабылдайтын, ақшаны ұлы құндылық санайтын, адамдықтан айрылғаны сонша – ата-аналарын қарттар үйіне, бауыр еті баласын жетімханаға өткізетін салт-дәстүр. Біз неге ол жолмен жүруіміз керек?! Әр мектепте, әр сыныпта «Малым – жанымның, жаным – арымның садағасы» деп жазылып тұруы керек! Сонда жас ұрпақ жүрегін ақшаға байламайды.

Міне, осы бағытпен қарқынды жұмыс істеп жатыр едік, осындағы биліктегі 3-4 лауазымды адам Астанаға арыз жазыпты. «Бұлар мемлекет ішінен мемлекет құрып, әр ауданда өздерінің билері мен қазылары институтын құрып, әкімдерге қысым жасап жатыр, жақында билікті басып алмақшы, бандылар да, соттар да осылармен бірге…» деп көкіпті. Астанадан комиссия келді. Бағдарламаның басы-қасында жүрген 3 азамат бар-тын, екеуі – облыстық мәслихаттың депутаты, біреуі – мен. Үшеуімізге де түрмеге жабатын бап дайындап, қорқытып-үркітіп, мәжбүрлеп тоқтатты. Алайда біздің Үкіметті басып алатын ойымыз жоқ еді. Күлкілі нәрсе. «Сара жолдың» мұраты билікті басып алу емес, оған жәрдем ету. Ұлтты сақтап қалудың, күшейтудің, қазақты өзге ұлттарға үлгі етудің бірегей жолын қарастыру болатын.

Әйткенмен Президент «Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру» мақаласын жазғанда, қатты қуандым. Оның мәнісін көп адам түсінбей жүр. Мен түнеугүні «elbirligi.kz» сайтында ОҚО әкімі хақында «Рух нұрынан шашу шашқан Жансейіт ағамыз туралы» атты мақала жаздым. Ж.Түймебаевтың рухани жаңғыру бағытында тек облыстық қана емес, бүкілқазақтық маңызға ие тірліктерді атқарып жатқанына ризашылығымды білдірдім. Себебі оның іс-әрекетінен «Сара жол» бағдарламасындағы мұрат-мақсаттармен үндестікті аңғардым. Елбасының бағдарламалық мақаласы аясында Ж.Түймебаевтың идеясымен «САҚ» киностудиясы «Қажымұқан», «Отырарды қорғау», «Киелі Қазығұрт» атты үш анимациялық фильм мен «Көне жетігеннің сыры» атты 10 сериялы телехикая түсіріпті. Бұл көп сериялы фильмде еліміздің киелі жерлері мен тарихи орындары жайында айтылады. Расында да, Оңтүстік рухани орда ғой. Қ.А.Ясауи, Арыстанбаб, Ғайып ерен, қырық шілтен, Үкаш ата, Ысқақ бап – бәрі-бәрі осында. Облыс әкімінің «САҚ-тағы» жігіттерді өзіне тартқанының өзі оның деңгейінің, дүниетанымының, жүрегінің қандай екенін көрсетеді.

– Сірә, «Сара жолдағы» идеяларыңызды «Болашаққа бағдар: рухани жаңғырудың» шеңберінде жүзеге асыруға болатын сияқты ма, қалай?

– Дәл осы облыс әкімі әрі қарай жұмыс істей берсе, ондай мүмкіндік бар. Өйткені Ж.Түймебаев – идеологияға өте жақын, оның көзге көрінбейтін нәзік иірімдерін жан-жүрегімен сезіне алатын адам. Сәтін салса, ол кісі мені жақында қабылдауға уәде берді. Егер қабылдаса, қызмет сұрамаймын, айтатыным бір-ақ нәрсе – «Сара жол». «Оқып шығыңызшы!» деймін. Себебі ол мен ойлап тапқан дүние емес. Бар-жоғы – қазақтың салт-дәстүрі. Біз оны ұлт болып, мемлекет құрып, Заңға айналдыра алмадық, себебі өз еркіміз өзгеде болып, бодандық күй кештік. Сондықтан өз дәстүріміз емес, өзгенің дәстүрі негізінде жасалған жанымызға жат, бөтен Заңдармен өмірімізді ұйымдастыруға ұмтылудамыз, ал бұл өз кезегінде ұлтымызды рухани деградацияға соқтыруда. Ал Рим құқығы жүйесімен қабылданған заңдар Римнің, яғни итальян тайпаларының салт-дәстүрі ғой. Тек олар өз дәстүрін Қазына көріп құрметтей алды, оларды дәстүр емес, орындауға міндетті Заңдар етіп жасақтады, дүние жүзіне реклама жасап, бәрімізді сол Заңдармен өмір сүруге түрлі жолдармен көндірді. Ал енді Азаттықа қол жетіп, Қазақ Мемлекетін құрған мына заманда біз де өз дәстүрлерімізді құрметтеп, Заңдарды солардың негізінде жасап, орындауға міндетті етсек, кім қарсы? Ешкім қарсы емес. Тек қана өзіміздің Құлдық Санамыз қарсы. Тоқсан сөздің түйіні – өз діліміздің негізінде «Қазақ Құқығы» дегенді неге шығармасқа?! Қазақ Исламы, Қазақ Киімі, Қазақ Соты, Қазақ Құқығы… Римнен қай жеріміз кем еді?

– Күрескерлік қасиетіңіз шығар, жұрттың бәрі латын әрпінің төңірегінде қызу пікірталастырып жатқанда, Сіз «Ел бірлігі» газетін латын графикасындағы қазақ тілі әліпбиімен шығарып үлгердіңіз…

– Қазіргі латыншадағы апострофтар маған да ұнамайды. Бірақ мәселе – принципте. Біз орыс рухани дүниесінен бөлінбесек, ешқашан ел болмаймыз. Осындай ұлттық құрамдағы республикамен анау әліпбиді қабылдаймын деу – Президенттің батырлығы, ерлігі, өрлігі. Алфавиттің осы нұсқасын толық қолдаған соң емес, Елбасының осы ерлігіне тағзым ретінде газетімізді латын әрпімен шығардық. Биыл да тек латын әрпімен жариялауды жоспарлап отырмыз. Себебі біз 5 не 100 жыл өмір сүрмейміз, ұлт мыңдаған жыл жасайды. Мәңгілік ел болмақ ниеттеміз. Латыншаның өзімізге қолайлы нұсқасы ертелі-кеш табылар, бірақ қарап отырмай, бастайық та!

– Наполеон айтпақшы, «Война план покажет» дейсіз ғой.

– Президентке мұндай қадамға бару оңай болған жоқ, қанша факторларды жеңуге тура келді. Ол – жеті рет өлшеп, бір рет кесетін кісі.

– «Ханда қырық кісінің ақылы бар» деп тегін айтылмаса керек.

– Елбасы ешқашан өзінің нәпсісін елдің мүддесінен биік қойған емес. Өз нәпсісін жеңген адам үлкен жиһад жасағанмен тең.

