Маңызды

Ең қатыгез қылмысқа барғандар, өмір бойы бас бостандығынан айырылғандар мен лаңкестер тоғытылатын қатал режимді «Қара бүркіт» түрмесінің басшысы сотталушыға қамқорлық жасау үшін пара аламын деп құрыққа ілінді.
ҚК-161/3 төтенше қауіпсіздік мекемесінің басшысын ұстау операциясын Ұлттық қауіпсіздік комитеті мен Қостанай облыстық полиция департаментінің өзіндік қауіпсіздік қызметі жүргізген.
Қостанай облысы полиция департаментінің баспасөз қызметінен хабарлауынша ҚАЖД ҚК-161/3 төтенше қауіпсіздік мекемесінің бастығы сотталушыға жалпы қамқорлығы үшін пара алғаннан кейін ұсталған.
Қазіргі таңда жабық колония басшысы Қостанайдың уақытша ұстау изоляторында тергелуде.
Қостанай облысы, Жетіқара ауданының орталығынан 30 шақырым шалғайда орналасқан «Қара бүркітте» Владислав Челах жазасын өтеп жүр. Оған 2012 жылдың мамыр айында «Арқанкерген» уақытша шекара бекетінде 14 шекара қызметкері мен қорықшыны өлтірген деген үкім кесілген болатын. Сондай-ақ, бұл колонияда 2016 жылы Алматы аудандық ішкі істер басқармасына және Ұлттық қауіпсіздік комитеті департаменті мен салық департаментіне қару-жарақпен шабуыл жасаған Руслан Қүлекбаевта жазасын өтеуде. Өлімін «Қара бүркітте» күтетін Күлекбаев жасаған бассыздықтан 10 адам қайтыс болған.

Халайыққа хұсни хат

Қадірменді халайық!

Түркістан уәлаяты мен Шымкент шаһарының тұрғындары! Ардақты ардагерлер! Орта буын ұрпақ пен жалынды жастар!
Қазақ баспасөзінің қарашаңырағы «Оңтүстік Қазақстан» газеті арқылы өзгеше өңір мен мерейлі мегаполистің жұртшылығына сөз арнап отырмыз. Біз. Байырғы тілшіңіз. Қашанғы қаламгеріңіз.
Айып етпегейсіздер, айналайындар. Іштеріңіз біледі, біреуді біреу беріле мойындай бермейтіндей, оншалықты ұната қоймайтындай біртүрлілеу кезең ғой қазір. «Осы кісі-ақ той туралы қайта-қайта айтып, жаза береді екен», – деп сөкпегейсіздер. Сіздер. Тойдың мәнісі мен мәдениетін жетілдірмек жұмыстар жөнінде он жылдай уақыт бұрын ел газеті «Егемен Қазақстанда» бірнешелеп мәселе көтергенбіз. Біраз-біраз талқыланған. Жеті-сегіз жыл бойы облысымыз бен шаһарымызда өтетін небір тойларда нәніпәтірленбей, нақтылы ой-пікірлер білдіргенбіз. Әзіл-шынын араластырып. Тойларға кешігіп келгендерді тыпыршытатынбыз. Қағытпалай қалжыңдап, «іспіскіге» ілетіндеріміздің қатарында аса биік лауазымдылар, сенаторлар мен мәжілісмендер, әкімдер, прокурорлар мен соттар, полицейлер, қаламдас-қадамдастарға дейін болушы еді. «Әзіл түбі – зіл емес» деп белгілі мәтелді өзгертетінбіз. Көздегеніміз – той мәдениетін, адамдардың ішкі мәдениетін биіктету хақындағы ойларды оята түсутұғын. Көпшілігі түсіністікпен қарайтын. «Ұятты кісілерді ұялтқаныңыз қалай, көке?» – деп, түсін суытқан той иелері де кездескен.
Мұның бәрін неге тәптіштедік? Мынадай хұсни хат жазбаққа һәм құқылымыз-ау дегенді меңзегеніміз-дағы. Әрине, ендігі әңгіме еректеу, бүгінгі ахуал бөлектеу. Бәріңіз де тойлар туралы толғанып, уайымдап жүрсіздер. «Тым-тым тойшыл боп кетіп едік, той жарыста тайраңдап, той жасауда дандайсып, мастанып кетіп едік, мына пәлелі пандемия ас та төк астамшылдықтың, бұзылған пейіл мен былғанған ниеттің салдары емес пе екен?!» – деушілер де аз емес.
Әзірше той-томалақтарға тиым салынған. Ерте ме, кеш пе, рұқсат етілер. Коронавирустан кейінгі тыныс-тіршілік тұтастай дерлік оған дейінгі дем-тыныстан бөлектеу болатын шығар. Кемеңгер суреткер Мұхтар Әуезов: «Ел боламын десең, бесігіңді түзе», – деген ғой. Қазақ ел болғысы келсе, ендігі жерде шынайылықпен шыңдалмағы, өзгеріп-өңденбегі, жаңарып-тазармағы ләзім-дүр. Темірдей тәртіпке, мұнтаздай тазалыққа, жоғары жауапкершілікке бетбұрыс жасамағы жөн. Өйтпесе, қиын-ақ.
Тойларды түгелдей тәртіптемей болмайды. Кең де толық мән-мағынасындағы жоғары мәдениет той-жиындарға арқау, асыл арна етілмегі абзал. Қазақ неліктен тым тойшыл? Мұның түрлі себептері бар. Көшпенділік өмір мен табиғатқа ерекше етене тұрмыс салты. «Мал-жан аман ба?» дейтін қазекемнің төрт түлік пен жайлауға жақындығы. Ондаған жылдарға созылатын ойранды соғыстар. Отаршылдардан, жаугершіліктен жапа шегіп, зәразапталған қазақ Тәңірден той тілеген. «Уа, Жаратқан! Тойға жеткізе гөр!», «Жиған-тергеніміз жауға емес, тойға шашылсыншы!», «Екі дүниең абат, екі тойың қабат болсын!» – деп, бата-тілектер бәтуалаған. Қан-қасап қырғындардан түскен жан жараларын қайран қазақ түрлі де түрлі тойлармен емдеп жазбаққа тырысқан.
Түсінуге болады біздің қазекеңді. Бағзы замандарды былайырақ қалдырып, Тәуелсіздіктің әуелгі кезеңдерін алайықшы. Үлкенді-кішілі тойлардың бәріне кең жол, өрелі өріс, тың тыныс ашылды. Республикалық, облыстық, қалалық, аудандық, ауылдық, қалаберді халықаралық тойлар. Ірі де іргелі іс-шаралар. Керемет күндер. Арнайы апталықтар мен айлықтар. Әр апта сайын бір батырымызды тауып, той тойладық. Өлілерімізді біршама түгендеп тастап, тірілерімізді тойлауға жаппай жұмылдық. Тойлардың небір, нешеме түрлерін ойлап таба бастадық. Әлбетте, егемендігін ежелден армандап, азаттығын әзелден аңсаған, табиғатынан тойға жақын қазақ үшін осынау тойлар мен мерекелі, мерейлі іс-шаралардың баршасы болмаса-дағы, біршамасы өте-мөте керек те еді. Елдің еңсесін көтеру үшін, рух пен намысты биіктету мақсатында, бірлік пен ынтымақты ұйыту үшін ізгілікті мұрат тұтқан ішкі саясат бағдарланғаны да рас.
Алайда қалай да той өткізе беру бағдарларының залал-зардапты жақтары басымдана бастады. Қазекемде бұрыннан бар тойшылдық, даңққұмарлық, жалған намыстан қабыздайтын, іштарлықтан, күншілдіктен қабынатын даңғойлық, даңғазалық, ас та төк, астам ысырапшылдық асқынды. Ұлт ретіндегі ұтылыстарға ұшыратты.
Ай, айналайын Абай-ай! «Ненің қызығын көп іздесең, соның күйігін бір тартарсың», – дейді. «Ел бұзылса, құрады шайтан өрмек; періште төменшіктеп қайғы жемек», – дейді. Әрбір нәрсенің, кез келген іс-әрекеттің, ішпек-жемектің, кимек-күлмектің, көңіл көтермектің, құшпақ-сүймектің, мал жимақ, мансап іздемектің, демек той тойламақтың да өлшеуі болмағы керектігін таразылап, талдаған. «Өлшеуінен асырса, боғы шығады», – дейді ғой Құнанбайұлы.

