Маңызды

Тарихшы әрі шежіреші Момбек Әбдәкімұлының «Түркістан облысының ХХ ғасырға дейінгі тарихына қысқаша шолу» атты тарихи-танымдық баянында мынадай жолдар кездеседі. «Қазақ тарихында кезінде арнайы зерттеліп, зерделенбеген соң, тасқа түсіп, том-том кітап болып жазылмаған соң, кино болып түсірілмеген соң ел есінде қалмаған айрықша оқиғалар өте көп» дей келе, сол заманды зерттеушілердің тым аздығына қынжылады. Және де ол 1456-1847 жылдардағы Қазақ Хандығы кезінде қазақ халқының ең болмағанда жиырма-отыз жылды бейбіт өткізбегенін, сондықтан да олар жан-жақтан анталаған жаудан қорғанып, сырттан соққан дұшпанмен алысып күн өткізгенін, бірақ сол жылдарда қазақ өз жері, өз намысы үшін қай жылда, қай айда және қанша рет соғысқанын ешкім де дәл айтып бере алмайтынын, десек те сол жылдардағы ең айтулы ұрыс қимылдарын нақты тарқатып жазу бүгінгі тарихшылардың міндеті екенін алға тартады.

Бұл мәселе тек тарихшыларды ғана емес, көптеген көзі ашық, көкірегі ояу азаматтарды да толғандырады. Жуырда жарияланған Елбасының «Ұлы даланың жеті қыры» атты мақаласында президентіміз тарихи сананы жаңғырту бағытында алдағы жеті жылда қолға алу қажет бірнеше жобаларды ұсынған болатын. Соның бірі «Архив–2025» жобасы болып табылады. Өз кезегінде бұл жоғарыда көтерілген, яғни қазақ тарихының жазылмаған, қағазға түспеген, таңбаланбаған тұстарын зерттеуде көптеген ғалымдарға тың серпін беріп отыр.
Бұл тұрғыда мемлекет басшысы «Еліміздің тарихи жылнамасындағы ақтаңдақтарды қайта қалпына келтіруге жол ашқан «Мәдени мұра» бағдарламасы табысты іске асырылды. Бірақ, бабаларымыздың өмірі мен олардың ғажап өркениеті жөніндегі көптеген деректі құжаттар, әлі де болса, ғылыми айналымға түскен жоқ. Олар әлемнің бүкіл архивтерінде өз іздеушісі мен зерттеушісін күтіп жатыр» деп атап өтеді. Мемлекет басшысының бұл ойлары сала мамандарына артылған зор сенім мен жүгі ауыр жауапкершілік екені сөзсіз.
Тарихи сананы жаңғырту бағытында зор мәнге ие «Архив-2025» жобасының арқасында елімізде ауқымды жұмыстар басталады. Қазақ тарихына байланысты алыс және жақын шетелдердің мұрағаттарында шаң басып жатқан деректер елге әкелінеді. Осы ретте Рим Папасының жеке архивінде біз әу-баста тілге тиек еткен Қазақ хандығына қатысты құжаттар бар екен. Енді Елбасының берген бағыты, көрсеткен бағдарымен сол құжаттардың өз елімізге әкелінуі үшін қарқынды жұмыстар жүргізілетіні белгілі. Табылған, қолға түскен деректердің барлығы жас ұрпақтың өз тарихын терең тануына жол ашады емес пе? Одан соң қауым халыққа қолжетімді болуы үшін деректердің барлығы бір ізге түсіріліп цифрландырылмақ.
Ең бастысы «Архив-2025» жобасы арқылы соңғы бір ғасырдың көлемінде талай шабуылдарды бастан өткерген, Ресей империясының қалауымен өзгертілген, Кеңес үкіметінің түзетуімен сүрлеуден өткен тарихымыз қалпына келетін болады. Соның нәтижесінде біз өз тарихымыздың ашылмаған тұстарын танып білуге қол жеткіземіз. Өз кезегінде бұл «Мәңгілік ел» болуды мақсат еткен қазақстандықтар үшін аса маңызды. Себебі, тарихын танымаған ұлт жер бетінен жойылып кетуі әбден мүмкін. Бұл сөзіме бүгінде тілдері өлі тілдер санатына жатқызылатын латын халқы дәлел.
«Өткенін ұмытқан халықтың болашағы бұлыңғыр болады» деген. Ал Елбасының «Ұлы даланың жеті қыры» атты мақаласындағы алға қойған «Архив-2025» жобасы сондай қатердің бізді айналып өтуінің жолы болмақ.
Мақаланы оқи отырып, көңілге түйген, санаға қонған ойымды Елбасының мақалада келтірген «Ұлт тарихын санаға сіңіру барша қазақстандықтардың бойында өз бастауларына деген ортақтық сезімін қалыптастырады» деген сөзімен түйіндеуді жөн санап отырмын.

Марат Сапарбаев, М. Сапарбаев атындағы
ОҚГИ «Парасат» колледжінің президенті.

Елбасы Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевтың «Ұлы даланың жеті қыры» атты мақаласын оқып, үлкен құптарлық істердің бастамасына арналған бағдаршам ретінде бағаладық.

Бұл мақалада Елбасымыз өзіміздің ұлттық құндылықтарымызды халқымыздың салт-дәстүрін, мәдениетін, өнерін тарихи жәдігерлерімізді танып, оны зерделеп әрмен қарай игілікті іс-шаралар жүргізуге үндеп отыр. Шын мәнінде тарихымызға тереңдеп көз жібертетін болсақ, біздің тарихымыздың негізі сонау ерте замандардан басталады. Осы мақалада Елбасы қазақ халқының сонау ерте кездерден бастап атқа мініп, аң аулап, өзінің қазба байлықтарын дайындауда да ерекше өнерінің бар екендігін атап көрсеткен. Сондай-ақ, Орта Азиядағы Жібек жолы бойына орналасқан еліміз халықтар арасындағы ынтымақтастықты, зияткерлікті дамытқандығын пайымдаймыз. Елбасы мақаласында ежелгі дәуірлерден қазіргі заманға дейінгі кезеңді қамтитын отандық және шетелдік мұрағаттар дүниесіне елеулі іргелі зерттеулер жүргізу керектігін де айтып, «Архив-2025» жеті жылдық бағдарламасын жасауды тапсырып отыр. Сондай-ақ, Елбасы мектептер мен барлық өңірлердегі өлкетану музейлерінің жанынан тарихи археологиялық қозғалыстар құру қажеттігіне де тоқталды. Елбасы мақаласында еліміздің тарихи кезеңдерін кеңінен қамти отырып, «Ұлы дала тұлғалары» атты ғылыми көпшілік сериалдарды шығарып, оны тарату жұмыстарына белсене кірісу керектігін қадап айтты. Бұл мақаланың маңызы мен мәнін Елбасымыздың «Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру» бағдарламалық мақаласының жалғасы деп қарастыруымызға әбден болады. Төл тарихымызды зерделесек оның өткені мен келешегіне бағыт-бағдар беретін «Ұлы даланың жеті қыры» атты мақала бүгінгі ұрпақтың тың бастаманы іске асыруға шақыратын дүние деп есептейміз.

