Маңызды

Елімізде жемқорлық жайламаған сала бар десе, көптің сенбесі анық. Бүгінде қатардағы қарапайым қызметкерді былай қойғанда, ірі шенділердің өзі парамен ұсталып, темір торға тоғытылып жатыр. Енді ҚР Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл агенттігі төрағасының орынбасары Ұлан Сарқұлов қай салада жемқорлық фактісі жиі тіркелетінін тілге тиек етті. Оның сөзінше, әрбір бесінші сыбайлас жемқорлық қылмысы мемлекеттік сатып алу саласында жасалады.

 

Жалпы бюджет шығыстарындағы мемлекеттік сатып алудың үлесі – шамамен 30 пайыз. Бұл Қазақстанның жалпы ішкі өнімінің 5 пайызын құрайды. Бюджет қаражатының мұндай айналымы саладағы жемқорлық фактісінің жоғары болуына себеп болып отыр. «Мысалы, 2020 жылдан 2022 жылдың бірінші тоқсанына дейін 418 қылмыстық іс аяқталып, олар бойынша 162 адам сотталды. Талдау көрсеткендей, аталған қылмыстардың 80%-ға жуығы – бюджет қаражатын ұрлау, жалған орындалған жұмыс актілеріне қол қою және сатып алу жеңімпазын анықтау кезіндегі пара алу фактілері. Олар негізінен құрылыс, денсаулық сақтау, білім беру және мәдениет салаларында жүзеге асады» дейді Ұлан Сарқұлов.
ҚР Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл агенттігі төрағасының орынбасары мысал ретінде Жалаңтөс баһадүр ескерткішін салуға қаражатты кедергісіз аударғаны үшін 1 миллион теңге көлемінде пара алған Қызылорда облысының мәдениет басқармасының басшысына қатысты сыбайлас жемқорлық ісін келтірді. Бұдан бөлек, агенттік 2021 жылы Атырауда Абай Құнанбаевтың ескерткішін жасау мен орнатуға келісімшарт жасағаны үшін 4,5 миллион теңге көлемінде пара алды деген күдікке ілінген Атырау облысы әкімінің орынбасары Бақытгүл Хаменованы әшкереледі. Ескерткіш құны – 145 млн теңге.
«Бүгінде Атырау облысы әкімінің орынбасары Хаменоваға қатысты қылмыстық іс бойынша тергеу аяқталып, таныстыру басталды. Сонымен бірге сот пара алу фактісі бойынша Атырау облысы әкімінің бірінші орынбасары Таубаев пен облыстық құрылыс басқармасының басшысына қатысты қылмыстық істі қарап жатыр» деді Сотқа дейінгі тергеу басқарма бастығының орынбасары Шамұрайт Шәменов. Міне, осылайша қоғамның сырқатына айналған сыбайластықтың мемлекеттік сатып алу саласында тамыры тереңге жайылғаны белгілі болып отыр. Десе де бұл өзге салалардағы жағдай жақсы дегенді білдірмейді. Күн сайын ашылып жатқан қылмыстарға қарап-ақ жалпы елдегі жағдайды сараптай беруге болады.

Жақсыға еге көп. Оңтүстік журналистері Талғат Балтабаевты «біздің әріптес» десе, шымкенттік сайлаушылар оны халық қалаулысы ретінде «біздің депутат» деседі. Әсіресе, қалың проблемасы қаптаған Қаратау ауданының халқы, оның ішінде «газ жақпадық қой» деп, әліге дейін әбігерге түсіп, жаны жаныққан Қайнарбұлақтың қара халқы Талғатты қаумалайды да жүреді. «Жылпос-депутат» болса, жұрт жуымас та ма еді кім білсін?..

 