Айналайындар, жасыңыз бар, кәріңіз бар, дегендей, бәріңіз де білесіздер. Әңгімелеп, кейде күліп, кейде кейіп айтып жүрсіздер. Қазақ кейінгі ондаған жылдар бойы тойдың қызығын шектен тыс көп күйттеп кетті. Көп нәрсенің боғын шығарып жіберді. Жалған намыс пен той жарыстың жетегінде желігіп, жаныға жалбаңдап, жаппай бәсекеге еріге еліткен елге айналдық. Шырайлы, шұғылалы Шымкентіңіз бүкіл дүние жүзіндегі, қалаберді Қазақстандағы тойханалары ең көп шаһарға айналды. Түркістан уәлаятының орталығы мен Жетісай, Сарыағаш сияқты қалаларында ғана емес, барлық аудан орталықтарында, тіпті ірілі-ұсақты ауылдарында да тойханалар тізіліп тұрыпты.
Шілдехана, бесіктой, тұсаукесер, сүндеттой. Сырға салу, құдалық. Беташар мен үйлену тойлары. Туған күндер. Жиырма бес, отыз, қырық жасқа толу тойлары… Ертеректе елу жастың өзін елге ерекше еңбек сіңірген, қайраткер тұлғаларға ғана жасайтын секілді еді. Егемендіктен кейін еркіндіктің жөні осы екен деп, еліріп кеткендейміз. Отыз, қырық жасты тойлау ұят сияқтытұғын. Кейінгі жылдары қырыққа толған талайлардың үш-төрт жүздей адам шақырып, тойханаларды теңселтіп жататынын көріп-біліп, қатысып жүрсіздер. Ары қарата айтпай-ақ қоялықшы.
Жалған намыс, жаппай жарыс дегеннен шығады, той-томалақтардың нешеме түрлерін банктерден несие алып жасайтындар да жетіп-артылады. Сол несиені қайтара алмай, отбасыларда ұрыс-керіс шығып, өшпенділік өршіп, ажырасып жатқан жастар қаншама. Білесіздер бәрін. Куәсіздер баршаңыз. «Не болса соған той жасап…», «Бұрнағы жылы сүндет той мен мерейтой, былтыр алтын той мен бесіктой өткізді. Биыл тағы да…», «Беташар мен бесіктойлардың өзі үйлену тойларынан үлкен боп барады. Бара-бара бұ қазақ қайтер екен?!» Дейсіздер. Ренжисіздер. Ығырланасыздар. Бірақ батыл қадамдар, бастамалар жасамайсыздар. Өзгермейсіздер. Өзгеретін, бастама жасайтын кез келді. Мынадай тәмсіл бар. Бірде көпшілікті жинап: «Кім өзгерістер болғанын қалайды, қол көтеріңіздер», – депті. Жұрт түгел көтеріпті. Қолдарын. «Ал енді кім өзінің өзгергенін қалайды, өзін өзгерткісі келеді?» – дегенде, ешкім де қол көтермепті. Әнекиіңіз, солай. Енді өзгермесек, кері кетеміз.
Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев бірқанша мәрте «Кез келген нәрсеге той жасауды тоқтату керек», – деді. «Қазір «Тойың тойға ұлассын» деп әндетіп, той тойлап жүретін уақыт емес. Бүгінгідей технологияның заманында той-томалақтың әңгімесін айтып, бір-бірін асыра мақтап, ас ішіп, аяқ босатқанға риза кейіпте жүру әдетінен арылу керек. Тіпті осындай қауіпті пандемия кезінде кейбір азаматтарымыз маған хат жазып, той өткізуге мүмкіндік беру керек деп талап қояды. Мемлекеттің өзі өлермендікпен өмір сүретін кезге келдік. Сондықтан еңбек ету өмір сүру салтына айналып, басты міндет саналуға тиіс. Той қуалайтын емес, ой қуалайтын кезеңмен бетпе-бет келдік. Бұл дәуір – ақыл-ойдың, ғылым мен білімнің, еңбектің дәуірі!» – деді. Күні кешегі «Абай – рухани реформатор» атты мақаласында да: «Абай халықты той тойлауға емес, еңбек етуге, рухани кемелденуге шақырды», – деді.