– Сіз Елбасының рухани жаңғыру идеясына іс жүзінде үлес қосып жатырсыз, алайда біздегі көп тірліктер «для галочки» атқарылатын секілді…

– Дұрыс айтасыз. Бұл кадр саясатына байланысты. Бізде ол ағайын-туыстық, трайбалистік негізде жүргізіледі. Басшыға қарсы шықпайтын, тек бас шұлғи беретін болса, тіпті керемет. Облыс әкімінің орынбасары, Тәуелсіздің Күресінің ардагері Ұласбек Сәдібеков мұны жөндеуге қауқарсыз, себебі кадр саясатын ол шешпейді. Ол қанша талап еткенмен, рухы жоқ идея, ойы жоқ адамдарға ол рухани жаңғыруды жасата алмайды. Мысалы, күні кеше облысымыздың үлкен ауданында аудандық ішкі саясат бөлімінің басшысы – мамандығы саясаттанушы тұлға жұмыстан кетіп, орнына мамандығы қаржыгер адам қойылды. Осындай нонсенс жағдайлар көп қана емес, бұл – бүгінгі өмір шындығы. Оның үстіне сол кадрдың өзі тапшы. Айталық, облыстық ішкі саясат басқармасының Ақпараттық саясат және БАҚ мониторингі бөлімінде 3-ақ адам жұмыс істейді. Олар ешқашан бүкіл облыстың жұмысын жасап үлгермейді. Бұл – олардың жұмыстарының басым бөлігі «формально» атқарылады деген сөз. Өкінішке қарай, Ел Президентінің небір теңдессіз идеялары жергілікті жерлерде осындай, және бұдан да басқа себептермен науқаншылдыққа, өтірік «отчетқа» айналып кетіп жататыны өтірік емес.

– Қалай ойлайсыз, қазіргі кезде жастарды тек науқандық шараларға пайдалану басым болып кеткен жоқ па?

– Бүгіндері олардың бірде-бір әлеуметтік мәселесі шешіліп жатқан жоқ. Ипотекаға жас түгіл ересек адамның шамасы келмейді қазір. «Халық көбейсін» дейміз. Қазақтың ең үлкен байлығына тек мұнай мен алтын емес, жер де кіреді. Шаңырақ көтерген жасқа баспана салу үшін неге 10 соттық жер бермеске?! Жер үйде бала көбейеді, көпқабатты үйде бала көбеймейді. Осыны қанша жылдан бері айтып жүрміз, ешкім құлағына қыстырмайды. Жастардың бизнеспен айналысуына қандай мүмкіндік бар? Ешқандай. Кепілдікке ол несін қояды?  Кешіріңіз, ішкиімін бе? Біздің қоғамда бүгінде тек бай-бағландар мен шенді-шекпенділердің балалары ғана өсіп жатыр. Пәленшеевтердің династиясында әкесі – ана жерде бастық, балалары – «замәкім», депутат, т.б. Мұндай мемлекеттің болашағы күмәнді. Жастарды өсіретін, арасынан дарындыларын іріктеп, ел жұмысына тартатын қоғамдық-саяси мектеп жоқ. «Жас Отан» дегенің – 20 баланың ермегі ғана. Оңтүстіктегі басқа 600 мың жас не істейді сонда? Мен мұны біреуді мұқату, тұқырту, «қызметінен кетсін» деу үшін айтып отырған жоқпын. Бұл – елдің бәрі білетін факт.

Меніңше, облыс әкіміне бұл тұрғыда кешенді бағдарлама жасау қажет. Қаржы жеткілікті. Тек ішкі саясат басқармасының өзінде 1,5 миллиард теңге бар. Оған жастар саясаты мәселелері жөніндегі, дін істері басқармаларындағы, ОҚО Қазақстан халқы Ассамблеясы хатшылығына қарасты құрылымдардағы қаржыны қосыңыз. Соның бәрін қосқанда, іргеміздегі Өзбекстан емес, анау Оңтүстік Африкадағы Мозамбикті 15-облысымыз қылып, өзімізге қосып алуға қауқарлымыз ғой. Қайда сол ақшалар, неге қайтарымы жоқ? Неге уахаптар азаймайды, неге жасөсіпірімдер арасындағы қылмыс саябырсымайды, неге мәдениетіміз артпайды, неге стадиондарда жастар көбеймейді?

Міне, осыдан соң «Идеологияға жауапты басқармалар өздерінің функционалдық міндеттерін толық орындап отыр ма?» деген сұрақ туындайды. Мысалы, мемлекеттік ақпараттық саясатты жүргізу мақсатында БАҚ-тарға бөлінетін қаржы көлемі жыл сайын артуда. Білуімше, биыл 500 миллион теңге қаралыпты. Бірақ сол қаражат БАҚ-тарға қаншалықты әділ үлестіріліп, олар қаншалықты сол сомаға лайық жұмыс істеп жатыр, нәтижесі қаншалықты? Меніңше, қаржыны игеруде формализм, «отмывание» басым сияқты. Ақпарат құралына тендер беріп, есебін атүсті қабылдау ақшаны құмға сіңіргенмен бірдей емес пе? Иә, заң жүзінде мұндай көлеңкелі тұстарды дәлелдей алмайсың, есеп тапсырылды, көлем орындалды. Ешкім ештеңе істей алмайды. Бірақ Құдай бізге мүмкіндік берді, тәуелсіз мемлекет құрып, қазақ ретінде өмір сүруге. Соны пайдаланайық та! БАҚ – өте үлкен күш. Елдің санасын өзгерте аласың. Сондықтан ақша бар кезде БАҚ-ты ұлттың, қоғамның, мемлекеттің мүддесіне жұмыс істету – парыз. Бізде көппартиялы жүйе жоқ қой. Сондықтан өкімет пен халықтың арасындағы алтын көпір – ақпарат құралдары. Ал БАҚ-тың басшысы – саяси тұлға.

Әнеугүні бір ақпарат құралы облыс әкімін қорлап, «Түрік кәсіпкермен мынадай мейрамханада тамақ ішті, анадай ұшақпен ұшты…» деп мақала жазды. Бұл біздің ұлттың менталитетіне дұрыс келмейді. Бізге маңыздысы, «Әкім түрікпен бірге отырғанда ел үшін зәру не мәселені шешті?» болуы керек-ті. Алайда бұл жерден облыс әкіміне қарсы тапсырыстың иісі мүңкитіндей.

– Әңгімеңізге рахмет!

 

Сұхбаттасқан

Айбар МЫҢЖАСАР.

Төртінші өнеркәсіптік революция жағдайындағы дамудың жаңа мүмкіндіктері

Құрметті қазақстандықтар!

Бүгінде әлем Төртінші өнеркәсіптік революция дәуіріне, технологиялық, экономикалық және әлеуметтік салалардағы терең және қарқынды өзгерістер кезеңіне қадам басып келеді.

Жаңа технологиялық қалып біздің қалай жұмыс істейтінімізді, азаматтық құқықтарымызды қалай іске асыратынымызды, балаларымызды қалай тәрбиелейтінімізді түбегейлі өзгертуде.

Біз жаһандық өзгерістер мен сын-қатерлерге дайын болу қажеттігін ескеріп, «Қазақстан-2050» даму стратегиясын қабылдадық.

Алдымызға озық дамыған отыз елдің қатарына кіру мақсатын қойдық.

100 нақты қадам – Ұлт жоспары жүзеге асырылуда. Оның 60 қадамы қазірдің өзінде орындалып қойды. Қалғандары, негізінен, ұзақ мерзімге арналған және жоспарлы түрде іске асырылуда.

Өткен жылы Қазақстанның Үшінші жаңғыруы бастау алды.

Индустрияландыру бағдарламасы табысты іске асуда.

