ЖАУЫН-ШАШЫНДЫ ЖАСАНДЫ ТҮРДЕ КӨБЕЙТУ ЖОБАСЫ ІСКЕ ҚОСЫЛДЫ

Тарихы терең, топырағы құтты Түркістан өңірі бұдан былай табиғаттың тосын мінезіне телміріп, көктен жауын тілеп қана отырмайды, сол жауынды ғылымның күшімен өзі шақырады. 2026 жылғы 16 мамырда Түркістан қаласында жауын-шашынды жасанды түрде көбейту жобасының салтанатты іске қосу рәсімі өтіп, бұл айтулы оқиға отандық ауыл шаруашылығы мен климаттық инфрақұрылымның жаңа парағын ашты. Осы қадам арқылы Қазақстан бүкіл Орталық Азия өңірінде жасанды жаңбыр технологияларын тәжірибелік тұрғыда қолдануға көшкен ең алғашқы көшбасшы мемлекетке айналды.

Тіршілік нәріне шөлдеген су қоймаларын толтырып, елдің оңтүстігіндегі бел жазбай еңбек еткен диқандар қауымын тұрақты су ресурстарымен қамтамасыз етуге бағытталған бұл бірегей жобаның толық ауқымды жұмысы нақ 17 мамырдан бастап қолға алынды. Бұл жай ғана технологиялық жаңалық емес, бұл — Түркістан облысындағы жалпы көлемі 911 мың гектардан асатын, жыл сайын аптап ыстық пен құрғақшылықтан көз ашпайтын егістік жерлердің тағдырын шешетін стратегиялық бетбұрыс. Табиғаттың қыспағы мен су тапшылығының зардабын тартқан Түркістан диқандары үшін бұл жоба нағыз құтқарушы іспетті. Ең бастысы, бұл бастама құрғақ жерге құдық қазғандай бейберекет емес, 1980-жылдардың соңынан бері ауа райын модификациялау және жауын-шашынды жасанды түрде көбейту саласында әлемдік деңгейде көпжылдық, бай тәжірибе жинақтаған Біріккен Араб Әмірліктерінің Ұлттық метеорология орталығымен арадағы тығыз халықаралық ынтымақтастық аясында жүзеге асырылып жатыр.
Салтанатты рәсімнің деңгейі де жобаның салмағын айқындап тұрғандай. Жиынға ҚР Премьер-министрінің орынбасары, жасанды интеллект және цифрлық даму министрі Жаслан Мәдиев, БҰҰ Дүниежүзілік метеорологиялық ұйымының президенті әрі БАӘ Ұлттық метеорология орталығының бас директоры Абдулла Ахмед Әл-Мандус, БАӘ-нің Қазақстандағы төтенше және өкілетті елшісі Мұхаммад Саид Мұхаммад Әл-Арики, сондай-ақ Түркістан облысының әкімі Нұралхан Көшеров арнайы қатысып, тарихи сәтке бірге қол қойды. Басқосуда сөз алған Жаслан Мәдиев Қазақстанның климаттық орнықтылықтың мүлдем жаңа, соны жүйесін қалыптастыруға бағытталған практикалық қадамға нық басқанын мақтанышпен атап өтті. Министрдің пайымынша, бұл жоба біз үшін ғылымға, халықаралық берік серіктестікке және заманауи цифрлық технологияларға негізделген жаңа климаттық инфрақұрылым құрудың алтын бастауы болмақ. Әлемдік жетекші сарапшылармен иық тіресе отырып атқарылып жатқан бұл ауқымды жұмыс болашақта озық технологиялар трансферін қамтамасыз етіп қана қоймай, ауа райын тізгіндейтін қазақстандық білікті мамандардың жаңа шоғырын даярлауға да берік негіз қалайды.
Түркістан облысының әкімі Нұралхан Көшеров те өз кезегінде аймақтың аграрлық әлеуетіне тоқталып, егін алқаптарын тұрақты суару мен су ресурстарын үнемді, тиімді пайдалану облыс үшін өмірлік маңызы бар мәселе екенін жасырмады. Бүгінде жаһан жұрты климаттың өзгеруі, жауын-шашынның азаюы және трансшекаралық сулардың тартылуы секілді үлкен сын-қатерлермен бетпе-бет келіп отырған шақта, Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев су қауіпсіздігі мен ауыл шаруашылығын дамыту мәселесін әрдайым басты назарда ұстап келеді. Президенттің Дүниежүзілік метеорология ұйымының жетекшісі Абдулла Ахмед Әл Мандус мырзамен кездесуінде климат пен су ресурстарын қорғау бағытындағы халықаралық ынтымақтастықты нығайтуға Қазақстанның әрқашан әзір екенін жеткізуі де осы сөзіміздің айқын дәлелі.