Құрметті қауым! Әлемді әбігерлендіріп, дүниені дүрліктірген жұқпалы індет, ауыр дерт артқан міндет бәрімізді және әрқайсымызды одан сайын ойландыруға тиіс. Қаншама аяулыларымыздан айырылдық. Бір қазақ туса бар қазақ қуанатындай, бір қазақ қаза тапса бар қазақ қайғыратындай күйдеміз. Қолдан жасалған қырғындардан ондаған еселеп азайған алашпыз. Мұны ешқашан да естен шығаруға болмайды. Тиым салынған той-томалақтардан, басқа да жиындардан, тіпті жаназалардан қараулы, қалың вирус жұқтырып қайтыс болғандар аз емес. Алдағы айлар мен жылдар жақсылықтар әкелгей. Алайда, бәрібір, қатерлі пандемиядан кейін жан-жақты өзгеруіміз керек. Билік өзгерсін, өзгелер өзгерсін деп өзеурей бермей, өзіміз өзгермекке міндеттіміз. Әл-Фараби бәдіздеген бәйекшіл парасат, әрекетшіл парасат әрбірімізге, пәрменді парасат билік буындарының баршасына байланысты.
Қайткенде де той өтпей тұрмайды, әрине. Біраз уақыт өтер. Той-томалақтарға рұқсат берілер. Қалай болғанда да қазақ дейтұғын қызық халықты тойсыз елестете алмайсыз. Бұдан былайғы тойлар түбегейлі түрде басқашалануы керек. Көршілес елдер жиырма жылдай уақыт бұрын-ақ шектеулер қойған. Салт-дәстүрлік рәсімдер, тұрмыстық түрлі шаралар туралы заңнамалары бар. Қанша адамның қатысатынына, қай уақытта басталып, қай мезгілде тәмамдалатынына, дастарқан мәзіріне дейін тәптіштелген. Тәртіптелген. Бізге де арнайы заң немесе заңнамалық құжат қажет. Тіпті болмаса, жергілікті мәслихаттар шешімдерімен реттеліп, ресімделсе дейміз.
COVID-19 індетінен сабақ алып, тойларды төрт есе қысқартуды ұсынамыз. Тойларға қатысатын адамдар саны да төрт-бес есе азайтылуы керек деп есептейміз. Шілдехана, бесіктой, тұсаукесер, беташар мен құдалық отбасылық, әулеттік деңгейде ұйымдастырылса. Отыз, қырық жасқа толу тойлары, тағысын-тағылары тоқтатылса, сүндеттойлар мен үйлену тойларына, айрықша мерейтойларға қатысатындарды бұрынғыдай 1000-500-300 емес, жүз, жүз елу, ары кетсе екі жүз кісімен шектеген жөн. Тойханаларда, мейрамханалар мен кафелерде, тағы басқа көпшілік орындарында, тіпті жекеменшік үйлердің аулалары мен бау-шарбақтарында өтетін той-томалақтардың қай-қайсысы да екі-үш сағаттан аспай аяқталмағы ләзім-дүр. Кешкі 19.00-де басталатын тойлар 22.00-де, 20.00-де басталса, 23.00-де тәмамдалса. Барлық тойханалар, тағы басқалары 23.00-де жабылса. Дастарқан мәзірі тәртіптелсе. Бар-барша той-томалақтарды түгелдей ішкіліксіз өткізбекке көшсек.
Әрине, осынау хұсни хатымыздағы ой-пікірлеріміз бен ұсыныстарымызды талайлар құп көрмес. Зау-заңғар тойханалардың қожайындарынан бастап, жақ жаппас жасанды асабаларға дейін жақтыра қоймас. Амал қанша. Бәрібір, біздің қазақ көп жағдаяттарды жаңартып, жаңғыртпаса, тазартпаса, ұлт ретінде ұтыла бермек. Сана сапасын арттырып, ішкі-сыртқы мәдениетті биіктетудің күллі көрсеткіштері дерлік тойларымыздан аңғарылары аян-дүр.
Айналайындар, Алаш ардақтысы, жауһар жазушы, «Ақбілек» романын Шымкенттегі техникумда оқытушы боп жүріп жазған, ең алғашқылардың қатарында атылып кеткен Жүсіпбек Аймауытұлы бүй деген: «Адамның өз басының көркеюімен ұлты көркеймейді. Ұлты көркейсе ғана өзі көркейеді. Ұлт бақытты болса, ол бақыт сол ұлттың ішіндегі адамдарына да ортақ».
Көріп отырсыздар, ардақты ағайын, қадірменді халайық. Демек, тойды да әрбір қазекең ұлттың қамын ойлай отырып, ұлт бақытын көздей отырып жасауға парыздар. Қарыздар.
Өзімшілденіп, өркөкіректенбейік. Ұлтымыз ортақ. Өңмеңдеп, өжеңдемейік. Тойларымыз да ортақ. Қазақта той болмай тұрмайды. Тойларды түбегейлі өзгертпей, өзіміз де өзгермей, тағы да болмайды.
Ендігі тойлар елдікке сын!