Сәрсенбек ТЕҢІЗБАЕВ,
ақын.
Созақ ауданы.

Созақ ауданына үкіметтік емес ұйымдардың жұмыстарын жүргізу мақсатында Түркістан облыстық Азаматтық Альянс аудан, қалалардағы ақпараттық ресурстық орталықтардың жұмысын жандандыру арқылы ауылдық жерлердегі үкіметтік емес ұйымдардың дамуына қолдау көрсету және әлеуметтік идеялар мен жобалар жәрмеңкесіне үкіметтік емес ұйымдарды тарту жұмыстарын алға жылжыту мақсатында ауданымызға келді.

Аталмыш жоба Түркістан облыстық ішкі саясат басқармасының қолдауымен жүзеге асатын болады. Әкімдіктің кіші мәжіліс залында аудандағы үкіметтік емес ұйымдардың басын қосқан жиында көптеген мәселелер көтерілді. ҮЕҰ-дың басым бөлігі бұрын-соңды мұндай жұмыстармен айналыспаған, тәжірибесі аз, жобалармен жұмыс жасап көрмеген бірлестіктер болатын. Сондықтан ұйым төрағаларының білгісі келетін мәселелері көп болды. Көкейлерінде жүрген көптеген сауалдарға жауап алды. Сондай-ақ алдағы уақытта тағы да сауалдар туып жатса облыстық Азаматтық
Альянстың аудандағы өкілі Біржан Саржанмен хабарласып, тиісінше жауаптар алуға болатыны түсіндірілді.

Мақсат ҚАРҒАБАЙ,
Созақ аудандық «Желтоқсан ардагерлері» ҚБ төрағасы.

Облыс әкімі Жансейіт Түймебаевтың тапсырмасына сәйкес аудандық «Мыңжылқы» мәдениет үйінде «Дәстүрлі құндылықтар керуені» тақырыбында мәдени-рухани көшпелі жиын өтті.

Облыс тұрғындарының мәдени және рухани сезімдерін қалыптастыру, деструктивті діни ағым жақтастарын қазақстандық қоғам құндылықтарына бейімдеу және мемлекет пен дін арасындағы зайырлылық ұстанымы бойынша халықты жан-жақты ақпараттандыру мақсатында өткен кездесуге облыс әкімдігінің жауапты қызметкерлері, қоғамдық ұйым мүшелері мен мәслихат депутаттары, имамдар, ауыл тұрғындары мен жастар қатысты.
Әңгіме-сұхбат түрінде еркін форматта өткен жиынды аудан әкімінің орынбасары Бекзат Әлмағанбет ашып, жүргізіп, Елбасымыз Нұрсұлтан Назарбаевтың жуырда жарияланған «Ұлы даланың жеті қыры» атты мақаласы мен дәстүрлі Жолдауларын қысқаша баяндады.
Өз сөзінде: «Ұлы даланың жеті қыры» мақаласында «Кеңістік – барлық нәрсенің, ал уақыт – бүкіл оқиғаның өлшемі. Уақыт пен кеңістіктің көкжиегі тоғысқан кезде ұлт тарихы басталады» деп көрсеткен Ұлт Көшбасшысы терең мазмұнды, тағылымы мол мақаласы арқылы қалың бұқараны бір серпілтіп тастады. Тылсым тарихтың жеті қырына тоқталып, өткенімізді тарих тұғырынан бағамдап, терең зерделеуге, оның күрмеулі түйінін шешуге мүмкіндік туғанын жеткізіп, салт-дәстүрімізді жаңғыртып, тура жолға бастаған дінімізді, ділімізді, мәдениетімізді құрметпен қарауға шақырды.
Мұнан соң көпшілік ұлттық құндылықтарымыз бен дәстүрлі дініміз жөнінде арнайы дайындалған бейнероликті тамашалады. Отырыс барысында облыстық дін мәселелерін зерттеу орталығы директорының орынбасары Мәди Әбзелбекұлы, аталмыш мекеменің бөлім басшысы Файзулла Тайтелиев, Түркістан облыстық халық шығармашылығы орталығының бөлім меңгерушісі Шолпан Мамытханова және аудандық қоғамдық кеңестің төрағасы Қабылбек Еспенбетовтер бабалардан мирас болып қалған дәстүрлі құндылықтарымыз бен асыл дініміз ислам жөнінде маңызды ойлары мен құнды пікірлерін ортаға салды.
Бір-бірімен емін-еркін пікір алмасқан көшпелі отырысқа қатысушылар өз ойларын бүкпесіз ортаға салып, жиыннан мол мағлұмат алды.
Жиынды қорытындылаған аудан әкімінің орынбасары Бекзат Әлмағанбет әр отбасының басты мақсаты бақытты ғұмыр кешу екенін, бақытты отбасын құру бірінші кезекте жас жұбайлардың тәрбиелілігіне тікелей байланысты екендігін айта келе, «Ұяда не көрсең, ұшқанда соны ілесің»,-деп дана халқымыздың тәрбиелі құндылықтарының маңыздылығына ерекше тоқталды.
Мемлекеттің басты міндеті мен мақсаты да осы дәстүрлі құндылықтарымызды сақтап, келер ұрпаққа дұрыс жол көрсету мақсатында өткен ізгілікті іс-шара қонақтарына көпшілік атынан алғыс білдірді.

Нар Болат,
Созақ ауданы.