«Цифрлық Қазақстан» кешенді бағдарламасы қабылданды.

Қазақстан Республикасының 2025 жылға дейінгі дамуының кешенді стратегиялық жоспары жасалды.

Біздің ұзақ мерзімді мақсаттарымыз өзгеріссіз қала береді.

Қажетті бағдарламалардың барлығы бар.

Бұл Жолдау жаңа әлемге, яғни Төртінші өнеркәсіптік революция әлеміне бейімделу мен жетістікке жету жолын табу үшін не істеу қажеттігін айқындайды.

Құрметті отандастар!

Біз әлем елдерінің сенімі мен құрметіне бөленіпбрендке айналған тәуелсіз Қазақстанды құрдық.

2017 жылы біздің ел БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің тұрақты емес мүшесі болды.

2018 жылдың қаңтар айында оған төрағалық етудеміз.

Біз дүниежүзілік ЭКСПО мамандандырылған көрмесін өткізу үшін әлемдік қоғамдастық таңдап алған ТМД және Шығыс Еуропа елдері арасындағы бірінші мемлекет болдық.

Қазақстанда табысты жұмыс істеп келе жатқан нарықтық экономика моделі қалыптасты.

2017 жылы еліміз әлемдік дағдарыстың қолайсыз салдарын еңсеріп, сенімді өсу жолына қайта түсті.

Жыл қорытындысы бойынша ішкі жалпы өнімнің өсуі 4 процент болып, ал өнеркәсіптік өнімнің өсуі 7 проценттен асты.

Бұл орайда, өнеркәсіптің жалпы көлемінде өңдеуші сектордың үлесі 40 проценттен асып түсті.

Қазақстанның қолайлы дамуы орта таптың қалыптасуына мүмкіндік берді.

Кедейшілік 13 есе қысқарып, жұмыссыздық деңгейі 4,9 процентке дейін төмендеді.

Еліміздің әлеуметтік-экономикалық табыстарының негізі – біздің басты құндылықтарымыз ретінде қала беретін азаматтық бейбітшілік, ұлтаралық және конфессияаралық келісім.

Дегенмен, Қазақстанның жетістіктері сенімді тірек саналады, бірақ ол ертеңгі табыстарымыздың кепілі емес екенін жақсы сезінуіміз керек.

«Көл-көсір мұнайдың» дәуірі аяқталып келеді. Елімізге дамудың жаңа сапасы қажет.

Жаһандық трендтер көрсетіп отырғандай, ол, бірінші кезекте, Төртінші өнеркәсіптік революцияэлементтерін кеңінен енгізуге негізделуі тиіс.

Мұның өзіндік сын-қатерлері демүмкіндіктері де бар.

Жаңа әлем көшбасшыларының қатарына қосылу үшін Қазақстанда қажетті нәрсенің бәрі бар екеніне сенімдімін.

Бұл үшін мынадай міндеттерді шешуге жұмылуымыз керек.

БІРІНШІ. Индустрияландыру жаңа технологияларды енгізудің көшбасшысына айналуы тиіс.

Оның нәтижелері мұнай бағасы күрт төмендеген 2014-2015 жылдардағы дағдарыста негізгі тұрақтандырушы факторлардың бірі болды.

Сол себепті жоғары еңбек өнімділігі бар қайта өңдеу секторына деген бағдарымыз өзгерген жоқ.

Сонымен қатар индустрияландыру 4.0 жаңа технологиялық қалыптың барлық мүмкіндіктерін пайдалана отырып, мейлінше инновациялық сипатқа ие болуға тиіс.

Кәсіпорындарымызды жаңғыртуға және цифрландыруға бағытталған, өнімнің экспортқа шығуын көздейтін жаңа құралдарды әзірлеп, сыннан өткізу қажет.

Бұлар, бірінші кезекте, технологиялардың трансфертін ынталандыруға тиіс.

Еліміздің бірнеше өнеркәсіптік кәсіпорнын цифрландыру жөніндегі пилоттық жобаны іске асырып, бұл тәжірибені кеңінен тарату керек.

Цифрлық және басқа да инновациялық шешімдерді әзірлеушілердің өз экожүйесін дамытуы аса маңызды мәселеге айналып келеді.

Ол біздің Назарбаев Университеті, «Астана» халықаралық қаржы орталығы, IT-стартаптардың халықаралық технопаркі сияқты инновациялық орталықтардың төңірегінде қалыптасуға тиіс.

«Алатау» инновациялық технологиялар паркінің қызметін ұйымдастыруды түбегейлі қайта қарау қажет.

Нақты сектордың жаңа технологияларға деген сұранысты ынталандыруы және венчурлық қаржыландырудың жеке нарығының қызметі инновациялық экожүйе жетістіктерінің негізгі факторлары болып саналады.

Бұл үшін тиісті заңнама қажет.

Бұдан бөлек, IT және инжинирингтік қызмет көрсетуді дамыту ерекше маңызға ие болып отыр.

Экономиканы цифрландыру табыс әкелгенімен, жұмыс күшінің көптеп босап қалу қаупін де тудырады.

Босайтын жұмыс күшін еңбекпен қамту үшін келісілген саясатты алдын ала тиянақтау керек.

Білім беру жүйесін, коммуникация мен стандарттау салаларын жаңа индустрияландыру талаптарына бейімдеу қажет болады.

2018 жылы «цифрлық дәуір» өнеркәсібін қалыптастыруға арналған индустрияландырудың үшінші бесжылдығын әзірлеуге кірісу керек.

ЕКІНШІ. Ресурстық әлеуетті одан әрі дамыту.

ХХІ ғасырда әлемнің табиғи ресурстарға деген мұқтаждығы жалғасуда. Олар болашақта жаһандық экономиканы және еліміздің экономикасын дамыту барысында ерекше маңызға ие болады.

Бірақ шикізат индустрияларын ұйымдастыру ісін, табиғи ресурстарды басқаруға қатысты ұстанымдарды сыни тұрғыдан қайта пысықтау керек.

Кешенді ақпараттық-технологиялық платформаларды белсенді түрде енгізу қажет.

Кәсіпорындардың энергия тиімділігі мен энергия үнемдеуге, сондай-ақ энергия өндірушілердің өз жұмыстарының экологиялық тазалығы мен тиімділігіне қойылатын талаптарды арттыру керек.

Астанада өткен ЭКСПО-2017 көрмесі баламалы, «таза» энергия саласындағы дамудың қаншалықты қарқынды екенін көрсетті.

Бүгінде әлем бойынша өндірілетін электр энергиясының төрттен бірі жаңартылатын энергия көздеріне тиесілі.

Болжам бойынша, 2050 жылға қарай бұл көрсеткіш 80 процентке жетеді.

Біз 2030 жылға қарай Қазақстандағы баламалы энергия үлесін 30 процентке жеткізу міндетін қойдық.

Қазір бізде жалпы қуаттылығы 336 МВт болатын жаңартылатын энергия көздерінің 55 нысаны жұмыс істейді. Соларда 2017 жылы 1,1 миллиард киловатт-сағат «жасыл» энергия өндірілді.

«Жасыл» технологияларға инвестиция салу үшін бизнесті ынталандыру маңызды.

Өңірлердің әкімдері шағын және орта бизнес субъектілерін кеңінен тартып, тұрмыстық қаттықалдықтарды заман талабына сай утилизациялау және қайта өңдеу үшін шаралар қабылдау керек.