Мархабат БАЙҒҰТ,
жазушы, Қазақстанның Еңбек сіңірген қайраткері, халықаралық «Алаш» және «Түркі әлеміне
қызмет» сыйлықтарының  лауреаты.

Кешегі аптада Шымкентте «HR-Process» цифрлық жүйесі іске қосылды. Шымкент қаласы әкімінің бірінші орынбасары Шыңғыс Мұқан өзінің фейсбук парақшасында бұл цифрлық жүйенің қызметі мен оның қоғамға тигізер пайдасы туралы ұғынықты етіп, тұщымды жазба жариялаған екен. Өз кезегінде біз газет бетіне Шыңғыс Мұқанның жазбасын жариялауды жөн санадық.

Шымкентке келгелі бері мектепке орналастырып беруін сұрап, біраз адам хабарласты. «Шымкентте өзіңіз білесіз ғой, ақша бермесе, жұмысқа орналасу қиын», — дейді. Оңтүстікте өскен соң, бұл тақылеттес әңгімені бала күнімізден естіп келеміз.
Ешкімді қолынан ұстап алмаған соң, мектепке шынында да пара беріп орналаса ма, әлде таңдау әділ жүре ме, ол жағын жауапты басшылардың ар-ұятына қалдырдым. Менің түсінігім бойынша әр басшы ең білікті маманды таңдап алуға мүдделі. Пара алу да, пара беру де – қылмыс.
Құқық қорғау органдары мұқият қарап отыруы тиіс. Ал атқарушы органдар не істей алады?
Шымкент қаласының әкімі Мұрат Әйтенов мырза алғашқы жұмыс күнімде-ақ білім саласындағы келеңсіз осындай алып-қашпа әңгімеге негіз қалдырмау үшін мектепке жұмысқа қабылдау процедурасын цифрландыру туралы тапсырма бергенін айтты.

Әкімнің тапсырмасымен жуырда www.hr-process.kz жұмысқа қабылдау порталы іске қосылды. Шымкент мектептері бос жұмыс орындарын осы сайтқа салып отырады. Оған 137 білім ұйымы тіркелді. Күні бүгін (19-тамыз) 78 бос жұмыс орны орналастырылды. Түрлі критерийлер бойынша кандидаттың қаншалықты лайықты екенін 75 пайызға ақпараттық бағдарлама шешіп береді. Қалғанын комиссия анықтайды. Комиссияны жасақтағанда да тәуелсіз әрі білікті адамдарға басымдық беріледі.
Мектеп директорларын тағайындау да заңмен реттелген. Жеті кезеңнен тұрады. Әкімдік онда да барынша әділ шешім шығаруға мүдделі.
Мектептерге ақша беріп жұмысқа тұрудың өзі ұят. Егер ондай жағдай болса, ондай ақпаратты мұқият қарап, тиісті органдарға өзім жетелеп апаруға дайынмын.
Десе де, қанша жерден адами факторды болдырмауға, оған ақпараттық технологияны пайдаланғанымызбен, әр кісі бүгінгі сыбайластық өз баласының болашағына балта шапқанмен бірдей екенін саналы түрде түсінбесе, кез келген озық жүйеден сырғып шығатын саңылау табуға болады.
Сонымен бірге, жұмыссыз қалсам да пара беріп жұмысқа орналаспаймын деп жүргендер де бар. Осындай саналы азаматтар көбейген сайын білім саласындағы да, басқа да саладағы саңылаулар жойылады. Ешкім пара бермесе, ешкім пара алмайды. Сондықтан, білім ұйымдарына жұмысқа тұруға үміттілерді ешкімге пара бермей, заң аясында жұмысқа қабылдануға шақырамын.
Осылай деген ол, тұрғындарға егер де дәл осы бағытта адамдар пара алуға емеурін танытқан жағдайда шұғыл түрде өзінің қызметтік телефон нөміріне қосылған WhatsApp (+77007007091) желісіне хабар қалдыруға шақырды.

Қ. ҚАЛИЕВ.

немесе Шымкенттің шалғай елді мекендері жаңа дүниеге лайықты емес пе?