Бәлкім, бір сөзділігі ұнайтын шығар… Мүмкін, момын мұсылмандар «біздің мәселеге мән берер белсенді депутат қой» деп сенім артқандықтан да шығар. Сенімге селкеу түсірмеу – үлкен бақыт. Сенімді жоғалтпай жүрген журналист-депутат үшін де әріптестік көңіл марқаяды. Жақсыларға жанаса жүретін Талғат бауырым 1-мамыр мерекесінде бір жігітпен таныстырды. «Біздің Қайрат» деді. Шымкент қалалық мәслихатының су жаңа депутаты Қайрат Имашев екен. Құтты болсын айттық. Бұ қазақтың, әсересе, футболсүйер жанкүйердің «Қайрат» десе, бүйрегі бұрып, жылы тартатыны бар емес пе? Шымкент қалалық мәслихатының хатшысы Бахадыр Нарымбетов соңғы уақыттары депутаттық корпусына «шал-шауқан» қарияларды емес, жалындаған жас «бахадүр» жігіттерден бас құрап, «Қайрат» командасын жасақтап жатқандай әсер қалдырды.
Шымкент қалалық Журналистер одағының төрағасы Уали Кыдыров екеуміз «Қайратты бол, Қайрат Имашев» деп, құтты болсын айттық жаңа таныс-жас депутатқа. Елге еңбек сіңіріп, «біздің Қайрат» дейтін жаңа атпен жарқырап жүргей! Өзіңе сүйінер сайлаушыларың көп болғай, Қайрат Имашев!

Ерсұлтан ӘМІРБЕК,
Журналист.

(Жалғасы. Басы өткен санда)