Осы және басқа да шаралар заңнамаға, соның ішінде Экологиялық кодекске өзгерістер енгізуді талап етеді.

ҮШІНШІ. «Ақылды технологиялар» – агроөнеркәсіп кешенін қарқынды дамыту мүмкіндігі.

Аграрлық саясат еңбек өнімділігін түбегейлі арттыруға және өңделген өнімнің экспортын ұлғайтуға бағытталуы керек.

Біз егін егіп, дәнді дақылдарды өсіруді үйрендік.

Оны мақтан тұтамыз. Алайда, қазір ол жеткіліксіз.

Шикізатты қайта өңдеуді қамтамасыз етіп, әлемдік нарықтарға жоғары сапалы дайын өніммен шығуымыз қажет.

Бұл мәселені шешуге барлық аграрлық кешеннің түбегейлі бет бұруы маңызды.

Аграрлық ғылымды дамыту мәселесі басты назарда болуға тиіс.

Ол ең алдымен жаңа технологияларды трансферттеумен және оларды отандық жағдайға бейімдеумен айналысуы қажет.

Осыған орай аграрлық университеттердің рөлін қайта қарау керек.

Олар диплом беріп қана қоймай, ауыл шаруашылығы кешенінде нақты жұмыс істейтін немесе ғылыммен айналысатын мамандарды дайындауға тиіс.

Бұл жоғары оқу орындарынан оқу бағдарламаларын жаңартып, агроөнеркәсіп кешеніндегі озық біліммен үздік тәжірибені тарататын орталықтарға айналу талап етіледі.

Мысалы, егін егу мен астық жинаудың оңтайлы уақытын болжамдаудың, «ақылды суарудың», минералды тыңайтқыш себудің, зиянкестермен және арамшөппен күресудің интеллектуалды жүйелері арқылы өнімділікті бірнеше есе арттыруға болады.

Жүргізушісі жоқ техника адами факторды азайтып, егіншіліктің өзіндік құнын айтарлықтай төмендетуге мүмкіндік береді.

Жаңа технологиялар мен бизнес-модельдерді енгізу, агроөнеркәсіп кешенінің ғылымға негізделуін арттыру шаруашылықтарды кооперациялау қажеттігін күшейтеді.

Ауыл шаруашылығы субъектілерінің кооператив түрінде жұмыс істеуіне жан-жақты қолдау көрсетукерек.

Мемлекет бизнеспен бірлесіп, отандық өнімді халықаралық нарыққа шығарудың стратегиялық жолын тауып, ілгерілетуге тиіс.

Ауыл шаруашылығын қарқынды дамыту өнімнің сапасы мен экологиялық тазалығын сақтай отырып жүргізілуі қажет.

Бұл бүкіл әлемге танылатын «Қазақстанда жасалған» табиғи азық-түлік брендін қалыптастырып, ілгерілетуге мүмкіндік береді.

Сонымен қатар жерді барынша тиімді игеретіндерді ынталандырып, ал дұрыс пайдалана алмайтындарға шара қолдану керек.

Тиімсіз субсидияларды ауыл шаруашылығы кешені субъектілеріне арналған банк несиелерін арзандатуға қайта бағыттау қажет.

5 жыл ішінде агроөнеркәсіп кешеніндегі еңбек өнімділігін және өңделген ауыл шаруашылығыөнімінің экспортын, тиісінше, кем дегенде 2,5 есеге арттыруды тапсырамын.

ТӨРТІНШІ. Көлік-логистика инфрақұрылымының тиімділігін арттыру.

Бүгінде Қазақстан арқылы бірнеше трансконтиненталды коридор өтеді.

Бұл туралы көп айтылды.

Жалпы, Қазақстан арқылы өткен жүк транзиті 2017 жылы 17 процентке өсіп, 17 миллион тоннаға жуықтады.

Транзиттен түсетін жыл сайынғы табысты 2020 жылы 5 миллиард долларға жеткізу міндеті тұр.

Бұл инфрақұрылымға жұмсалған мемлекет қаражатын тез арада қайтаруға мүмкіндік береді.

Жүк қозғалысын онлайн режімінде бақылап, олардың кедергісіз тасымалдануы үшін және кедендік операцияларды жеңілдету мақсатымен блокчейн сияқты цифрлық технологиялардың ауқымды түрде енгізілуін қамтамасыз ету қажет.

Заманауи шешімдер логистиканың барлық буынының өзара байланысын ұйымдастыруға мүмкіндік береді.

«Үлкен деректерді» (Big data) пайдалану сапалы талдауды қамтамасыз етуге, өсімнің резервінанықтауға және артық шығынды азайтуға жағдай туғызады.

Осы мақсаттар үшін Интеллектуалды көлік жүйесін енгізу қажет.

Бұл жүйе көлік ағынын тиімді басқаруға және инфрақұрылымды одан әрі дамыту қажеттігін анықтауға жол ашады.

Ішкі өңірлік қатынастарды жақсарту үшін автожолдардың жергілікті желісін жөндеу мен қайта салуға арналған қаржы көлемін көбейту керек.

Осыған жыл сайын бөлінетін бюджет қаражатының жалпы көлемін орташа мерзімдегі кезеңде 150 миллиард теңгеге жеткізу қажет.

Бұл жұмысқа өңірлердегі барлық әкімдіктердің белсенді қатысуын қамтамасыз ету керек.

БЕСІНШІ. Құрылысқа және коммуналдық секторға заманауи технологияларды енгізу.

Жүзеге асырылып жатқан бағдарламалар арқасында Қазақстанда пайдалануға берілген тұрғын үйлердің көлемі жылына 10 миллион шаршы метрден асты.

Тұрғын үйді көпшілікке қолжетімді еткен тұрғын үй жинақтау жүйесі тиімді жұмыс істеуде.

Баспанамен қамту көрсеткіші соңғы 10 жылда бір тұрғынға шаққанда 30 процентке өсіп, бүгінде 21,6 шаршы метрді құрады.

Бұл көрсеткішті 2030 жылы 30 шаршы метрге дейін жеткізу керек.

Осы міндетті орындау барысында құрылыс салудың жаңа әдістерін, заманауи материалдарды,сондай-ақ ғимараттардың жобасы мен қала құрылысының жоспарын жасағанда мүлде басқа тәсілдердіқолдану керек.

Ғимараттардың сапасына, экологиялық тазалығына және энергиялық тиімділігіне жоғары талап қою қажет.

Салынатын және салынған үйлер мен инфрақұрылымдық нысандарды интеллектуалды басқару жүйелерімен жабдықтау керек.

Бұл тұрғындарға қолайлы жағдай жасап, электр энергиясын, жылу мен суды тұтынуды қысқартып, табиғи монополистерді тиімді жұмысқа ынталандырады.

Заңнамаға, соның ішінде табиғи монополиялар саласын реттейтін заңдарға тиісті өзгерістер енгізу қажет.

Әкімдер тұрғын үй-коммуналдық инфрақұрылымын жетілдіру мәселесін мемлекет-жекеменшік серіктестігі негізінде белсенді шешуі керек.

Ауылдық елді мекендерді сапалы ауызсумен қамтамасыз ету үшін Үкімет бұл іске барлық қаражат көздерінен жыл сайын кем дегенде 100 миллиард теңге қарастыруы қажет.