Елбасының «Ұлы даланың жеті қыры атты» мақаласында қазақтың тарихын әлем халқымен байланыстыра отырып, алдағы уақытта атқарылатын тың бастамаларды алға тартады. Соның бірі «Тарихтың кино өнері мен телевизиядағы көрінісі» деп аталады. Онда Президентіміз бүтін халықтың тарихи таным түйсігінде кино өнері ерекше орын алатынын айта келе «Қызықты әрі мелодрамалық сарындармен қатар, көрермендер үшін танымал фэнтези және шытырман оқиғалы блокбастерлердің элементтерін қоса отырып, жаңа тарихи кино туындылардың жанрларын барынша кеңейту қажет. Осы мақсатпен Ұлы даланың бай мифологиялық және фольклорлық материалдарын пайдалануға болады» деп ой тастайды.
Елімізде соның ішінде Түркістан облысында композициялық желісі кино өнеріне сұранып тұрған аңыз-әпсаналар жетерлік. Өткен жылы аймақ басшысы Жансейіт Түймебаевтың ұйытқы болуымен «Көне жетігеннің сыры» атты деректі фильмінің түсірілгені сол сөзімізді қуаттай түседі. «Ұлы даланың жеті қыры» атты мақалада Елбасы ұлтты рухани байыту мақсатындағы осы сынды жұмыстарды әрі қарай жандандыра түсу туралы тапсырмасы сала мамандарына зор ізденіс жүктеп, тың дүниелерді жарыққа шығаруға шақырады. Бұл тұрғыда таяуда Түркістанда өткен «Ұлы даланың жеті қыры» және Түркістан» атты келелі жиынында тұсауы кесілген «Оңтүстіктің қасиетті орындары: аңыз-әпсаналар» атты кітаптың алар орны ерекше. Өз кезегінде біз бұрын соңды шығарылмаған бұл туынды туралы Түркістан облыстық «Рухани жаңғыру» жобалық кеңсесінің жетекшісі Бақытжан Әшірбековке бірнеше сауал жолдаған едік. Оқып көрелік.


– Түркістан төрінде өткен «Ұлы даланың жеті қыры» және Түркістан» атты кешегі өткен келелі жиын барысында «Рухани жаңғыру» бағдарламасы аясында «Оңтүстіктің қасиетті орындары: аңыз-әпсаналар» атты кітаптың тұсаукесері болды. Туындының ең басты құндылығы қандай?
– Елбасының «Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру» атты мақаласынан кейін іле қолға алынған «Рухани жаңғыру» бағдарламасының ең негізгі мақсаты – ел азаматтарын тәрбиелеу, заман талабына сай келетін менталитет қалыптастыру, өскелең ұрпақты өзінің туған Отанын сүюге баулу екені баршаға белгілі. Осы бағытта біздің облыста талай жобалар мен тың идеялар іске асты. Соның бірі жұрт жадында сан жылдар сақталған, халық аузында қаншама уақыттан бері айтылып келген аңыз-әпсаналардың жинақталып, «Оңтүстіктің қасиетті орындары: аңыз-әпсаналар» атты кітап болып шығарылуы болды. Оқырманға жол тартқан туындының тұсаукесер рәсімінде облыс әкімі Жансейіт Қансейітұлы «Әз-әулиелер туралы аңыз-әпсаналар естіген адамның жан дүниесін баурайды, жақсылыққа баулиды, санасын өсіреді, мінезін тәрбиелейді» деген-тін. Кітаптың басты құндылығы облыс әкімінің осы сипаттамасымен дөп түседі. Жалпы облысымызға қатысты мұндай аңыздар ешқашан бір кітапқа жинақталып кітап болып шықпаған. Ондағы аңыз-әпсаналар біздің рухани байлығымыз. Сондықтан да бұл жұртшылыққа жар салып көрсететін кітап.

– Бұл туындыда қанша аңыз топтастырылған? Және ондағы оқиғалар желісінде күнгейдің қай жерлері тілге тиек етіледі.
– Кітапқа 361 аңыз енген. Онда облыстағы көпшілік қауымға кеңінен танымал Баба Түкті Шашты Әзіз, Арыстан баб, Ысқақ баб, Үкаша ата, Ибрахим ата, Қарашаш ана, Қожа Ахмет Ясауи, Бәйдібек ата сынды киелі орындармен қоса Ойсыл қара, Кален баб, Имам Марқозы көктонды, Ұзын ата, Меңдуана әулие, Бекасыл әулие туралы тәрбиелік мәні бар, мазмұны қызық аңыз-әпсаналар жинақталған.

– Кітапты шығаруға тапсырыс беруші мен оны құрастырушы редакторлар алқасы кімдер? Оны жарыққа шығаруға қанша уақыт жұмсалды?
– «Оңтүстіктің қасиетті орындары: аңыз-әпсаналар» кітабы «Рухани жаңғыру» бағдарламасы аясында арнайы жоба ретінде реестрге енгізілген. Кітап шығару редакциясын облыс әкімі Ж.Түймебаев басқарған. Оның жауапты редакторы Қ.Тәжиев. Кітапты жарыққа шығару жұмысы 2017 жылдың маусымында басталған.

– Жоғарыда сиясы кеппеген бұл дүниеге 300-ден астам аңыз-әпсана енгенін айтып өттіңіз. Онда келтірілген мәліметтердің қайнар көзі қайдан алынған?
– Бұған дейін де жеке азаматтардың, жазушылардың, ғалымдардың ізденістері негізінде әр киелі орынға қатысты аңыздар жарық көрген болатын. Олар энциклопедияларда, жеке кітапша ретінде немесе баспасөз бетінде жарияланған. Онда осы сынды ғылыми еңбектер мен халық ішінен жиналған деректер енгізілген. Кітапқа жазылған әрбір аңыздар бойынша пайдаланылған әдебиеттерге арнайы сілтеме жасалған.

– Кітап қанша тиражбен баспадан шықты? Ол қай жерлерге таратылады? Оқырмандар бұл кітапты қайдан тауып, оқыса болады?
– Кітап «Қазығұрт» баспасынан 1000 дана таралыммен жарыққа шықты. Жуық арада олардың барлығы дерлік облысымыздағы кітапханаларға таратылады.