1806 жылы Ташкентті қоқандықтар жаулап алады. Шаһар мен оның айналасына Ферғана жақтан өзбектерді көшіріп әкеп орналастыру – осы кезеңнен бастап қолға қатты алынды. Қоқан хандары Ташкент түгілі қазақ жерін билеген 55 жыл ішінде өздері басқан Шымкент, Түркістан, Иқан, Сайрам, Әулиеата, Созақ қалаларына өз жерлерінен мыңдаған өзбектерді көшіріп әкелді және барлық тарапта өзбек тілі мен ұлтын үстем орынға шығарды. Соған қарамастан Ташкенттегі медреселер мен мешіттердің көбінде дін оқулары қазақша оқытылды, түрлі діни насихаттар, уағыздар қазақ тілінде жүрді (Асат Сапиев, «Ходженд уәлаяты: қазақтар һәм тәжіктер» 55-бет. Ташкент, 1926 жыл).
1865 жылы Ташкентті орыстар бауырына басты. 1867 жылы Түркістан генерал-гуернаторлығы құрылып, ол бес облысқа бөлінді. 1887 жылы жүргізілген санақта Қоқан кезінде жергілікті қазақтарды өзбектерге ассимилияциялау жүйесі қарқынды жүргізілгеніне қарамастан, Ташкент пен оның айналасындағы уездер халқының 53 пайызы қазақтар, 15 пайызы құрамалар (олар да қазақтар) қалғандары өзбектер мен тәжіктер болды. 1918 жылы қаңтарда мұнда кеңес өкіметі толық орнап, сол жылдың 30 сәуірінде кеңестер сьезі РСФСР құрамына кіретін Түркістан кеңестік автономиялық республикасын құру туралы қаулы қабылдады. Түркістанның батыс жағында кееңес саясатын мойындаған Бұқара мен Хорезм халық республикалары құрылды. 1920 жылдары осы екі республикада 250 мыңға таяу қазақ болды. Түркістан жаңа социалистік қоғамға негізделген республика болса да, оның құрамында бұрынғы патша заманындағы – Сырдария (қазіргі Оңтүстік Қазақстан мен Ташкент облыстарының аумағы), Жетісу (қазіргі Алматы облысы), Самарқан, Ферғана, Закаспий (қазіргі Түрікмен мен Қазақстанның Маңғыстау өлкесі) облыстары сақталынып қалды. 1917 жылғы санақ бойынша, Сырдария облысында – 1 миллион 405 мың, Жетісу облысында – 310 мың, Ферғана облысында – 391 мың, Самарқанд облысында – 125 мың, Закаспий облысында – 95 мың, барлығы – 2 миллион 701 мың қазақ болған. (К. Р. Аманжолов, «Түркі халықтарының тарихы», 258-бет. Алматы, 2005 жыл). Әйтсе де, бұл нақты дерек емес. Ол кезде шалғайдағы және тау қуыстарындағы ауылдарда отырған қазақтардың бәрін санаққа енгізуге мүмкіндік пен жағдайдың да болмағаны айқын. (Бар мүмкіндігі мен озық технологиясы бар осы заманның өзінде Қазақстандағы және шет елдердегі бүгінгі қазақтардың нақты санын біле алмай отырған жоқпыз ба). Қазіргі Өзбекстан жеріндегі қазақтардың ХҮ111-Х1Х-ғасырлар мен ХХ-ғасыр басындағы тарихын тәптіштеп жазғаны себепті жергілікті ұлтшылдардың қаһарына ұшырап, 1926 жылы күзде Шыршықта у беріп өлтірілген өзбек тарихшысы (ұлты тәжік) Асат Сапиевтің «Ходженд уәлаяты: қазақтар һәм тәжіктер» атты кітабындағы мәліметтерге ден қойсақ, 1925 жылы Өзбек КСР-ындағы (бұл кезде тұрғындарының дені қазақтар болып табылатын Сырдария мен Жетісу облыстары Қазақ АКСР-ына қосылып кеткен) қазақтардың саны 2,5 миллион болған. Бұл қазақтардың бәрі кейін қайда кетті? Жә, бұл жайында сәл кейінірек.
…Кеңестік Түркістанға алғашқыда орыс коммунистері жетекшілік жасағанымен, кейін қазақтан шыққан белгілі тұлғалар басшылық етті. Бұл жылдары Ташкентте ел басқарған, ғылыми мекемелер мен жоғарғы оқу орындарында қызмет еткен қазақтардың саны өзбектер мен басқа ұлттардан әлдеқайда мол болды. 1920 жылдардан кейін аттары алысқа кеткен қазақ зиялыларының басым көпшілігі осы Ташкентте оқыды немесе қызмет жасады. Мұнда «Түркістан уәлаяты», «Ақжол» сынды алғашқы қазақ газет-жорналдары шықты.