АЛТЫНШЫ. Қаржы секторын «қайта жаңғырту».

Банктік портфельдерді «нашар» несиеден арылту ісін аяқтау қажет.

Ол үшін банк иелері шығындарын мойындай отырып, экономикалық жауапкершілік алуға тиіс.

Акционерлердің аффилирленген компаниялар мен жеке адамдардың пайдасы үшін банктерден қаржы шығаруы ауыр қылмыс болып саналуға тиіс.

Ұлттық Банк мұндай істерге немқұрайлы қарамау керек.

Әйтпесе, мұндай мемлекеттік органның не керегі бар?

Ұлттық Банк тарапынан қаржы институттарының қызметін қадағалау қатаң, уақтылы әрі нәтижеліболуға тиіс.

Мемлекет қарапайым азаматтардың мүдделерін қорғауға одан әрі кепілдік береді.

Жеке тұлғалардың банкроттығы туралы заң қабылдауды тездету қажет.

Сонымен қатар 2016 жылдың 1 қаңтарына дейін халыққа берілген валюталық ипотекалық займдар жөніндегі мәселені Ұлттық Банкке толығымен шешуді тапсырамын.

Сол күннен бастап аталған валюталық займдарды жеке тұлғаларға беруге заң жүзінде тыйым салынған болатын.

Ұлттық Банк пен Үкімет экономика салаларындағы нақты тиімділікті есепке алатын ставкалармен бизнеске ұзақ мерзімді несиелендіруді қамтамасыз ету мәселесін бірлесіп шешуге тиіс.

Инвестициялық ахуалдың одан әрі жақсаруы және қор нарығының дамуы маңызды болып саналады.

Бұл – жұмысын бастаған «Астана» халықаралық қаржы орталығының негізгі міндеттерінің бірі.

Ол халықаралық озық тәжірибені пайдаланып, ағылшын құқығы мен заманауи қаржы технологияларын қолданатын өңірлік хабқа айналуға тиіс.

«Самұрық-Қазына» ұлттық әл-ауқат қоры» ұлттық компанияларының акцияларын IPO-ға табысты түрде шығару қор нарығын дамытуға септігін тигізеді.

ЖЕТІНШІ. Адами капитал – жаңғыру негізі.

Білім берудің жаңа сапасы.

Барлық жастағы азаматтарды қамтитын білім беру ісінде өзіміздің озық жүйемізді құруды жеделдету қажет.

Білім беру бағдарламаларының негізгі басымдығы өзгерістерге үнемі бейім болу және жаңа білімді меңгеру қабілетін дамыту болуға тиіс.

2019 жылдың 1 қыркүйегіне қарай мектепке дейінгі білім беру ісінде балалардың ерте дамуы үшін өз бетінше оқу машығы мен әлеуметтік дағдысын дамытатын бағдарламалардың бірыңғай стандарттарын енгізу қажет.

Орта білім беру саласында жаңартылған мазмұнға көшу басталды, ол 2021 жылы аяқталатын болады.

Бұл – мүлде жаңа бағдарламалар, оқулықтар, стандарттар және кадрлар.

Педагогтарды оқыту және олардың біліктілігін арттыру жолдарын қайта қарау керек болады.

Еліміздің университеттеріндегі педагогикалық кафедралар мен факультеттерді дамыту қажет.

Білім берудің барлық деңгейінде математика және жаратылыстану ғылымдарын оқыту сапасын күшейту керек.

Бұл – жастарды жаңа технологиялық қалыпқа дайындаудың маңызды шарты.

Білім беру мекемелерінің арасындағы бәсекелестікті арттырып, жеке капиталды тарту үшін қала мектептерінде жан басына қатысты қаржыландыру енгізілетін болады.

Біздегі оқушылардың жүктемесі ТМД елдерінің ішінде ең жоғары болып отырғанын және Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымы елдеріне қарағанда орта есеппен үштен бір еседен көп екенін ескеріп, оны төмендету керек.

Барлық өңірлердегі Оқушылар сарайларының базасында компьютерлерді, лабораторияларды және 3Д-принтерлерді қоса алғанда, барлық қажетті инфрақұрылымдары бар балалар технопарктері мен бизнес-инкубаторларының желісін құру керек.

Бұл жас ұрпақты ғылыми-зерттеу саласына және өндірістік-технологиялық ортаға ұтымды түрде кірістіруге көмектеседі.

Қазақстандықтардың болашағы – қазақ, орыс және ағылшын тілдерін еркін меңгеруінде.

Орыс тілді мектептер үшін қазақ тілін оқытудың жаңа әдістемесі әзірленіп, енгізілуде.

Егер біз қазақ тілі ғұмырлы болсын десек, оны жөнсіз терминологиямен қиындатпай, қазіргі заманға лайықтауымыз қажет.

Алайда, соңғы жылдары әлемде қалыптасқан 7 мың термин қазақ тіліне аударылған.

Мұндай «жаңалықтар» кейде күлкіңді келтіреді.

Мысалы, «ғаламтор» (Интернет), «қолтырауын» (крокодил), «күйсандық» (фортепиано) және тағы сол сияқтылар толып жатыр.

Осындай аудармаларды негіздеу тәсілдерін қайта қарастырып, терминология тұрғысынан қазақ тілін халықаралық деңгейге жақындату керек.

Латын әліпбиіне көшу бұл мәселені реттеуге мүмкіндік береді.

2025 жылға дейін білім берудің барлық деңгейінде латын әліпбиіне көшудің нақты кестесін жасау қажет.

Орыс тілін білу маңызды болып қала береді.

2016 жылдан бері жаңартылған бағдарлама бойынша орыс тілі қазақ мектептерінде 1-сыныптан бастап оқытылып келеді.

2019 жылдан 10-11-сыныптардағы жаратылыстану ғылымының жекелеген пәндерін оқытуды ағылшын тіліне көшіру басталатын болады.

Нәтижесінде, біздің барлық түлектеріміз елімізде және жаһандық әлемде өмір сүріп, жұмыс істеуі үшін қажетті деңгейде үш тілді меңгеретін болады.

Сонда ғана нағыз азаматтық қоғам құрылады.

Кез келген этникалық топтың өкілі кез келген жұмысты таңдай алады, тіпті Президент болып сайлануғада мүмкіндігі болады.

Қазақстандықтар біртұтас ұлтқа айналады.

Оқытудың мазмұндылығы заманауи техникалық тұрғыдан қолдау көрсету арқылы үйлесімді түрде толықтырылуға тиіс.

Цифрлық білім беру ресурстарын дамыту, кең жолақты Интернетке қосу және мектептерімізді видеоқұрылғылармен жабдықтау жұмыстарын жалғастыру қажет.

Жұмыс берушілерді тарту арқылы және халықаралық талаптар мен цифрлық дағдыларды ескере отырып, техникалық және кәсіптік білім беру бағдарламаларын жаңарту керек.

«Баршаға тегін кәсіптік-техникалық білім беру» жобасын жүзеге асыруды жалғастыру қажет.

Мемлекет жастарға алғашқы мамандықты береді.

Үкімет бұл міндетті орындауға тиіс.

Орта мектеп пен колледждер және жоғары оқу орындары үздік оқытушыларының видеосабақтары мен видеолекцияларын Интернетте орналастыру керек.

Бұл барлық қазақстандықтарға, оның ішінде шалғайдағы елді мекен тұрғындарына озық білім мен құзыреттілікке қол жеткізуге жол ашады.