– Бұл еңбекте өзіңізді ерекше әсерге бөлеген, рухани азық алған аңыз-әпсана қайсы? Оқырмандарды қызықтыру үшін оның қысқаша мазмұнын айтып бере аласыз ба?
– Кітаптағы 58-аңыз мені бей-жай қалдырмай, ерекше әсерге бөледі. Онда Құл Қожа Ахмет Ясауи бабамыз туралы айтылады. Бір кездерде Яссы қыстағында құмар ойынына еліктеген құмарпаздар көп болған екен. Қожа Ахмет Ясауи бабамыз күнде сол жерге барып, оларды сырттан бақылап жүреді. Сонда әудем жерде тұрған бабамызға әлгілер «неге ойнамайсың?» дейді. Сол кезде адам бойына нұр емес, кір жұқтыратын әдетке бой алдырып, қия басып жүрген олардың бұл жөнсіз сұрағына Ясауи бабамыз салмақты қалпымен «Сендердің ойындарыңа қатысқандар ақшасынан айырылады. Егер біздің ойынға қатыссаңдар, керісінше күніне 20 тиын табасыңдар» деп жауап қайырады. Осылайша бабамыз олардың тапқан таянғанын желге шашып жатқанын, егер ойыннан бойларын аулақ ұстаса сол қажетсіз дүниеге жұмсалып жатқан тиынын өз отбасыларының қажетіне жарататынын астарлап жеткізеді. Ол кезде 20 тиын дегенің бүкіл отбасының бір апталық ырыздығына татыған ғой. Жөн сөзбен, келелі кеңеспен олардың жүрегіне жол тапқан бабамыз осылайша құмар ойынға құныққандардың ақылға келіп, тура жолға түсуіне септігін тигізеді. Аңыздан түйген түймедей ой. Аңыз арқылы бабамыз өзінің көрегендігімен кері кетіп бара жатқандарды тура жолға тартты. Құмар ойынға қызыққандар ол заманда ғана емес, қазір де бар. Тіпті белең алып барады. Енді бүгінгі қоғамда әрбіріміз осындай жағдайды көргенде немқұрайлылық пен немкеттілік танытпай ондай жандарға жанашырлық білдіріп, жылы сөзбен сабасына түсірсек, келеңсіздіктің белең алуына тойтарыс береріміз хақ.

Дайындаған: С. Нұрай.

Қазақ хандығының ең алғашқы астанасы Созақ екені белгілі. 1465-69 жылдар аралығында Керей мен Жәнібектің ордалары осы қалада тігілгені тарихи деректерде айтылған. Әбілқайыр ханның өлімінен соң басталған билік үшін таласта Созақ қаласынан хан ордасы көшірілген. Бұл екі мың жылдық тарихы бар қаланың ерекше мәнге ие болғанын білдіртеді. Тарихи деректерде Созақ Қазақ хандығының тірегі болған деп жазылады. Мұндай тоқтамға қала арқылы хандықтың басты қалаларына апаратын Суындық, Ақсүмбе секілді асулар өткені, сол себепті де бұл жер сауда-экономикалық маңызға ие болғаны, Созақтың Қаратаудың теріскейінде Дешті қыпшақтың даласынан Түркістан мен Отырарға, Сауран мен Сайрамға, батыс жақтағы Аралдың маңайындағы қалаларға, Шу мен Таластағы ірі орталықтарға апаратын жолдың түйісер тұсында орналасқандығы арқау болады. ХІ-ХVІ ғасырларда Сырдария бойындағы, сондай-ақ Түркістандағы ірі қалалар үшін Өзбек пен Қазақ хандығы арасында отыз жылға жалғасқан қырқыс-тартыс болған. Бұл Созақтың маңызды орталық болғанының тағы бір дәлелі болса керек.

Қазақ хандығының қалыптасып, нығаюына тірек болған қалалардың ішінде Созақтың орны бір төбе болғаны туралы деректерді тек тарихта емес әдеби шығармаларда да жиі кездестіруге болады. Мәселен, жазушы-ғалым Мұхтар Мағауиннің «Аласапыран» романында «Тарихтың тоғыз жүз тоқсан алтыншы, тышқан жылы наурыз туып, қар сөгіле шығыс Дешті-Қыпшақтың падишахы Тәуекелдің сауын айтып, шұғыл шақыруымен, киіз туырлықты қазақ ұлына үкім жүргізуші қасқа-жайсаң атаулы Қаратаудың терістігіндегі Созақ қаласына құрылтайға жиналды» деген жолдар соған мысал.
Дегенмен де жазушылардан бұрын, тарихшылар, археологтар тарапынан Қазақ хандығының тірек қаласы болған бұл мекен туралы қаншама зерттеулер жүргізілсе де, Созақтың тіршілігі нақты қай уақыттан басталғаны туралы табан тірер дерек айтылмайды.
Археологиялық зерттеулер Созақ қаласының тарихы тереңде жатқанын, шамамен екі мыңжылдықты құрайтынын айтады. Оған дәлел ретінде жергілікті тарихшылар «бұл қалада ислам діні келгенге дейін отқа табынатындар, яғни тарсалар ғұмыр кешкен. Олардың таспен тұрғызылған бейіттері Қаратаудан Созақтың бір ұшына дейін жетіп, созылып жатыр. Ол қабірлер осы жерде өмір сүрген ежелгі халықтыкі болуы әбден мүмкін» деген пікір білдіреді.
Оңтүстік Қазақстанның археологиялық экспедициясы жасаған зерттеу жұмыстары Созақ қаласы ХІV – ХVІ ғасырларда гүлденген дегенді алға тартса, археолог-зерттеуші Ерзакович аталған қалашықты Х-ХІХ ғасырлардың арасында болған 5 құрылыс қабатынан тұрады деп тұжырады. Тарихшылар Созақ қаласы туралы 1945 жылдан кейінгі зерттеу жұмыстарында біраз кемшіліктер орын алғанын, оның себебін техникалық жабдықтардың сапасы төмен болғандығымен тығыз байланыстырады.
Еліміз егемендік алып, есімізді жиып, еңсемізді көтергеннен кейін өткенімізді терең тану мақсатында бұл бағытта көптеген жұмыстар қолға алынды. Соның бірі 2012 жылы Қазақ хандығының тірек қаласы Созаққа жүргізілген ауқымды зерттеу жұмысы болды. Бұл жұмыс құм астында бүгіліп жатқан көптеген деректерді ашуға зор көмегін тигізді. Яғни, ол Созақ қаласының Қазақ хандығы кезіндегі рөлін барынша анықтауға, сол секілді одан басқа маңызды мәліметттерді жинауға септігін тигізді. Қазба жұмыстары екі бөліктен тұрды.
Сол жылғы зерттеу жұмыстары ғалымдар көздеген нәтиженің 50%-ын орындады. Бұдан да көп жетістікке қол жеткізер ме едік? Бірақ уақыттың аздығы мен қаражаттың жеткіліксіздігі зерттеу жұмыстарын жүйелі жалғастыруға мүмкіндік бермеді. Дегенмен де қаланың дамуы, қалыптасқан кезеңі мен нағыз гүлденген шағын, тиісінше құлдыраған уақытын айшықтаудаға негіз қалар көптеген керекті мәліметтер қолға ілікті. Зерттеу жұмысы кезеңінде моншақ көздері, сырланған-сырланбаған қыш ыдыстар, тұрмыстық бұйымдар, диірменнің тастары, бірнеше мыс тиындар сынды археологиялық заттар қазылып алынды. Олардың әрбіріне терең үңіліп, зерттей түсең тарих сөйлейтіні анық. Ғалымдар осы зерттеу жұмыстарының әрі қарай жалғасын таппай, төмендегі қабаттарға археологиялық қазбаның жүргізілмей, алға қойған бастапқы мақсаттардың орындалмауын талай рет қынжылыспен жеткізіп келеді.
2012 жүргізілген археологиялық қазба жұмыстар жөнінде тарихшы Дөкей Талеев өзінің «Созақ қазақ хандығының тірек қаласы» атты ғылыми мақаласында мол мәлімет тарқатады. Назарларыңызға Д. Талеевтің аталған ғылыми мақаласында сол жылғы қазба жұмыстары туралы «Қала орнында 2012 жылы жүргізілген археологиялық қазба жұмысы» деген тақырыппен тарқатылып жазылған тұсын қаз қалпында беруді жөн санап отырмыз.