Шындығында, Түркістан облысының республикадағы орны бөлек. Еліміздегі суармалы жерлердің төрттен бір бөлігі, дәлірек айтсақ, 575 мың гектар құнарлы алқап осы облысқа тиесілі. Сондықтан суды үнемдеу — уақыт күттірмейтін стратегиялық міндет. Өңір басшысы соңғы үш жылдың ішінде 114 мың гектар жер заманауи су үнемдеу жүйелеріне көшірілгенін, ал алдағы бес жылда бұл көрсеткішті қосымша 250 мың гектарға жеткізу жоспарланып отырғанын тілге тиек етті. Ал бүгінгі ұсынылып отырған жасанды жаңбыр жауғызу технологиясы — болашақтың еншісіндегі бірегей жоба. Қазірдің өзінде Түркістан шаһарына 4 тонна инновациялық реагент жеткізіліп, арнайы жабдықталған әуе кемесі алғашқы техникалық ұшу сапарын сәтті орындап та үлгерді. Бұл технология арқылы алқаптар сумен қандырылып қана қоймай, мал шаруашылығының өзегі болып табылатын жайылымдардың да өнімділігі айтарлықтай артады деп күтілуде.
Халықаралық сарапшылардың бағалауына сүйенсек, жасанды жаңбыр шақыру технологиясы табиғи деңгеймен салыстырғанда жауын-шашын көлемін 10 пайыздан 20 пайызға дейін арттыруға қауқарлы. Осындай озық әдістер бүгінде Қытай, АҚШ, БАӘ, Франция және Сауд Арабиясы сияқты алып мемлекеттерде кеңінен әрі сәтті қолданылып келеді. Жоба суға сұранысы аса жоғары аудандарда, ең алдымен, ауыл шаруашылығы қарқынды дамыған аймақтарда жергілікті деңгейде жүзеге асырылмақ. Бұл ретте жұмыс жүргізілетін нақты аймақтарды таңдау метеорологиялық қызмет мамандары мен бейінді мемлекеттік органдардың қатысуымен ауа райының күнделікті жағдайын, экологиялық ахуалды ескере отырып, өте мұқият жүргізіледі. Мамандардың айтуынша, бұл технологияның әсер ету аумағы тек жергілікті сипатқа ие, оның радиусы 5 шақырымнан аспайды. Яғни, ол жаһандық ауа райы құбылыстарына ешқандай кері әсерін тигізбейді, экологияға зиянсыз. Жұмыстарды жүргізу үшін халықаралық тәжірибеде өзін толық дәлелдеген, қауіпсіздігі жоғары тұз негізіндегі арнайы реагенттер пайдаланылады.
Жобадан күтілетін нәтиже де, береке де көл-көсір. Ол құрғақшылықтан келетін шығынды барынша азайтып, егіннің өнімділігін еселеп арттыруға жол ашады. Ең бастысы, бұл бастаманың әлеуетті экономикалық тиімділігі жылына 35 миллиард теңгеге дейін жетеді деп бағалануда. Сонымен қатар, БАӘ-ден келген білікті мамандар қазірдің өзінде отандық метеорологтарды, ұшқыштар мен инженерлерді ауа райын модификациялаудың қыр-сырына баулып, оқытуды бастап кетті. Бұл — болашақта осы технологияны Қазақстанның өзге де құрғақшылықтан зардап шегетін өңірлеріне таратуға, отандық климаттық ғылымның іргетасын қалауға жасалған үлкен қамқорлық. Елдің несібесін арттыратын бұл тарихи жобаның сәтті жүзеге асырылуына еліміздің оннан астам жетекші министрліктері мен ведомстволары, соның ішінде Жасанды интеллект, Су ресурстары, Сыртқы істер, Қорғаныс, Ауыл шаруашылығы, Экология, Төтенше жағдайлар министрліктері мен «Қазгидромет» секілді алпауыт құрылымдар жұмыла атсалысуда. Түркістан төрінде басталған осынау ізгі іс диқанның бағын жандырып, қазақ даласын береке мен несібеге кенелтері сөзсіз.