Қазіргі таңда Шымкент көшелеріне 260 аялдама орнатылуда. Олардың барлығы біркелі емес. Екі түрлі үлгіде жасалған. ТИП-20 және ТИП-22. ТИП-20 үлгісіндегі аялдаманың ТИП-22-ден айырмашылығы көлемінің аздығында және екі жағының темірмен қапталатындығында. Бұл жұмыстар аяқталатын болса, Шымкенттегі аялдамалар саны 1082-ге жететін болады.
Бұл туралы мәліметті бізге Шымкент қалалық жолаушалыр көлігі және автомобиль жолдары басқармасының бөлім басшысы Бақыт Шайх мәлімдеді.
Сонымен қатар ол, дәл осы жаңадан орнатылатын 260 аялдаманың 145-і бұрын орнатылған аялдамалар орнына қойылатынын айтты. Ал демонтаждалған 145 аялдама қаланың «Өтеміс», «Шапырашты», «Қайнарбұлақ», «Забадам», «Бозарық» және т.б. орталықтан қашық жатқан шалғай ауданарына қойылатын болады.
Шымкент қалалық жолаушалыр көлігі және автомобиль жолдары басқармасының бөлім басшысы Бақыт Шайх 260 аялдама орнату, демонтаждау және одан кейінгі жұмыстардың барлығы үшін бюджеттен 536 млн. теңге қаралып жатқанын айтты.
Осы ретте қала орталығындағы 145 аялдаманы алып, оның орнына жаңасын қойып, ескісін шеттегі елді мекендерге орнату қаншалықты қисынды деген сұрақ туады? Халық игілігіне жарап тұрған аялдаманы алып, оның орнына жаңасын орнату еріккеннің ермегіне көп ұқсайтын тірлік сияқты. Және шалғайдағы елді мекендерге қолданыстағы дүниені ұсыну «кәрі қыз ер таңдамайды, құзғын ас таңдамайды» деп емеурін танытқандай әсер қалдырады екен. Біле білсек, Шымкенттің Қазақстанның үшінші мегаполисі атануына дәл осы шалғайдағы қарақұрым халық арқылы қол жеткіздік емес пе? Ендеше оларды облыстан қосылған ауыл деп емес, Шымкенттің дербес қала мәртебесін алатын күнінің ауылын тез келтірген елді мекен ретінде неге ерекше құрметпен қарамаймыз?
Шымкент қалалық жолаушалыр көлігі және автомобиль жолдары басқармасының бөлім басшысы Бақыт Шайх біздің «Шымкентке әлі қанша аялдама қажет?» деген сұрағымызға бұл бағытта толық есептеулер жүргізілмегендіктен нақты санын білмейтінін ашып айтты. Ал кейбір деректерде биліктің Шымкенттің шалғай елді мекендеріне әлі 1200 аялдама қажет екенін хабарлағаны туралы ақпараттар берілген. Мұның өзі аялдамаларды орнату мәселесі әлі 4-5 жылға жалғасатынын аңғартады. Сонда алдағы жылдары шалғайдағы елді мекендерге аялдамалар орнату қажеттілігін іске асыру кезінде дәл осы жылғыдай қолданыстағы дүниелер ұсынылады ма?
Көбіне көп Шымкенттегі шалғай елді мекендерде шешімін күтіп отырған мәселелер арбаның бесінші доңғалағы іспетті назардан тыс қалып келеді. Ісіне ұқыпты үй иесінің тек есігінің алдын ғана сыпырып, жиып қоймай, бұрыш-бұрышты да тазалайтыны сынды, әкім де халық ағыны қалың орталықты ғана емес, шалғай елді мекендерді оңалтуға келгенде қажетті екпін танытып, тиісті бақылау жасаса құба құп болар еді…

С. НҰРАЙ.

Құрметті түркістандықтар!

Қазақстанның саяси тарихында алғаш рет кең көлемде «Nur Оtан» партиясының праймериз жобасы қолданысқа енгізілді.
Бұл жобаны енгізу жөнінде алғаш рет өткен жылдың 21 тамызында «Nur Оtан» партиясы Саяси Кеңесінің кеңейтілген отырысында Елбасымыз Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев бастама жасады. Осы отырыста Елбасы партияны қайта жаңғырту жөніндегі «Сенім. Диалог. Болашаққа нық қадам — «Nur Оtан» партиясының 7 серпіні» атты бағдарламасын ұсынып, онда партияішілік іріктеу өткізудің қажеттілігіне баса назар аударды.
«Праймериз» деген терминнің өзі әлі де болса көпшілікке белгісіздеу ұғым. Ол ағылшын тілінен аударғанда «алдын-ала, бастапқы сайлау» деген мағынаны білдіреді.
«Nur Оtан» партиясының партияішілік алдын ала іріктеу жөніндегі праймериз жобасының міндеті – білімді де белсенді, бастамашыл азаматтар үшін «әлеуметтік лифт» құру, мықты көшбасшыларды партия қатарына тарту, ел дамуының өзекті мәселелерін талқылауға көпшілікті тарту.
Праймериз – қарапайым қазақстандықтар, түрлі маман иелері ішінен елге, халыққа қызмет етуді өзінің азаматтық парызы деп есептейтін, Қазақстанды жан-жақты дамыту жөнінде прогрессивті идеялары бар, талантты, нағыз лидерлерді іріктеп, оларды мемлекеттік билік органдарына – Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжілісіне, барлық деңгейдегі мәслихаттарға, мемлекеттік органдарға ілгері жылжытуға мүмкіндік беретін үздік жоба.
Елбасы Н.Ә.Назарбаев «Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру» атты бағдарламалық мақаласында «… Болашақта ұлттың табысты болуы оның табиғи байлығымен емес, адамдарының бәсекелік қабілетімен айқындалады»,- деген болатын. Расында да, тауардан тауардың өзінің сапасымен, ерекше қасиеттерімен озатыны секілді, адамнан адамның білімімен, түрлі қабілеттерімен озатыны ешбір дәлелдеуді қажет етпейтін дүние. Праймериз – азаматтардың осындай ерекше қабілеттері, білімі мен іскерлік қасиеттері бәсекелік күреске түсетін, жүзден жүйрік іріктелетін сүзгі секілді.
Праймериз кадрларды іріктеуде әділеттілік принциптерін орнықтыра отырып, кәсіби мемлекетті қалыптастыруға және сол арқылы Қазақстанның мемлекетаралық деңгейде бәсекеге қабілеттілігін арттыруға өз септігін тигізетін болады.
Жобаның көпшілікке қолайлы тұсы – жобаға қатысуға үміткер «Nur Оtан» партиясының мүшесі болмаса да тіркеуден өте алады, бұл ретте ол праймеризге қатысушыларды тіркеу мерзімі аяқталғанға дейін партия қатарына кіруі қажет.
Праймериз барша қазақстандықтарға, оның ішінде жігерлі жастарға өз қабілеттері мен потенциалын көрсетуге көп мүмкіндіктер береді. Партиялық тізімдегі жастардың үлесі осы жоба арқылы 20 пайызға жететін болады.
«Тақтың мұрагерін ана тәрбиелеген» деген дана сөз бар. Әйел азаматтардың қоғамдық-саяси өмірдегі рөлі ескеріліп, партиялық тізімде әйелдердің үлесі 30 пайыздан кем болмайды деп жоспарлануда. Бұл бағытта праймериз әйелдерді ілгері жылжытудың мықты тетігі болмақ.
Жаңа бағдар білімді, бастамашыл, іскер және адал азаматтарды іріктеп алуды көздейді. Сол себептен, барлық талапты, жігерлі азаматтарды праймеризге белсенді қатысуға шақырамын.