Қала орнында 2012 жылы жүргізілген археологиялық қазба жұмысы

Осы жылы жүргізілген қазба жұмыстары қаланың толық мерзімделуін, қорғаныс құрылыстарының фортификациялық ерекшеліктерін, Созақтың Қазақ хандығы тұсындағы тарихи рөлін анықтауға және басқа да қосымша мәліметтер жинақтауға бағытталды. Осы мақсатта қаланың Солтүстік – Шығыс шетіндегі қорғаныс қабырғасының Қазы қақпаға тірелген жеріне қазба І салынды. Қазба бастапқыда екі бөліктен тұрды. Қазба І қақпадан қалаға кірген көшенің шығыс шетінен түсті. Оның жалпы өлшемі 9,5х13 м. тереңдігі 1-2 м. Осы қазбаның шығыс шетінен 6,5 метр қашықтықтағы жерден стратиграфиялық қима салынды. Қиманың бастапқы өлшемі 6х7 м болатын. Қазу барысында ол 7х11,5 м. дейін
кеңейді. Қиманың тереңдігі 2,7 м. дейін түсті. Зерттеу жұмыстарының сипатына қарай екі қазбаның солтүстік-шығыс шеттері 2-3 метрлік жалпақтықтағы стратиграфиялық тазарту қазбасы арқылы бір-бірімен жалғастырылды.
Нәтижесінде қаланың қорғаныс қабырғасының Қазы қақпадан басталатын тұсындағы бөлігі 23 м қашықтықта ашылды.
Қазба ІІ бастапқы қазбаның оңтүстік-шығыс шетінен 6,5 м қашықтықта қорғаныс қабырғасының үстінен стратиграфиялық қима ретінде салынды. Қазбаның бастапқы көлемі 5х7 м болатын. Жердің бетінен 15-20 см тереңдіктен жеке бір үйдің орташа өлшемдегі бөлмесінің едені шықты. Бөлменің қабырғалары жойылған, тек шығыс шеткі қабырғаның қам кесектен қаланған бөлігінің біршама жері сақталыпты. Осыған орай қазбаның енін шығыс шетінен 7 метрге дейін кеңейттік. Қабырғаның қалыңдығы 65-70см. Кірпіштерінің өлшемдері 36х18х10; 36х20х 10 см. Күйдірілген кірпіш төселген еденнің бір бөлігі жақсы сақталыпты. Еден кірпіштері ортағасырлық дәстүрлі өлшемдегі 24х24х5 см. кірпіштер. Шамасы осы маңдағы ескі құрылыстар бұзып алынған болса керек. Арасында 26х13х6 см өлшеміндегі ХІХ ғасырдың соңы мен ХХ ғасырдың басына жататын кірпіштер де кездеседі. Бөлме ішінен мерзімдеуге негіз болатын заттай деректер кездеспеді. Бұл қабаттың мерзімделуі жергілікті ақсақалдардың мәліметі бойынша нақтыланды. Ауыл қарттарының мәлімдеуінше біз қазба салған жерде ХХ ғ. 52-ші жылына дейін Жақсылық деген жергілікті ауқатты азамат тұрған. Біз сол азаматтың үйінің бір бөлмесіне түссек керек.