Жоғары білім беру ісінде жасанды интеллектпен және «үлкен деректермен» жұмыс істеу үшін ақпараттық технологиялар бойынша білім алған түлектер санын көбейту керек.

Осыған орай металлургия, мұнай-газ химиясы, агроөнеркәсіп кешені, био және IT-технологияларсалаларын зерттеу ісінде басымдық беретін жоғары оқу орны ғылымын дамыту керек.

Қолданбалы ғылыми-зерттеулерді ағылшын тіліне біртіндеп көшіруді жүзеге асыру талап етіледі.

Жоғары оқу орындары шетелдердің жетекші университеттерімен, ғылыми орталықтарымен, ірі кәсіпорындарымен және трансұлттық корпорацияларымен бірлескен жобаларды белсенді түрде жүзеге асыруы қажет.

Жеке сектордың бірлескен қаржыландыруға атсалысуы барлық қолданбалы ғылыми-зерттеу әзірлемелері үшін міндетті талап болуға тиіс.

Жас ғалымдарымызға ғылыми гранттар аясында квота бөліп, оларды қолдаудың жүйелі саясатын жүргізуіміз керек.

Білім беру саласына өзінің инвестициялық жобалары мен экспорттық әлеуеті бар экономиканың жеке саласы ретінде қарайтын кез келді.

Жоғары оқу орындарына білім беру бағдарламаларын жасауға көбірек құқық беріп, олардың академиялық еркіндігін заңнамалық тұрғыдан бекіту керек.

Оқытушылардың қайта даярлықтан өтуіне күш салып, жоғары оқу орындарына шетелдік менеджерлерді тартып, әлемдік университеттердің кампустарын ашу қажет.

Ұлттың әлеуетін арттыру үшін мәдениетіміз бен идеологиямызды одан әрі дамытуымыз керек.

«Рухани жаңғырудың» мән-маңызы да нақ осында.

Өзінің тарихын, тілін, мәдениетін білетін, сондай-ақ заманына лайық, шет тілдерін меңгерген, озық әрі жаһандық көзқарасы бар қазақстандық біздің қоғамымыздың идеалына айналуға тиіс.

Үздік денсаулық сақтау ісі және дені сау ұлт.

Халықтың өмір сүру ұзақтығының өсуіне және медициналық технологиялардың дамуына байланыстымедициналық қызмет көрсетуге деген сұраныс көлемі арта түсетін болады.

Қазіргі денсаулық сақтау ісі қымбатқа түсетін стационарлық емге емес, негізінен аурудың алдын алуға бағытталуға тиіс.

Саламатты өмір салтын насихаттай отырып, қоғамдық денсаулықты басқару ісін күшейту керек.

Жастардың репродуктивті денсаулығын қорғауға және нығайтуға ерекше назар аудару керек.

Тиімділігі аз және мемлекет үшін шығыны көп диспансерлік ем қолданудан негізгі созылмалы ауруларға алыстан диагностика жасап, сондай-ақ осы саланы амбулаторлық емдеу арқылы басқаруға көшу қажет.

Бұл тәжірибе әлемде бұрыннан бар.

Оны батыл әрі белсенді түрде енгізу керек.

Онкологиялық аурулармен күресу үшін кешенді жоспар қабылдап, ғылыми онкологиялық орталық құру қажет.

Халықаралық озық тәжірибе негізінде ауруды ерте диагностикалаудың және қатерлі ісікті емдеудің жоғары тиімділігі қамтамасыз етілуге тиіс.

Біз кардиология, босандыру және өкпе ауруымен күресу кезінде атқарған істеріміз сияқты жұмыстарды да жүргізуіміз керек.

Денсаулық сақтау саласы халықтың, мемлекеттің және жұмыс берушінің ортақ жауапкершілігіне негізделген Міндетті әлеуметтік медициналық сақтандыру жүйесіне кезең-кезеңімен көшетін болады.

Оны енгізудің қажеттілігі ешқандай күмән туғызбайды.

Алайда, Денсаулық сақтау министрлігі мен Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі іске асырмаған дайындық жұмыстарын тыңғылықты жүргізу талап етіледі.

Мемлекеттің міндеттерін нақты белгілей отырып, Тегін медициналық көмектің кепілдік берілген көлемінің жаңа моделін әзірлеу қажет.

Халық мемлекет тарапынан кепілдік берілмеген қызметтерді Міндетті әлеуметтік медициналық сақтандыру жүйесінің қатысушысы ретінде немесе ерікті медициналық сақтандыру, сондай-ақ бірлесе төлеу арқылы ала алады.

Ақпараттық жүйелерді біріктіру, мобильдік цифрлық қосымшаларды қолдану, электрондық денсаулық паспортын енгізу, «қағаз қолданбайтын ауруханаға» көшу арқылы медициналық көмектің қолжетімділігі мен тиімділігін арттыру қажет.

Медицинада ауруларды диагностикалау мен емдеудің тиімділігін айтарлықтай арттыратын генетикалық талдау мен жасанды интеллект технологияларын енгізуге кірісуіміз керек.

Медициналық кадрлармен қамтамасыз ету және оларды сапалы даярлау маңызды мәселе болып саналады.

Бүгінде бізде Назарбаев Университетінің бірегей Медицина мектебі бар. Онда біріктірілген университет клиникасы жұмыс істейді.

Бұл тәжірибе барлық медициналық жоғары оқу орындарына таратылуға тиіс.

Осы және басқа да шараларды іске асыру үшін «Халық денсаулығы және денсаулық сақтау жүйесі туралы» кодекстің жаңа редакциясын әзірлеу қажет.

Сапалы жұмыспен қамту және әлеуметтік қамсыздандырудың әділетті жүйесі.

Еңбек нарығының тиімділігін қамтамасыз етіп, әрбір адамның өз әлеуетін іске асыра алуы үшін жағдай жасаудың маңызы зор.

Барлық негізгі мамандық бойынша  заманауи стандарттар әзірлеу қажет.

Бұл стандарттарда жұмыс берушілер мен бизнесмендер еңбеккерлердің білімі, қабілеті мен құзыретінің қандай болуы қажеттігін нақты белгілейді.

Кәсіби стандарттардың талаптарын ескеріп, білім берудің жаңа бағдарламаларын әзірлеу қажет немесе қазіргі бағдарламаларды жаңарту керек.

Өзін-өзі жұмыспен қамтығандар мен жұмыссыздар экономикалық өсімнің резерві саналады.

Мен өзін-өзі жұмыспен қамтығандар мәселесін қарастыру жөнінде бірнеше рет талап қойғанмын.

Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі бұл іске жауапсыздық танытып, атүсті қарап отырды.

Адамдарды нәтижелі жұмысқа тарту үшін көбірек мүмкіндік беріп, олардың жеке кәсібін бастауына немесе жаңа мамандық алып, жұмысқа орналасуына жағдай жасау керек.

«Атамекен» ұлттық кәсіпкерлер палатасының бизнесті үйрету жөніндегі жұмыстары қолдауға тұрарлық.

Нәтижелі жұмыспен қамтуды және жаппай кәсіпкерлікті дамыту бағдарламасы аясында оның құралдарын нығайта отырып, халықтың осы санаттарын кеңінен тарту қажет.