1924 жылдың 16 қыркүйегінде Түркістан ОАК-інің төтенше сессиясы қазақ, өзбек, тәжік, қырғыз еңбекшілері бұқарасының әр ұлт өз республикасын құру керек деген талап-тілектерін орындау мақсатында арнайы қаулы қабылдады. Қаулы ұсыныс ретінде Мәскеуге жөнелтілді. Сол жылдың 14 қазан күні РСФСР БОАК-і аталмыш қаулыны мақұлдады. Осылайша, Түркістан, Бұқар және Хорезм республикаларына қараған жерлерде ұлттық-мемлекеттік межелеу, яғни әр ұлтты тұратын аумақтарына байланысты одақтас республикаларға айналдыру саясаты іске асты. Осының нәтижесінде Түркістан республикасының батыс аймағын тұтасымен және Бұқар мен Хорезмнің айтарлықтай бөлігін қамтыған Өзбек КСР-ы, Бұқардың түрікмендер тұратын аймағын иеленген Түрікмен КСР-ы, Өзбекстан құрамына кіретін Тәжік АКСР-ы, РСФСР құрамына кіретін Қырғыз автономиялы облысы құрылды. Сырдария мен Жетісу облыстары мен Қарақалпақ автономиялы облысы Қазақ АКСР-ына берілді.
Осы кезде Ташкент қаласын қазақ пен өзбек республикаларының қайсысының құрамында қалдыру мәселесі жөнінде екі ұлт арасында үлкен дау туды. Өзбек коммунистерінің жетекшілері Ташкенттегі өзбектердің санын жасанды түрде көбейтіп, «Қалада басқа ұлтарға қарағанда өзбектердің саны әлдеқайда басым. Сол үшін де Ташкент өзбектікі болуға тиіс» деп Орталық Комитетке хат жазған. Ол хаттаға мәлімет бойынша, Ташкенттегі қазақтардың 40 пайызға жуығы өзбек санатына кіріп, олардың санын мейлінше арттырылған.
Расында сол жылдары шаһарда тұратын қазақтар қандай жолмен өзбектер санатына кіріп кетті немесе олар қалайша өзбек боп жазылды? Міне, бұл – әлі күнге дейін айтылмай келе жатқан, көзі ашық деген жұрттың бәрі білетін, бірақ ауызекі әңгімеден әрі аспаған, ешқандай хатқа түспеген, зерттеу нысанына айналмаған ащы ақиқат. Тіпті сорлы ақиқат десек те болады. Біздің елдің көнекөз қариялары айтатын: «Өзбек республикасы құрылар алдында қаланы өздеріне қалдыру үшін Ташкент билігі шаһарда тұратын қазақтарды зорлықпен «ұлтым өзбек» деп жаздырған. Соның кесірінен ондағы қазақтар демнің арасында басқа ұлт болып шыға келді».
Бұл – жастық шақтарында Тәшкентте болған немесе оған таяу тұрған ауылдардың көзі қарақты жалпы қарттарының әңгімесі-тұғын. Біздің елде шайырлығымен қатар әңгімешілдігімен де аты жұрт жадында сақталған әкемнің ағасы Садық атамнан қалған мынадай сөз бар: « Жасым жиырмадан асып, Шымкент үйезінде істейтін бір қазақ бастықтың көшірі болып жүрген кезім. 1924 жылдың күзінде үйез бастықтарының бәрі абыр-сабыр болып, вокзалға баратын болды. Мен бастығымды екі мықты ат жегілетін әдемі пәуескемен тасушы едім. Вокзалға бара жатқан жолда бастығымнан «Мұнда біреуді күтіп аламыз ба?» — деп сұрадым. Ол: «Ташкенттегі Рысқұлов деген үлкен бастығымыз осыдан бір айдай бұрын Мәскеуге кеткен еді. Сол кісі қайтып келе жатыр. Оның неге Ташкентке бірден тартпай, мұнда келе жатқанынының мәнісін білмеймін. Осында бір күн болады екен де, ертең Ташкентке аттанбақ. Айтпақшы, үйез бастығы ертең Рысқұловты Ташкентке осы пәуескемен сені жеткізеді деп шешті. Бұрын ол шаһарға талай барғансың әрі төте жолды жақсы білесің ғой-ә» — деді.
Ертесіне таң азанымен үйез кеңсесінің алдында Рысқұлов менің пәуескеме отырды. Өзі кап-қара кәстүм киген, қысқа мұртты, әйнектері дәу көзілдірік таққан сыптай адам екен. Бізбен бірге он шақты қарулы мілісәлар жүріп отырды. Жолда екі-үш жерде аял қылып, Тәшкенге кеш бата жеттік. Жолай маған көп әңгіме айтты. Тілге жүйрік, өте саналы екені көрінді. Шаһарға таяғанда: «Сенің түнгі қоналқы жайыңды мынау артта еріп келе жатқан мілісәлар көрсетеді. Ертең сағат онда Түріккеңестің алдында үлкен жиналыс болады. Соған қатыс. Оған Мәскеуден келген зор дөкейлер де қатысады. Не әңгіме болатынын естисің» — деді.
Азанда үш қабатты аумағы өте зор Түріккеңестің алдындағы атшаптырым алаңға саны есепсіз адам жиналды. Қарасам, жиналғандардың бәрі кілең өзбектер. Бұл қалада олардан гөрі қазақтардың көп тұратынын білетінмін. Соған қарамастан жиынға неге тек өзбектер жиналғанының мәнін түсіне алмадым. Бір кезде Түріккеңес үйінен шырттай киінген оннан аса кісілер шықты да, алаңның бас жағында тақтайдан жасалған биік нар үстіне жайғасты. Араларында үш-төрт орыс, кеше менімен бірге келген Рысқұлов және тағы бір қазақ бар. Қалғандарының бәрі өзбектер. Сол өзбектердің арасынан бір көзілдірікті кісі тұрып, бүгінгі жиында қаралатын мәселені халықтың талқысына салу үшін қалалық кеңес Тәшкеннің осыншама жұртын әдейі жинағанын айтты. Одан соң жұртты Өзбек республикасының құрылуымен құттықтады да, бірден талқыланатын мәселеге көшті. Ол әп дегенде-ақ Тәшкенде өзбектердің көп тұратындығын, сол үшін де бұл шаһар Өзбекстанға өтуі керек дегенді айтты. Жиналған жұрт: «О, яшаң, жүдаям жун суз! Жүдаям туғры суз! Тошкан хақи узбактікі!»» деп әлгіні айқайлай қошеметтеп, қол шапалақтап кетті.