Қайрат БАЛАБИЕВ,
Түркістан облыстық
мәслихатының хатшысы.

Қазақстан коронавируспен күреске қанша қаржы бөлді? Бұл сұрақтың нақты жауабы көп адамға беймәлім сияқты. Мамыр айының басында еліміздің Қаржы министрлігі індетпен күрес шараларына бағытталған қаржы ресурсы жыл басында дағдарысқа қарсы шаралар үшін бөлінген 6 трлн. теңге есебінен жүзеге асатыны туралы мәлімет берген.
Сол қаржының есебінен эпидемияға қарсы іс-шараларға, оның ішінде медициналық және басқа жұмысшыларға қосымша төлемдер алуға, халықтың әлсіз топтарын азық-түлікпен және тұрмыстық жиынтықтармен қамтамасыз етуге және басқаларға 125 миллиард теңге қарастырылғаны айтылған. Маусым айының басында Қазақстан Президентінің сол кездегі штаттан тыс кеңесшісі, экономист Олжас Құдайбергенов эпидахуалға қарсы іс-шараларға бағытталған қаржының (125 млрд. теңгенің) әлдеқашан бөлініп қойғанын хабарлаған.
Бірақ еліміздің Денсаулық сақтау министрі Алексей Цой 7-шілдеде Үкімет резерві мен республикалық бюджеттен пандемия кезінде коронавирус инфекциясымен күрес, оның пайда болуы мен індеттің бетін қайтару үшін
114 миллиард 826 миллион теңге бөлінгенін (40 миллиард 58 миллион теңгесі Үкімет резервінен, ал 74 миллиард теңге республикалық бюджеттен) айта келе, олардың жаратылуын былай деп жіктеген еді.
21 миллиард 184 миллион теңге -жеке қорғаныс құралдарын сатып алуға, 2 миллиард 30 миллион теңге — дәрі-дәрмек, медициналық бұйымдар сатып алуға, 2,5 миллиард теңге — зертханалық жабдықтар, КВИ-ді анықтайтын тест-жүйелерін сатып алуға, 100 миллион теңге КВИ-ді анықтайтын реагенттер жасау мен шығару қызметтеріне, 13,7 миллиард теңге — ПТР тест әдісімен зертханалық қызмет көрсетуге , 310 миллион теңге — Отандық өндірістегі ИВЛ аппараттарын сатып алуға, жедел-жәрдем көліктерін жабдықтауға, 131 миллион теңге — азаматтарды звакуациялауға, 19,5 миллиард теңге — медициналық ұйымдарда (инфекциялық, провизорлық және карантин стационарларында) қызмет көрсетуге, 40,4 миллиард теңге -карантиндік шараларды өткізетін қызметкерлерге, 14,8 миллиард теңге — Алматы, Нұр-Сұлтан және Шымкент қалаларында үш инфекциялық аурухана салуға жұмсалған.
Алайда содан бір күн өткен соң Қаржы министрінің бірінші орынбасары Берік Шолпанқұлов елімізде коронавируспен күреске 191 млрд. теңгеден астам қаржы (Оның 125 млрд теңгесі бюджетті нақтылау аясында, 66,9 млрд теңгесі Үкімет резервінен) бөлінгенін жеткізген.
Яғни, Денсаулық сақтау министрлігі мен Қаржы министрлігінің есептерінде үндестік, бірізділік болмады. Және бұл екі көрсеткіште әу-баста Қаржы министрлігінің 6 триллион теңгенің ішінде коронавируспен күрес үшін 125 млрд. теңге бағытталады деген мәлімдемесімен қабыспады.
Одан кейін яғни, 10-шілдеде Президент Қасым-Жормарт Тоқаев Үкіметтің кеңейтілген отырысында коронавируспен күрес үшін тағы 150 млрд. теңге қаралатынын айтты.
Көп ұзамай, атап айтанда, 21-шілдеде еліміздің бас дәрігері Алексей Цой ПТР тесттерін сатып алу үшін қосымша тағы 42 млрд.теңге қажеттігін мәлімдеді.
Енді осындай тізімнен кейін нақты қанша қаржының кеткенін түсіну, қарапайым халық былай тұрсын, депутаттарға да оңай емес болып отыр. Осы күнге дейін кең пішіліп бөлінген бюджет қаржысына жанашырлық танытып, есіл қаржының қалай жұмсалып жатқанын халыққа бір де бір депутат елек-екшеп айтып беруге бас қатырмапты. Тек Мәжіліс депутаты Нұржан Әлтаев «Білмегеніңді сұрау ұят емес, білмей тұрып сұрамау ұят» дегенге табан тіреп, Үкімет басшысы Асқар Маминнен коронавирусқа жалпы қанша теңге бөлінгені және олар қайда жұмсалғаны туралы депутаттық сауал жолдады. Бұл туралы халық қалаулысы өзінің фейсбук парақшасында жариялады. Өз жазбасында ол «Вируспен күресуге қанша ақша бөлінді? Және олар қайда кетті? Біз мұны әлі білмейміз. Бірақ біз мұны білуіміз керек. Мұндай есепті алу-біздің құқығымыз, ал Үкімет үшін мұндай есепті ұсыну-міндет. Мен бір ай бойы Астана, Алматы, Шымкент қалаларының дәріханаларына, ауруханаларына, қоймаларына бардым. Пандемия өршіген кезде азаматтардан дәрі-дәрмектердің тапшылығы, ауруханалардағы орындардың жетіспеушілігі туралы шағымдар күнделікті келіп түсті… Көптеген сұрақтар жиналды. Негізгі сұрақ: коронавируспен күресуге үлкен қаражат бөлінді. Олар қалай жұмсалды, бұл қаражат нақты не үшін жұмсалды? Біз егжей-тегжейлі есепті қалаймыз. Осыған байланысты мен Премьер-Министрдің атына депутаттық сауал жолдадым» деп жазады. Және сауалға берілген жауапты өз парақшасында жариялайтынын айтты.
Үкімет басшысының берген жауабы жан-жағы тұйықталған бітеу сөздерден емес, тәптіштеп келтірілген мәліметтерден түзілсе, халық елде коронавирус індетімен күрес үшін қанша қаражаттың бөлінгенін білетін күні алыс емес сияқты. Ал оның игілігін халықтың қаншалықты сезіне білгенін талдау, анықтау жұмыстары тиісті органның құзырында болып қала бермек.