Өзін-өзі жұмыспен қамтығандарды тіркеу үдерісін мейлінше жеңілдетіп, оларға мемлекет алдындағы міндеттерін адал атқару тиімді болатындай жағдай туғызу қажет.

Қазақстандықтардың жаңа жұмыс орнын салыстырмалы түрде тезірек иеленуге, соның ішінде еліміздің басқа да елді мекендерінен жұмыс табуға мүмкіндігі болуға тиіс.

Бірыңғай электрондық еңбек биржасын кең ауқымда енгізу қажет. Онда бос жұмыс орындары мен жұмыс іздеушілер туралы барлық ақпарат жинақталуға тиіс.

Азаматтар үйлерінен шықпай-ақ кәсіби бағдарлы тест тапсырып, оқу курстары мен мемлекеттік қолдау шаралары туралы біліп, өзін қызықтыратын жұмыс таба алатын болады.

Еңбек кітапшаларын да электрондық форматқа көшірген жөн.

Электрондық еңбек биржасы туралы заңды 2018 жылғы 1 сәуірге дейін қабылдау қажет.

Әлеуметтік саясат азаматтарды толыққанды экономикалық өмірге тарту арқылы жүзеге асырылатын болады.

Қазір зейнетақы жүйесі толықтай еңбек өтіліне байланыстырылған.

Кім көп жұмыс істесе, сол көп зейнетақы алатын болады.

Осыған орай, барша қазақстандықтар өздерінің атқаратын жұмыстарын заңдастыруға зор мән беруі керек.

Әлеуметтік сақтандыру жүйесінде де еңбек өтілі мен өтемақы мөлшері арасындағы өзара байланыс күшейтілетін болады.

Біз 2018 жылдан бастап халықтың әлеуметтік тұрғыдан аз қамтылған тобына атаулы әлеуметтік көмеккөрсетудің жаңа тәртібіне көштік.

Оның шегі ең төменгі күнкөріс деңгейінің 40 процентінен 50 процентіне дейін көтерілді.

Еңбекке қабілетті әлеуметтік тұрғыдан аз қамтылған азаматтар үшін берілетін қаржылай көмек оларжұмыспен қамту шараларына қатысқан жағдайда ғана қолжетімді болады.

Еңбекке қабілетсіз азаматтарға мемлекеттік қолдау көрсету шаралары күшейтіледі.

Қымбатты қазақстандықтар!

Мемлекет өзінің әлеуметтік міндеттемелерінің барлығын толықтай орындайды.

2016-2017 жылдары зейнетақы мен жәрдемақы үш рет көбейгенін еске салғым келеді.

Базалық зейнетақы, жалпы алғанда, 29 процентке, ынтымақты зейнетақы 32 процентке, бала тууға байланысты жәрдемақы 37 процентке, ал мүгедектер мен асыраушысынан айырылғандарға төленетін жәрдемақының әрқайсысы 43 процентке өсті.

Денсаулық сақтау саласындағы қызметкерлердің жалақысы 28 процентке дейін, білім беру саласы қызметкерлерінің жалақысы 29 процентке дейін, әлеуметтік қорғау саласы қызметкерлерініңжалақысы 40 процентке дейін, «Б» корпусындағы мемлекеттік қызметшілердің жалақысы 30 процентке, стипендиялар 25 процентке өсті.

Дағдарыс заманы. Әйтсе де, әлемнің санаулы ғана елдері әлеуметтік салаға жұмсайтын шығындарын осылай арттыра алды.

Республикалық бюджеттің әлеуметтік салаға бөлінген шығыны 2018 жылы 12 процентке өсіп, 4,1 триллион теңгеден асты.

Әлеуметтік төлемдерді, соның ішінде зейнетақыны өсіру 3 миллионнан астам қазақстандықтың табыстарын көбейтеді.

2018 жылдың 1 қаңтарынан бастап ынтымақты зейнетақы 8 процентке артты.

Мүгедектерге, асыраушысынан айырылған және мүгедек балалар тәрбиелеп отырған отбасыларына арналған жәрдемақылар 16 процентке дейін өсті.

2018 жылдың 1 шілдесінен бастап базалық зейнетақы еңбек өтіліне байланысты орташа алғанда 1,8 есе көбейетін болады.

Бұдан бөлек, 2018 жылдың 1 шілдесінен бастап кәмелетке толған, бала кезінен бірінші топтағы мүгедектерді бағып отырған ата-аналар үшін қосымша мемлекеттік жәрдемақыны енгізуді тапсырамын.

Бір ең төменгі күнкөріс деңгейінен кем емес мұндай жәрдемақыны шамамен 14 мың отбасы ай сайын алады.

2018 жылы осы мақсатқа 3 миллиард теңгеге дейін қаржы қажет болады.

Мұғалім мәртебесін арттыру мақсатымен білім берудің жаңартылған мазмұнына көшкен ұстаздардың лауазымдық жалақысын 2018 жылдың 1 қаңтарынан бастап 30 процентке көбейтуді тапсырамын.

Жаңартылған мазмұн дегеніміз – халықаралық стандарттарға сай келетін және Назарбаев зияткерлік мектептерінде бейімделуден өткен заманауи оқу бағдарламалары.

Бұлар біздің балаларымызға қажетті функционалдық сауаттылық пен сыни тұрғыдан ойлау қабілетін дарытады.

Сонымен қатар 2018 жылы категориялар арасындағы алшақтықты арттырып, мұғалімдер үшін біліктілік деңгейін ескеретін категориялардың жаңа кестесін енгізуді тапсырамын.

Категорияларды бүкіл әлемде қолданылып жүрген ұлттық біліктілік тест арқылы беру керек.

Бұл педагогтарды өздерін ұдайы жетілдіруге ынталандыратын болады.

Нәтижесінде, мұғалімдердің жалақысы біліктілігінің расталуына байланысты тұтастай алғанда 30 проценттен 50 процентке дейін өседі.

Бұл үшін биыл қосымша 67 миллиард теңге бөлу қажет.

СЕГІЗІНШІ. Тиімді мемлекеттік басқару.

Мемлекеттік әкімшілендіру кезінде кәсіпкерлер мен тұрғындардың шығындарын қысқартуға байланысты жұмыстарды жалғастыру қажет.

Осыған орай бизнесті реттеуге қатысуды әрі қарай азайтуға бағытталған заң қабылдауды жылдамдату керек.

«Бір терезе» қағидаты бойынша бизнеске мемлекеттік қолдау көрсету үдерістерін цифрландырудықамтамасыз ету қажет.

Мемлекеттік органдардың ақпараттық жүйелерінің интеграциясы «бір өтініш» қағидаты бойынша жекелеген мемлекеттік қызмет көрсетуден кешенді қызмет көрсетуге көшуге мүмкіндік береді.

Сонымен қатар табиғи монополия субъектілері көрсететін қызметтерінің сапасын арттыру жөніндегі жұмысты жалғастыру керек.

Олар үшін және энергия өндірушілер үшін инвестициялық бағдарламаларын ескеріп, негізделген тарифтерді белгілеу маңызды.

Бизнес-климатты жақсарту үшін батыл іс-қимыл талап етіледі, әсіресе өңірлік деңгейде.

Үкімет бизнесті көлеңкеден шығарып, оны қолдауға бағытталған жүйелі шаралардың жаңа пакетіндайындауға тиіс.

Мемлекеттік органдарға бағынышты ұйымдардың санын қысқарту есебінен жекешелендіру жоспарын кеңейте отырып, оны іске асыруды жеделдету қажет.