Одан кейін биір нарда отырған тағы екі-үш өзбек сөйледі. Бәрі шаһарды өзбектікі деп өзеуреді. Олардың әрқайсысы сөйлеген сайын пәсте тұрған сарттардың тобы гу-гу етісіп, қайта-қайта қошемет пен қолдау көрсетті. Ең соңғы сөйлеген өзбек дөкейінің: «Түркістан үкіметінің бұрынғы бастығы мына отырған Рысқұлов жолдас «Тәшкен бұрыннан қазақтың қаласы. Сондықтан да ол Қазақстанға қалдырылуы керек» дегенді айтып, бізді осындай жиын өткізуге мәжбүрледі. Рысқұлов жолдастың енді көзі жеткен шығар, Тәшкеннің кімдікі екені» дегені күні бүгінге дейін есімде. Ол солай дегенде Рысқұлов атып тұрды да, оң қолын көтеріп, шулаған өзбектердің дабырын басты. Бәрі тынышталғанда, бір тоқтамай суға ұқсап ағып кеп берсін. Құдай-ау, неткен білгіш десеңші. Сонау көне тарихтан сөз тартып, Тәшкенді ең алғаш тұрғызған қазақтың қаңлы жұрты екенін, сол әлімсақтан мұнда қаңлы мен шанышқылы руларының тұрғанын, шаһарға өзбектердің тек Қоқан хандығы кезінде ғана шоғырлана бастағанын, бірақ та, соған қарамастан дәл қазіргі уақытта қалада олардың қазақтардан көп еместігін, қайта олардан өзбекше сөйлеуді дағдыға айналдырған Бұқар мен Ходженд-тен қоныс аударып келген тәжіктердің мол екенін айтты. Екі-үш ғасыр бұрын бұл қалада қазақтың Төле, Бақташ, Қожамжар билердің билік құрғанын, олармен теңдес ешқандай өзбек билеушілерінің Тәшкен тарихында болмағанын, Тәуекел, Хақназар, Абылай сияқты қазақ хандарының осы қала үшін талай ұрыс салғанын, ал керісінше, бірді-бір өзбек ханы бұл шаһарды сырт жаудан қорғамағанын, ондай мәлімет ескі тарихтың бетінде жоқ екенін де дауыстап жеткізді. «Тәшкен қалай өзбектің қаласы болады? — деді ол тағы сөйлеп. – Егер осы қаладан шығып, қай тарапқа да екі жүз шақырым жүрсек, бірді-бір өзбек ауылын кездестірмейміз. Сонда жан-жағын жүз мыңдаған қалың қазақ қоршаған Тәшкенде бар-жоғы жиырма мыңдай өзбек бар екен деп, оны соларға қалдыру әділеттік пе?! Ондай болса, өзбегі бар екен деп Шымкентті және оның айналасындағы өзбектер шоғырланған Сайрам мен Қарабұлақты да Өзбекстанға береміз бәлкім. Тәшкен түгілі, ылғи қазақтар жайлаған сонау Бегабадқа, Мырзашөлден Жызақтың арғы жағындағы Нұратаға дейінгі жерлерді Өзбекстанға беруге болмайды. Өйткені бұл жерлер әлімсақтан қазақтікі. Ата-бабаларымыз сол жерлер үшін қаншама қан төккен. Өкінішке орай менің білуімше, осынау аймақтардың бәрі келешектегі Өзбекстанға тиесілі құсайды. Болашақ республикалардың шекарасын айқындаушылар мұндай өрескел қателіктерден бас тартулары тиіс».
Ол бұдан басқа да қаншама дәлелдерді айтып, ұзақ сөйледі. Сонда жаңа шешенсіген өзбек дөкейлерінің біреуі қыңқ дей алмай қалды. Әлгінде ғана гуілдескен жұрт та тым-тырыс боп, үн шығаруға шамалары болмады. Әлден соң топ ішінен әлдеқандай өзбектер топыларын жерге ұрып: «Анаңниң… мина қозоқ һәммәмизди қотырди. Индә Тошкан бизгә иоқ» деп өкіріп жіберді. Аз-кем тыныштықтан кейін бағана бірінші сөйлеген өзбек орнынан тұрды да, төрдегілердің тура ортасында отырған Мәскеуден келген орысқа сөз берді. Ол кеңес саясаты жайында біраз насихат айтты да, қолындағы бір парақ қағазға үңілді. Онда қаладағы өзбектер мен қазақтардың саны туралы жазылған мәлімет бар екен. Қағаздағы мәлімет бойынша, Тәшкен тұрғындарының ширекке ғана жуығы қазақтар екен. Сол үшін де Мәскеудегі орталық комитет Тәшкенді Өзбекстанға өткізуді жөн деп тапқанын жеткізді. Осыны