Екінші құрылыс қабаты бастапқысының астында 10-15 см тереңдіктен ашылды. Бұл қабаттан екі бөлменің жартылай бөліктері аршылды. Үйдің күйдірілген кірпіштен қаланған оңтүстік қабырғасынының соңғы қатарлары ғана сақталыпты. Шамасы фундамет ретінде қаланған болса керек. Мұндағы кірпіштер де ортағасырлық дәстүрдегі 24х24х5 см өлшемінде. Қабырға екі шетіне бүтін, ортасына сынық кірпіштер қалау тәсілімен өрілген. Бұл кірпіштердің де ескі құрылыстан бұзылып алынып қайта пайдаланылғаны көрініп тұр. Қабырғаның қалыңдығы 75 см. Біздер сындырмай алып, жинап қойған осы кірпіштерді жергілікті тұрғындар құрылысқа одан әрі пайдалануға алып кетті. Бұдан ортағасырлық сапалы кірпіштердің (жоқ дегенде 500 жылдық) ХХІ ғ. құрылыс материалы ретінде қайта тіршілігін жалғастыруын көреміз. Солтүстік шеттегі бөлме құлатылған қабырғаның қыштарының сынықтарымен толтырылған. Еден астына қарай отырып, кішкене ойыс пайда болған. Оңтүстік-Шығыс шеттегі негізгі бөлменің табаны ақ алебастр сылағымен сыланған. Сылағының қалыңдығы 0,5см. Бұл қабаттың мерзімделуі еденнен табылған мыс тиындар бойынша анықталды. Бөлменің бір бұрышынан 1924 және 1929 жылдары соғылған кеңес дәуірінің екі бес тиыны табылды. Оңтүстік қабырғаның ішкі жағынан кәмпит, қант секілді дәмдер салуға арналған қою көгілдір түсті шыны ыдыстардың сынықтары да шықты. Олардың сырттары бедерлі және формасы бокалдарға ұқсас. Демек осы қабаттағы үй ХХ ғасырдың алғашқы жартысында салынғандығы айқын.
Үшінші құрылыс қабатын қазу барысында қиманың өлшемі 7х7 метрге дейін кеңейді. Бұл құрылыс қабатынан қабырғалары қам кесектермен тұрғызылған екі бөлме аршылды. Бөлмелердің едені жердің бетінен 1,5 м тереңдікте орналасқан. Ішкі құрылыс ерекшеліктеріне қарағанда бұл бөлмелер шаруашылық мақсатта қолданылса керек. Олардың ішінен ешқандай жылыту жүйелері немесе тандыр, ошақ, ташнау, сыпа секілді адам тұратын бөлмелерге тән құрылыстар кездеспеді. Оңтүстік шеттегі бірінші бөлменің өлшемі 4,4х2,9м., қабырғаларының қалыңдығы 65, сақталған биіктігі 50-60 см. Қабырғаларының ішкі және сыртқы жақтарында сылақтары қалған. Бөлменің есігі оңтүстік қабырғаның орта тұсында. Оның өлшемі 1,1 м. Осы есіктің батыс шетінен бөлмені кесіп салынған астық сақтайтын қамбаның қалдығы аршылды. Қамба орта тұсынан екіге бөлінген. Кішірек бөлігінің өлшемі 1х1,3 м., үлкенінің өлшемі 1,3х1,7 м. Қабырғалары жалаң қабат (жарты кірпіш) кірпішпен қаланған, сақталған биіктігі 50 см.
Оның қапталындағы екінші бөлменің ішінде ешқандай құрылыс байқалмады. Бұл бөлменің өлшемі 4,3х2,7 м. Қабырғаларының өлшемдері алғашқысымен бірдей. Қабырғалары 36х18х10 және 30х20х10 см өлшеміндегі қам кесектерден тұрғызылған. Бөлмелердің бірінің еденінен табылған 1891 ж. соғылған бір тиындық осы қабатты ХІХ ғасырмен мерзімдеуге негіз болады. Сонымен қатар түбінде «Кузнецоптың фабрикасы» деген жазуы бар фарфордан жасалған, үш жұқа, ақ тарелкалар мен шыныдан жасалған пілтелі майшамның сынықтары шықты. Майшамның пілте орнатылатын басы ғана темірден жасалған. Ол шіріп кеткен. Қалған май тұратын, қолмен ұстайтын бөліктері толығымен жұқа шыныдан жасалған. Шынының сыртын көк түспен бояған. Оның бояулары суға тиген кезде еріп, түсіп қалды.
Төртінші құрылыс қабаты келесі 35 см тереңдіктен аршылды. Бұл қабаттан қабырғалары қам кесектен қаланған екі бөлме шықты оңтүстік шығыс шеттегі бөлменің өлшемі 3,8х3,5 м., оның солтүстік-шығыс қабырғалары анық сақталған. Қалған бөлігіндегі қабырғалардың іздері ғана байқалады. Қабырғаларының сақталған бөлігінің биіктігі 25-30см. Оңтүстік-батыс қабырғаның қазбаның шетіне өтетін жағында болған екі бөлменің нобайы байқалады. Бірақ олар қазбаның сырт жағында қалады. Төртінші құрылыс қабатын қазу барысында бірсыпыра сырлы ыдыстардың сынықтары табылды. Үлкен бөлменің оңтүстік-шығыс бұрышына жақын бөлігінен бұзылып кеткен ташнаудың орны анықталды. Ол жерден ташнауға пайдаланылған ернеуі сынған құмыраның бүтін бөлігі мен оның сыртынан қойылған қос тұтқалы құты шықты. Ыдыстардың екеуі де археологиялық бүтін, қайта қалпына келтіруге болады. Олар жасалу ерекшеліктері мен сыртқы формалары жағынан ХVІІІ ғ. керамикаларына келеді.
Бесінші құрылыс қабатының едені қазбаның жоғарғы бетінен 2,5 м тереңдіктен шықты. Бұл қабаттағы бөлмелердің нақты өлшемдерін анықтау мүмкін болмады. Қазбаның оңтүстік-батыс бұрышында ұзындығы 2,5 м, жалпақтығы 65 см, биіктігі 40 см өлшемде сақталған қабырғаны бір бөлігі ғана аршылды. Осы қабырғаға қарсы беттегі солтүстік бұрышта 1х0,8х0,2 м өлшемдегі төрт бұрышты сыпа орналасқан. Сыпаның шеттері қырынан қаланған қам кесектермен шектелген. Осы сыпадан шығысқа қарай 1 м жерде болған ернеуінің диаметрі 50 см болатын жер тандыр жақсы сақталған. Тандыр ернеуінің бір шетіне жалпақ тастар қойылыпты. Тандырдың аузы шығыс шетінен өтетін ені 70 см, тереңдігі 40-45 см. қуыс еденге қараған. Қуыс еденнің іші жаппай өрттің салдарынан күйген сырлы және сырланбаған ыдыстар мен олардың сынықтарымен толған. Көпшілік ыдыстар кезінде бүтін болып, ыстық өрт пен құланды топырақтардың қысымынан сынғандығы байқалады. Қуыс еден ыдыстар сынығынан тазартылғанда еденнің үстіне тастар қаланғандығы анықталды. Ал тандыр аузының қарсы алдында орналасқан кішігірім ташнау аршылды. Көпшілік белгілеріне қарағанда еденнен алынған ыдыстар ХVІ-ХVІІ ғасырларға жатады.
Жалпы 2012 жылғы қазба жұмыстары барысында зерттеудің алдына қойылған мақсаттары жартылай нәтижесін берді. Уақыт пен қаржының көлеміне байланысты қазба толық аяқталмай қалды. Дегенмен, қаланың мерзімделуі, оның даму динамикасы, қалыптасу және гүлдену, құлдырау кезеңдеріне қатысты бірсыпыра маңызды мәліметтер алынды. Үлкен көлемдегі (сырлы және сырланбаған қыш ыдыстар, күнделікті тұрмыс бұйымдары, жекелеген моншақ көздері, диірмен тастар, мыс теңгелер) археологиялық материалдар жиналды. Олар қазіргі кезде зертханалық өңдеуден өткізіліп, сараптама жұмыстары жасалуда.
Кейінгі жылдары қаржыландырудың тоқтатылуына байланысты 2012 жылы басталған стратиграфия, фортификатсиялық қазба жалғастырылмады. Алғашқы жылы қойылған мақсат аяқсыз қалды. Сондықтан біз салған қазбаның астыңғы құрылыс қабаттары қандай ғылыми мәліметтер беретіндігі қазірге құпия қалып отыр.