Әкімшілік шығындарды азайту үшін  ведомствоға бағынышты нақты қажетті ұйымдарды мүмкіндігіншебіріктіру керек.

Босаған қаражатты мемлекеттік қызметшілердің факторлық-балдық шкалаға негізделген жаңа еңбекақы жүйесін енгізуге бағыттау қажет.

Бұл орталықтағы және өңірлердегі мемлекеттік қызметшілер жалақысының диспропорциясын қысқартады, сондай-ақ жұмыстың сипаты мен тиімділігі ескерілетін болады.

Үкіметке Мемлекеттік қызмет істері агенттігімен бірлесіп, 2018 жылы орталық және жергілікті мемлекеттік органдарда осы жүйені енгізудің пилоттық жобаларын іске асыруды тапсырамын.

Өңірлердегі мемлекеттік қызметтің тиімділік әлеуетін олардың экономикалық дербестігі мен жауапкершілігін арттыру арқылы мейлінше толық ашу керек.

Жалпы алғанда, өңірлік саясат өңірлердің шығындарын теңестіруден жеке табыстарының өсімін ынталандыруға бағытталуға тиіс.

Атап айтқанда, бүгінде әлемдегі әрбір оныншы жұмыс орнын ашып отырған сырттан келушілер туризмі мен ішкі туризм кез келген өңір үшін перспективалық табыс көздерінің бірі болып саналады.

Үкімет виза мәселелерін жеңілдетуді, инфрақұрылымды дамытуды және туризм саласындағы кедергілерді алып тастауды қамтитын кешенді шаралар қабылдауы керек.

Фискальды орталықсыздандыру аясында шағын және орта бизнестен түсетін корпоративті табыс салығын өңірлік бюджеттерге беру мәселесін шешу керек.

2018 жылдың 1 қаңтарынан бастап 2 мыңнан астам адам тұратын аудандық маңызы бар қалалар, ауылдар мен ауылдық округтерде жергілікті өзін-өзі басқарудың дербес бюджеті мен коммуналдық меншігін енгізу заң жүзінде белгіленген.

2020 жылдан бастап бұл нормалар барлық елді мекендерде күшіне енеді.

Салықтық және салықтан тыс басқа да түсімдердің 7 түрі, сондай-ақ шығындардың 19 бағыты ауыл бюджетіне берілді.

Бұл жергілікті маңызы бар мәселелерді шешу үшін халықты тартуға мүмкіндік береді.

Сонымен қатар мемлекеттік органдар нақты уақыт және жедел жауап беру режімінде азаматтардың ескертпелері мен ұсыныстарын есепке алу үшін заманауи цифрлық технологияларды қолдануға тиіс.

Мемлекет пен компаниялар жаңа технологияларды енгізе отырып, өз ақпараттық жүйелері мен құрылғыларының берік қорғалуын қамтамасыз етуі керек.

Бүгінде киберқауіпсіздік ұғымы тек ақпаратты ғана емес, сонымен қатар өндірістік және инфрақұрылымдық нысандарды басқару тетігін қорғау дегенді де білдіреді.

Осы және өзге де шаралар Қазақстанның Ұлттық қауіпсіздік стратегиясында көрініс табуға тиіс.

ТОҒЫЗЫНШЫ. Жемқорлықпен күрес және заңның үстемдігі.

Жемқорлықтың алдын алуға бағытталған күрес жалғаса береді.

Көп жұмыс істеліп жатыр.

Соңғы 3 жылда ғана жоғары лауазымды шенеуніктер мен мемлекеттік компаниялардың басшыларын қоса алғанда, жемқорлық үшін 2,5 мыңнан астам адам сотталды.

Осы уақыт ішінде олардың 17 миллиард теңге көлемінде келтірген залалы өтелді.

Мемлекеттік органдардағы процестерді, соның ішінде олардың халықпен және бизнеспен қарым-қатынасын цифрландыру маңызды болып саналады.

Атап айтқанда, азаматтар өз өтініштерінің қалай қарастырылып жатқанын көріп, дер кезінде сапалы жауап алуға тиіс.

Сот және құқық қорғау жүйелерін институционалды тұрғыдан өзгерту жүзеге асырылуда.

Заңнамаға қылмыстық процестегі азаматтардың құқықтарын қорғау ісін күшейтуді, оның әсіре қатаңдығын бәсеңдетуді көздейтін нормалар енгізілді.

Адвокаттардың құқықтары мен сотқа дейінгі сатыдағы сот бақылауының аясы кеңейді.

Құқық қорғау органдарының өкілеттігі мен жауапкершілік шегі айқындалды.

Азаматтардың конституциялық құқықтарына кепілдікті нығайту, құқық үстемдігін қамтамасыз ету, құқық қорғау қызметін ізгілендіру жұмыстарын жалғастыру қажет.

Қоғамдық тәртіпті сақтау және қауіпсіздікті қамтамасыз ету саласында көшелерде және адам көп жиналатын қоғамдық орындарда бейнебақылау жүргізетін, азаматтарды анықтайтын және жол қозғалысын қадағалайтын интеллектуалды жүйелерді белсенді түрде енгізу керек.

ОНЫНШЫ. «Ақылды қалалар» «ақылды ұлт» үшін.

2018 жыл – елордамыз Астананың 20 жылдығын атап өтетін мерейтойлы жыл.

Бас қаламыздың қалыптасуы және Еуразияның маңызды даму орталықтарының қатарына қосылуы – баршамыздың ортақ мақтанышымыз.

Заманауи технологиялар жылдам өсіп келе жатқан мегаполистің проблемаларын тиімді шешуге жол ашады.

«Смарт Сити» тұжырымдамасы мен қалаға қоныс аударатын адамдардың құзыреттерін дамыту негізінде қалалық ортаны басқаруды кешенді түрде енгізу қажет.

Әлемде инвесторлар үшін қалалар бәсекеге түседі деген түсінік қалыптасты.

Олар елді емес, жайлы өмір сүріп, жұмыс істейтін қаланы таңдайды.

Сондықтан, Астананың тәжірибесі негізінде «Смарт Сити» «эталонды» стандартын қалыптастырып, Қазақстан қалалары арасында озық практиканы таратуды және тәжірибе алмасу ісін бастау керек.

«Ақылды қалалар» өңірлік дамудың, инновацияны таратудың және еліміздің барлық аумағында тұрмыс сапасын арттырудың локомотивтеріне айналады.

Міне, алдымызда тұрған 10 міндет осы. Бұлар – түсінікті әрі айқын.

Қымбатты қазақстандықтар!

Біз саяси тұрақтылық пен қоғамдық келісімнің арқасында экономикамызды, саясатымызды және санамызды жаңғыртуға кірістік.

Технологиялық және инфрақұрылымдық тұрғыдан дамудың жаңа кезеңіне тың серпін берілді.

Конституциялық реформа билік тармақтары арасындағы балансты  нақтылай түсті.

Біз ұлттық сананы жаңарту үдерісін бастадық.

Бұл базалық үш бағыт Қазақстан жаңғыруының жүйелі үш тұғыры болып саналады.

Біз жаңа заманға сай болу үшін Төртінші өнеркәсіптік революция жағдайындағы тарихи өрлеу бастауында тұрған біртұтас ұлт болуымыз керек.

2018 жылғы 10 қаңтар