естігенде жаңа ғана ұнжырғылары түскен өзбектер қайтадан айқайласып, қуанғандарынан бір-бірін құшақтап, шаттанып кетті. Мен Рысқұловқа көз тастап едім, ол қолын бір сермеп, нардан түсіп бара жатыр екен. Солай қарай жүгірдім. Жете бергенімде ол маған бұрылды. Екі көзінен аққан жас дәу көзілдірігінің астынан ағып, бетін жуыпты. Дереу бетін сүртті де, қамыға үн қатты: «Садық, қазақ Тәшкеннен айырылды, біз жеңілдік. Сен Шымкентіңе қайта бер. Жиналыстағы әңгімені елге айта барарсың». «Сіз қайтпексіз?» — дедім. «Мен анау кісілермен бірге осы жерден ертең Мәскеуге аттанамын. Қызметім сонда ғой», — деді. Айтпақшы, сол жиналыста онымен қатар отырған қазақтың кім екенін кейін білдім. Ол – Сұлтанбек Қожанов екен».
Мен кеңес үкіметі құламай тұрғанда Ташкенттің мемлекеттік архивіне талай рет кіріп, ондағы қазақ тарихына қатысы бар нешеме құжаттарды ақтарып, қаншасын көшіріп жазып алған адаммын. Тіпті 1998-ші жылға дейін оған еркін кіріп жүрдім. Ал қазір ол архивке кіру ақырет. Өзбекстан билігі бөтен елдің адамдары үшін оның есігін тарс жапқан. Тек екі елдің сыртқы істер министрліктерінің рұқсатымен ғана кіруге болады. Ал ондай рұқсатты алу үшін айлар емес, жылдар керек. Міне, менің сондай рұқсатты күткеніме үш жыл болды. Еш болмаса, тағы екі-үш мәрте кірсем бе деген арманым бар. Сексенінші жылдардың соңында сол архивке бір кіргенімде Ташкент тарихына қатысты жазбаларды ақтарып отырып, жаңағы Садық атам қатысқан жиналыстың орысша жазылған хаттамасын көріп қалдым. Хаттамада сол жиналыста өзбек жағынан Ибрагимовтың, Ходжаевтің, Ахунбабаевтың, ал қазақтар жағынан Рысқұлов пен Қожановтың, орталық комитет өкілі Рудзутактың сөйлеген сөздері бар екен. Хаттамада басқаларға қарағанда Рысқұловтың сөзі көп. Онда бұл мәселеге онша көңіл аудармаушы едім әрі іздеп жатқаным Ташкенттің Қоқан заманындағы және төңкеріс алдындағы тарихы болғандықтан, соны сол сәтте көшіріп жазып алуға ниетім болмады. Кейін тағы бір келгенде арнайы қарармын деген ойым болды-ау деймін. Кейін де сол архивке талай кірдім. Бірақ аталмыш хаттаманы қарау миыма кірмепті. «Ақымақтың ақылы кеш кіреді» дегендей, қазір сол қателігіме қатты өкініп жүрмін. Иә, өкінетін нәрсем көп. Бүгінгі қазақ жұрты бейхабар қаншама деректер жатыр онда, егер біреулер оларды жоқ қылып жібермесе. Арманымның бастысы – Құдай қолдап, тағы бір рет сол архивке кірудің сәті түссе, алдымен жаңағы хаттаманы іздестіретін едім.
Әлбетте, мен бұл сөзіммен Ташкентті қазақтарға қайтару керек деген пікір көтермейтінімді оқырман қауым жақсы түсінетін шығар. Бірақ адамзатқа тарих не үшін керек? Өткенді білу үшін қажет. Өткенді ұмытсақ, бүгінгі күнде мән жоқ. Мәселен, басқаны айтпағанда, қазір бүкіл әлем біліп отырған Қырым оқиғасын, өздерінше тәуелсіз мемлекет боламыз деп, қаншама қанды қырғынғы себепші болған Луганск мен Донецкіні алайық. Олар неше жылдан бері Украинаның меншікті өлекесі болды. Бүгінде сайқал саясаттың кесірінен одан бөлшектеніп, басқа бір өктем елдің қолтығына тығылып, соның құзырына қарамақшы. Енді жүз жылдан кейінгі ұрпақ оларды екі-үш ғасыр бойы Украинаның құрамында болғанын ұмытса, аталған өлкелер әлімсақтан Ресей жері деп танылса, онда мәртебелі тарихтың шынайылығы қайсы? Ондай былғанған тарих кім үшін керек? Онсыз да, көрші елдердің қолдан жасалған тарихы аз емес.
Тағы бір мысал, кейбір өзбек зертеушілері қазіргі мына шеті – Қызылорда, мына шеті – Оңтүстік Қазақстан, Жамбыл, Алматы облыстарын ұялмай-қызырмай көне өзбек жері деп айтудан танбайды. Аталған өлкелер бір кездері Қоқан мен Хиуа хандығына қараған дейді олар. Бірақ олардың бұл жерлерге басқыншылықпен кіріп, уақытша ғана билегенін, орыстар келгенде титтей де қарсылық көрсете алмай, екі-үш жылдың ішінде осалдықтарынан масқаралары шығып, Оңтүстік Қазақстан түгілі Ферғана мен Самарқан төңірегіндегі өз жерлерін де жатқа алдырғандарын ойларына алмайды. Біз жоғарыда атаған Мәскеудегі коммунистердің зорлығымен «өз еркімізбен» жанды құжаттар арқылы берген неше мыңдаған жерлерімізді де қазір бір өзбек көне қазақ жері деп ойламайды. Ойлайтындары болса, онысын сыртқа шығармайды һәм тән алмайды. Осыны ойлағанда Ташкент тарихы туралы сөз де қозғағың да келмей кетеді кейде. Алайда, өткеннің шындығын баршаға паш етуге міндетті тарих алдындағы пенделік һәм зерттеушілік парыз көкейдегіні сыртқа шығаруға қашанда құмбыл.