Б. СӘДУАҚАСҰЛЫ.
Р.S. Тарихшы Д. Талеев осы зерттеу жұмыстарын баяндаған «Созақ Қазақ хандығының тірек қаласы» атты мақаласында бұдан бөлек қаланың моңғол шапқыншылығы кезіндегі және одан кейінгі ахуалы, Шыңғыс хан әскерлерінің осы аумақты қалай бағындырғаны туралы деректер көзінің жоқтығын да тілге тиек етеді. Бұл Созақтың жіті зерттеуді сұранып тұрған өңір екенінің тағы бір дәлелі.

Бүгінде еліміздің көптеген аймақтарында алаяқтық қылмысы белең алып барады. Оған көп адамдардың бейтаныс жандардан секем алмай, алаңсыз сенуі басты себеп болып отыр. Осы бағытта Созақта аудан әкімдіг мен жергілікті жердегі прокуратураның бірлескен жоспарына сәйкес алаяқтық құқық бұзушылықтардың алдын алу жөнінде көшпелі жиындар өтті.

Аудан көлемінде жүргізілген іс шара аясында тиісті орган өкілдері мектептерде ұстаздар мен ата-аналарға өзгелерді алдап, сан соқтырып кетуден арланбайтындардың арбауына тап болмау қажеттігі туралы түсіндіру жұмыстарын жүргізді.
Қадағалаушы орган өкілдері түсіндіру жұмыстары кезінде ата-аналарға «балаларды ұлттық бірыңғай тестілеуден өткізіп беремін, тұрғын үй, пәтер, немесе жер теліміне қол жеткізуге алып кепіл боламын, жұмысқа орналасуға жәрдемдесемін, бағалы бұйымдарға аларман табамын, автокөлік немесе басқа да бағалы сыйлықтар ұтып алыңыз» деп алдыңызға шығып жүретін жандардан сақтанып жүруге шақырды. Мұндай оңай олжаны алға тартқандардан сақтанып жүруге үндейтін үнпарақтар да аудандағы адам аяғы үзілмейтін орындар мен тұрғындар жиі келетін мекемелерге ілінді.

1 – желтоқсан — Қазақстан Республикасы Тұңғыш Президенті күні мерекесі қарсаңында Созақ ауданының белсенді жастары «Нұр Отан» партиясына мүшелікке өтті. Созақ ауданы партия филиалы төрағасының бірінші орынбасары Р. Әлжанов еліміздің ең жетекші саяси ұйымына қабылданған жастарды партия қатарына қабылдап, құттықтады.

Өз кезегінде ол:
– Ұлт көшбасшысы Нұрсұлтан Назарбаевтың сарабдал саясатының арқасында Қазақстан төрткүл дүниеге танылған мемлекет атанды. Бүгінде біздің алдымызға қойған ең басты мақсат – дамыыған отыз елдің қатарына қосылу болып табылады. Көптеген елдер тәуелсіз Қазақстанның келешегі кемел боларына зор сенім артады. Сол кемел келешектің иесі Сіздерсіздер. Бүгін Сіздер біздің елімізді биік белестерге жеткізген Елбасы партиясының қатарына қабылдандыңыздар. Бұл сіздерге артылған сенім ғана емес, зор жауапкершілік, — деді.
Одан соң ол бұған дейін партияның «Жас Отан» жастар қанатының мүшесі ретінде өздерінің белсенділігін танытып келген Баян Нуридинова, Мейірбек Бекбергенұлы, Мұхтар Қасымхановтарға салтанатты түрде партия куәліктерін табыс етіп, жас «нұротандықтарға» партияның бағдарламалық құжаттарын, стратегиялық мақсаттары мен міндеттері туралы баяндап, олардың алдағы қоғамдық-саяси жұмыстарына табыстар тіледі.

ҚР Мәдениет және спорт министрлігінің ұйымдастыруымен Қазақстан Республикасы елордасы – Астана қаласының 20 жылдығына және Тәуелсіздік күні мерекесіне арналған VII «Алтын домбыра» республикалық ақындар айтысы өтеді.
Бұл жөнінде Қазақстанның Еңбек сіңірген қайраткері, «Құрмет» орденің иегері Жүрсін Ерман, Мемлекеттік «Дарын» жастар сыйлығының лауреаты Дәулеткерей Кәпұлы, айтыскер ақындар Еркебұлан Қайназаров, Мейірбек Сұлтанханның қатысуымен Мәдениет және спорт Министрлігінің баспасөз-орталығында өткен баспасөз конференциясында белгілі болды.