Шымкент қаласының сапалы интернетпен қамтылу көрсеткіші 80 пайызды құрайды. Бұл көрсеткішті 100 пайызға жеткізу үшін қалада 11 базалық станция орнатылып, тағы 43 жерге антенналы құрылғы орнатылады.
Бұл туралы Шым кенттегі ақпараттық-коммуникациялық орталығында өткен баспасөз брифингінде қалалық Цифрландыру басқармасы басшысының міндетін атқарушы Досан Әлібеков мәлімдеді.
Өз кезегінде ол 11 базалық станцияны орнату орындары айқындалып, тиісті жер телімдеріне мемлекеттік акті рәсімделгенін айтты. Енді осы аптаның соңына дейін станциялар толық орнатылып, іске қосылатын болады. Ал 43 антенналы құрылғыны орнату жұмыстары бағытында тиісті талдау, саралау жұмыстары жүргізілуде. Бұл бағыттағы жұмыстар алдағы қыркүйек-қазан айларында аяқталады.
Қазіргі таңда Шымкенттегі 20 шағынауданда интернет желісі, ал 16 тұрғын алапта мобильді интернет сапасы төмен.

Биыл Шымкентте «Еңбек» бағдарламасы аясында 24 367 адамды жұмыспен қамту жоспарланған. Бүгінге дейін 19 344 адам жұмыспен қамтылып, жоспар 79,4 пайызға орындалған.

Бұл жөнінде Шымкент қаласы әкімдігінің баспасөз қызметі хабарлайды. Бағдарламаның бірінші бағыты бойынша — инфрақұрылымды және тұрғын үй-коммуналдық шаруашылықты дамыту есебінен жұмыспен қамтуды қамтамасыз ету мақсатында 3 196 азаматты тегін кәсіби оқуға жолдау жоспарланған. Бүгінде нақты 2 000 адам қысқа мерзімге кәсіптік оқытуға жолданса, 1 196 адам техникалық және кәсіби білімі бар кадрлар даярлауға жіберілген. Олар үшін 1-қыркүйектен бастап оқу басталады.
Жалпы жиыны 3 396 тұрғынның кәсіпкерлік бастамасын ынталандыру межеленген. Бірақ бұл бағыттағы қолдауға 4 017 адам қамтылған. Яғни, жоспар артығымен орындалған. Оның ішінде 2 710 адам «Бастау бизнес» бағдарламасы шеңберінде кәсіпкерлік негіздерге оқуға жолдама алса, 40 адамға шағын несие берілген. 1 267 азамат мемлекеттік грант иегері атанған.
Үшінші бағытта жұмыс берушінің қажеттілігі шеңберінде оқыту және қоныс аудару арқылы жұмысқа орналасуға жәрдемдесу бойынша 17 775 адамға жұмыспен қамту шараларын көрсету жоспарланған. Бүгінге дейін 13 327 адамға жұмыспен қамту шаралары көрсетілді. Оның ішінде 6 768 азамат бос және жаңа жұмыс орындарына жұмысқа орналасқан. 284 адам әлеуметтік жұмыс орындарына, 1 925 адам жастар практикасына, 4 351 адам қоғамдық жұмыстарға тартылған.

Елімізде азаматтардың қоршаған ортаны қорғауы көңіл көншітпейді. Өскелең ұрпақтың арасында да, жастары жер ортадан асқан азаматтардың ішінде де жер, ауа, су сынды экологиялық аспектілерге жанашырлық таныту әрекеті өз деңгейінде емес. Оның үстіне елімізде экологиялық мәселелерді шешу тетіктері дамымаған. Мәселен, жыл сайын еліміздегі полигондарға 5 млн. тонна қоқыс төгіледі. Бірақ олардың тек 15 пайызы ғана өңделеді. Ал ауылды жерлерде стихиялық қоқыс нүктелерінің саны қаншама.