Кезінде Рысқұлов сынды қазақ қайраткерлерінің Ташкент үшін таласқа түскенін және өзбектердің ол қаланы өздеріне қалдыру үшін 1924 жылдан бұрын түрлі айла-амалдарға барғанын, одан қалса, ондағы қазақтарды зорлықпен өзбек етіп жаздыруға белсене кіріскенін – жел сөз немесе бос әңгіме деп санауға әсте болмас. Мұның түбінде ақиқат жатыр. Жарайды, бұған ауызекі әңгіме ғой деп біреулер сенбес те. Бірақ сол заманның тірі куәгері, тәшкенттіктердің әлгіндей тірлігін көзімен көріп, көрген-білгендерін кітапқа түсірген Асат Сапиев біз жоғарыда атын атаған кітабында бұл туралы былай дейді: «Негізі, Түркістандағы халықтарды ұлттарына қарай әр республикаға бөлу жоспары 1920 жылдан бері көтеріліп келе жатқан мәселе еді. 1922 жылдан бастап бұл әңгіме тіпті өршіп кетті һәм Ташкенттегі қазақ-өзбек басшылары бұл жоспардың түбі іске асатанын анық ұқты. Түркістан үкіметінің басында көбіне қазақтар отырды. Олар бұл жоспар іске аса қалған жағдайда Ташкент Қазақ АКСР-ына беріледі деген сенімде болды һәм оған өзбектер таласа қояды деп еш ойламады. Оған қоса, шаһар тұрғындарының басым бөлігі қазақтар-дүр. Ләкін қазақ басшылары шаһардағы қазақтардың көбісі өзбекше сөйлеп, солардың ғұрпын ұстанатынына назар салмады. Өзбектер болса, 1922-23 жылдары шаһар халқының тізімін жасауға кірісіп, осындай қазақтардың ұлтын құжатқа өзбек деп жаздыруға қол жеткізді. Қазақтар тұратын кей мәхалләларда тізім жасаушы кісілердің жанында өздерін өзбекпін деп хаздыруға қарсы болғандарды қорқыту үшін қарулы милиционерлер еріп жүрді. Олар қазақтармен қатар қаншама тәжіктерді, құрамаларды, қашғарлық тараншыларды да өзбектер тізіміне қосты. Әсілі, мұнда өздерін өзбекпін деп жаздырған ұлттардың да бір кінәсі бар. Олар көпшілік болса да, саны азшылық өзбектердің тілінде сөйлеуге құмар болды. Қарама-қайшы һәм түсініксіз нәрсе – бір өзбек қазақша һәм тәжікше сөйлеуге құмар емес. Он қазақ бір өзбекке бола, өзбекше шүлдірлейді. Өзбектер осы жағынан басқаларды ұтып кетті. Одан соң қаладағы ишан-молдалардың бәрі өзбекке айналған қожалар. Олар да қазақтардың өзбек болуына көп ықпал жасады. Айтайын, қазақтарда ру бар. Олар өз руларынан қыз алмайды. Ал өзбектерде ондай салт жоқ. Қыз бен бала бір емшек ембесе болды, бірін-бірі бай, қатын қыла береді. Жаңағындай өзбек қожалары құран мен шариһат кітаптарын арқалап келіп, қазақтарға айтады: «Міне, мыналар Алланың кітаптары. Бұларда мұсылман руға бөлініп қыз алыссын деген аят пен сүре жоқ. Сендер Алланың бұйрығына шәк келтіріп, адасып жүрсіңдер. Тура жолға түсем десеңдер, ру дегенді ұмытыңдар. Жақсы қыздарың мен балаларың болса, алысқа жібермей, бір-біріне қоса беріңдер. Шариһат үкімі солай».
Осындай насиаттарға басы айналған талай қазақ ата дәстүрінен безіп, аталас ағайындарымен құдандаласты. Осыдан кейін ондайлар қалайша қазақпын дер. Қазақтардың өзбекке айналуына бейімдеген тағы бір нәрсе – шаһар тұрмысы. Мәлелен, қазіргі дала қазағы мен шаһар қазағының тұрмысы да, мінез-құлқы да екі түрлі. Ықылымнан шаһар тұрмысына бейімдеу сарт-соғдылықтар қазақтардың ұлттық қалпын өзгертіп, өздеріне сіңіріп жатыр. Осындай себептер шаһар қазақтарын басқа ұлтқа айналдырды. Солай ұлтын өзгерткендер тізімге өзбекпін деп жаздыруға аса құмбыл болды. 1924 жылы қазақ пен өзбек Ташкентке таласқанда шаһарда өзбектердің көп болуы, осының арқасында өзбектер қалаға ие боп қалуы осындай кептердің арқасында жүзеге асқан нәрсе-тұғын».