Әбіл Жоламанов, ҚР Мәдениет және спорт министрлігінің Мәдениет және өнер істері депортаментінің директоры: «Астанам, сенсің айбарым» атты дүбірлі доданың ерекшелігі Астананың жиырма жылдығына арналғандықтан жиырма ақын қатысқалы отыр. Айтыстың мақсаты VII Республикалық ақындар айтысында жыл бойы республиканың әр өңірінде өткен айтыстардың жеңімпаздарын іріктеп жылдың қорытынды айтысы арқылы биылғы «Алтын домбыра» иегері анықтау және елордамыз Астананның 20 жылдығын жырға арқау ету. Сондай-ақ ұлтымыздың ұлы өнері, мақтанышы ЮНЕСКО-ның адамзаттың мәдени мұрасы қатарына қосылған төл өнерімізді дәріптеу болып табылады. Бұл жыр додасында кестелі жыр, ұшқыр ой, суырыпсалмалық қабілетімен дараланған ақын биылғы VII «Алтын домбыра» иегері атанып, бес миллион теңгемен марапатталады. Сөз бәйгесін Айтыс ақындары мен жыршы-термешілердің Халықаралық Одағының басқарма төрағасы Жүрсін Ерман жүргізеді».
Бұл аламанға Айбек Қалиев, Ринат Заитов, Рүстем Қайыртайұлы, Мұхтар Ниязов, Аспанбек Шұғатаев, Еркебұлан Қайназаров, Жансая Мусина, Мейірбек Сұлтанхан, Әсем Ережеқызы, Мақсат Ақанов, Болатбек Оразбаев, Дидар Қамиев, Төлеген Жаманов, Тілеген Әділов, Нұрмат Мансуров, Шалқарбай Ізбасаров, Хазірет Бердіхан, Сырым Әділов, Серік Қуанған, Ершат Қайболдин қатарлы жыл бойы республиканың әр өңірінде өткен айтыстардың жеңімпаздары ғана қатысады.

СІЗ НЕ ДЕЙСІЗ?
Жүрсін Ерман, Қазақстанның Еңбек сіңірген қайраткері, «Құрмет» орденінің иегері:

– Қазақстан Халқы Ассамблеясының ХХҮ сессиясында Елбасы Н.Ә.Назарбаев «Барлық облыстың әкімдіктеріне тапсырма беремін, Айтыстарды өңірлерде өткізіңдер» деп айтқан болатын. Сөз соңында Нұрсұлтан Әбішұлы маған «Барлық облыстарда ақындар айтысын өткіз. Ең тәуірлерін жылдың соңында Астанаға жина» деп жеке тапсырма берді. Міне, Елбасының өзі ұйытқы болуымен, Мәдениет және спорт министрі Арыстанбек Мұхамедиұлының қолдауымен аламан айтыс өткізгелі отырмыз. Биылғы айтыстың әділ-қазылар мүшелерін жекелей таныстырып өткім келіп отыр. Әділ-қазылар мүшелері: жазушы, ҚР Мемлекеттік сыйлығының лауреаты, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, аудармашы Қажығали Мұхамбетқалиев, ақын, ҚР Мемлекеттік сыйлығының лауреаты, «Парасат» орденінің иегері Несіпбек Айтов, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, Айтыс ақындары мен жыршы-термешілердің Халықаралық Одағының Атырау филиалының директоры Қойшығұл Жылқышиев, Қазақстанның Мәдениет қайраткері, Қазақстан жазушылар одағының мүшесі, айтыскер ақын Серік Қалиев, филология ғылымдарының докторы, профессор, айтыскер ақын Қойлыбай Асанов, айтыс ақындары мен жыршы-термешілердің Халықаралық Одағының Батыс Қазақстандағы өкілі, айтыскер ақын Бауыржан Халиолла, айтыскер ақын, Айтыс ақындары мен жыршы-термешілердің Халықаралық Одағының Жамбыл облысындағы өкілі Ахметжан Өзбеков. Тәуелсіз сарапшылар ретінде, Қазақстанға Еңбек сіңірген қайраткері, ақын Дәулеткерей Кәпұлы және сыншы, Қазақстан Жазушылар Одағының мүшесі Әмина Құрманғалиқызы болады.

Дәулеткерей Кәпұлы, Мемлекеттік «Дарын» жастар сыйлығының лауреаты:

– Мемлекет басшысы Нұрсұлтан Назарбаевтың «Ұлы даланың жеті қыры» атты мақаласында айтып өткен барлық құндылықтарды насихаттауда ақындардан асқан насихатшы жоқ. Айтыс ежелден келе жатқан ұлы мұрамыз. Қазіргі таңда рухани жаңғыруға мұқтаж болып отырғанымызда тура тәуелсіздік күнінде өткізгелі отырған айтыстан күтеріміз көп.

Еркебұлан Қайназаров, айтыскер ақын:
– Міне, 3 жылдан кейін «Алтын домбыра» елордамыз Астанаға оралды. Биылғы айтыстың ерекшелігі халыққа енді аты шығып, аламан бәйгеде енді ғана танылып жатқандар өнер көрсетпек. Жас өнерпаздарымызға деген жанашырлық пен үлкен қолдау болмақшы бұл айтыс.

МейірбекСұлтанхан, айтыскер ақын:
– Тәуелсіздік алғанымызға 30 жылға тақап қалды. Осы жылдар да бірде-бір Мәдениет министрі айтысқа тікелей қатысып, өзі демеуші болғанын естімедік те көрмедік те. Биыл ғана «Жыр арқауы – Астана» атты айтыста ғана Министрдің өзі тікелей ұйытқы болып, жеңімпаздарды марапаттағанына бәріміз куәгер болдық. Міне, Тәуелсіздік күнімен тұспа-тұс өткелі отырған аламан айтыста да Арыстанбек Мұхамедиұлының өзі көрермен болып, бізге қолдау көрсетпекші.

Қазақстан Республикасының мемлекеттік қызмет істері және сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл агенттігінің Түркістан облысы бойынша департаментінің ұйымдастыруымен ағымдағы жылдың 23-қарашасында аймақта «Адал жол — Честный путь» марафоны болып өтті.

Облыс аумағында сыбайлас жемқорлыққа қарсы мәдениетті қалыптастыру бағытында ұйымдастырылған марафон нәтижесі бойынша Созақ ауданы «ҮЗДІК ФЛЕШМОБ» номинациясын иемденіп алды. Өңірімізде алғаш рет ұйымдастырылған бұл марафон аудан, қалалардағы жергілікті атқарушы органдардың қолдауымен барлық мақсатты топтардың белсенділігімен өткізілді. Сөз соңында теріскейліктердің «ҮЗДІК ФЛЕШМОБ» номинациясын иемденіп алуына созақтық жастардың белсенділігі зор рөл ойнағанын атап кеткен абзал.