Өткен айда мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев Үкіметтің кеңейтілген отырысында осы мәселелерді алға тарта келе, «Бір рет тексеріс жүргізіп, айыппұл салу және экологиялық шараларды өткізу, мәселені толық шешпейді. Бұл орайда экология министрлігі жүйелі түрде жұмыс істеуі керек» деген болатын. Сонымен қатар Президент тығырықтан шығар тағы бір жол ретінде мектептерге экология пәнін енгізу туралы тапсырма берген.
Еліміздің Білім және ғылым министрі Асхат Аймағамбетов айналасы екі айдың ішінде Президенттің бұл тапсырмасын орындау мүмкін еместігін, оған тыңғылықты дайындық пен жүйелі жұмыс қажеттігін айтты. Бірақ ол биыл жаңа оқу жылынан бастап мектеп оқушыларына экология сағаты өткізілетінін жеткізді. Министр педагогтар мен білім және ғылым саласы қызметкерлерінің республикалық Тамыз кеңесінде «Ел Президенті Қасым-Жомарт Тоқаев балаларға экологиялық білім беру және тәрбиелеу бойынша тапсырма жүктеді. Қазіргі уақытта сарапшылармен бірлесіп, экологиялық білім беру және тәрбие бойынша толыққанды тұжырымдама дайындаймыз. Салалық министрлікпен бірлесіп (Экология, геология және табиғи ресурстар министрлігі), сарапшылармен бірнеше кездесу өткізіп, талқыладық. Осы жылдан бастап бірыңғай бағдарлама бойынша экологияға қатысты сынып сағаттары басталады және мектеп бағдарламасына экологиялық білім беру мәселесі ықпалдастырылатын болады»,-деді.
Экология сағаты барысында мектеп оқушыларын табиғатты сүюге, қоршаған ортаға қамқор болуға баулитын дәрістер айтылады. Экологиялық мәдениетті қалыптастыруға бағытталған мұндай сағаттар 1-сынып оқушыларынан бастап, 11-сыныпты бітіретін түлектерге де өткізіледі. Ведомства басшысы Асхат Аймағамбетов экологиялық сағаттардың тиімділігін арттыру мақсатында экология мәселесіне қатысты олимпиадалар ұйымдастырып, балаларды туристік серуендерге шығарып тұру қарастырылуда екенін мәлімдеді.
Қазақстан Республикасының Білім және ғылым министрлігі экологиялық білім беру бойынша сынып сағаттарының бағдарламасын әзірлеп қойған. Қазіргі таңда педагогтар мен сарапшылар барлық сыныптарға арналған бағдарламаларды пысықтау үстінде екен.

«Жаман айтпай, жақсы жоқ». Түркістан облысы коронавирустың күзде болуы мүмкін екінші толқынына қарсы күреске дайындалуда. Бұл мақсатта дәрі-дәрмек қоры жасақталуда.
Түркия елінен сатып алынып жеткізілген дәрілік заттар ішінде «Осельтамивир», «Азитромицин», «Эноксапарин», «Ривароксабан», «Меропенем», «Рокурония», «Бромид» секілді препараттардың 140 мың данасы бар. Барлығы 253 млн. теңгеге алынған дәрі-дәрмек легі инфекциямен күрес жүргізу мақсатында құрылған облыстық арнайы қорға жеткізіліп, қоймада сақталады.
Бұл туралы Түркістан облысының Өңірлік коммуникациялар қызметі мәлімдейді.
«Облыс әкімі Өмірзақ Шөкеевтің тапсырмасына сәйкес, ауруханалар мен дәріханаларда дәрі-дәрмек қоры толықтырылуда. Бүгін антикоагулянттар, антибиотиктер және өкпені жасанды желдету кезеңінде науқастың жағдайын жеңілдетуге арналған препараттар жеткізілді. Аталған дәрілік заттар 2023 жылға дейін жарамды. Күзде коронавирустың екінші толқыны өтуі мүмкін деген болжам бар. Сол себепті біз қазір арнайы дәрілік қор жасақтаудамыз. Қазіргі таңда облыстағы эпидемиологиялық жағдай тұрақты. Коронавирусты 3193 адам жұқтырса, оның 85 пайызы емделіп шыққан»,- деді облыстық Қоғамдық денсаулық басқармасының басшысы Марат Пашимов.
Сонымен қатар ол, облыстағы медициналық жедел-жәрдем қызметінің жұмысын жеңілдету мақсатында «Каспий банк» және «Самұрық-Қазына» ұлттық әл-ауқат қоры» АҚ гуманитарлық көмек ретінде жиырма «Chevrolet Damas» көлігін тарту еткенін мәлімдеді. Портативті жасанды өкпе желдеткіші, дефибриллятор, пульсоксиметр, ЭКГ құрылғысы орнатылған медициналық жедел-жәрдем көліктері облыстағы аудан, қалалардың ауруханаларына тарту етіледі.
Бұдан бөлек, кешегі аптада күнгейге ағымдағы ахуалды жақсарту мақсатында Германия және Украинадан жолданған гуманитарлық көмектің Түркістан облысына бағытталған легі келіп жетті.
Онда медициналық бетперде, «Меропенем», «Левофлоксацин» секілді аса қажетті препараттар бар. Келіп жеткен дәрілік заттарды ҚР Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл агенттігінің Түркістан облысы бойынша департаменті қызметкерлері мен дәрігерлер қабылдап алды. Жалпы саны 4000-нан асатын медициналық препараттар мен қорғаныш бетперделер қажеттілігіне қарай ауруханалар мен емханаларға таратылатын болады. Келіп жеткен барлық препараттарға «тегін» деген жазуы бар арнайы мөр басылады. Бұл сыбайлас жемқорлық фактілерінің орын алуын алдын алады. Мұндай шаралар облысымызда коронавирустың таралу жағдайы азайып, ахуал тұрақталғанша жалғасатын болады.