Момбек ӘБДӘКІМҰЛЫ.
(Жалғасы келесі нөмірде)

Достық шағынауданы Қаратау ауданына қарайды. 9 мыңға жуық тұрғыны бар. Бір мектеп, үш балабақша, медицина және учаскелік полиция бекеті көптің игілігіне қызмет етіп келеді. Халық тығыз қоныстанған шағынауданда бірқатар түйткілдер де бар. Оның ең өзектісі – кәріз жүйесі. Десе де аталған мәселенің шешілуіне аз қалды. Себебі қазір Достықта кәріз жүйесінің құрылысы жүруде. Бұл туралы Қаратау ауданының әкімі Р.Мүлкеманов қала әкімінің тұрғындармен есепті кездесуінде айтты.

Достық шағынауданы ауыз су, жекеменшік жүйедегі электр жарығымен, табиғи газбен қамтылған. Жүріп жатқан кәріз жүйесінің құрылысын жыл соңында аяқтау жоспарланған. Жаңақұрылыс аумағындағы инфрақұрылым жүйесі жобасына енбеген 425 абонентті де қазір ауыз су, сапалы электр жүйесі, көгілдір отынмен қамтамасыз ету мақсатында абоненттеу жұмыстары жүргізілуде. 2023 жылы өңір сапалы интернетпен қамтылады.
Шағынауданда 26 тас, 4 топырақ, 22 асфальт жол, бәрін қоса алғанда 52 көше бар. Алдағы уақытта көшелерді асфальттауға баса назар аударылмақ. Мәселен, 2023 жылы 14, 2024 жылы 8, 2025 жылы 13 көшеге асфальт төселеді. Ағымдағы жылы Ақбосаға және атауы жоқ көшелер жарықтандырылмақ. 2023 жылы Алғыс және мектеп көшелері, 2024 жылы Айтұмар мен Айдаралы, 2025 жылы Мамыражай және Жайсаң көшелеріне жарықшамдар қойылады.
Сонымен қатар өткен жылы 2 ашық спорт алаңшасы пайдалануға берілген болатын. Биыл шағынаудан тағы бір спорт алаңшасымен толыға түспек. Қазіргі уақытта Достыққа 2, 45 және 150 нөмірлі қоғамдық көліктер қатынайтынын да айта кету керек.

Кез келген елдің болашақ даму бағдарын бүгінгі таңда білім саласында атқарылып жатқан жұмыстарынан-ақ білуге болады. Әр баланың белгілі бір салаға деген қабілеті бар. Сондықтан өскелең ұрпақтың жан-жақты дамуы мемлекеттің, жергілікті атқарушы биліктің басты назарында болуы тиіс. Осы орайда, Шымкент қаласында атқарылып жатқан жұмыстар жайын зерделеп көрген едік. 

 

Бүгінде Шымкентте 11 қосымша білім беру ұйымы, 17 аула клубы ашылған. Үшінші мегаполистегі 242 мыңнан астам оқушының 187 мыңға жуығы немесе жалпы оқушылардың 77 пайызы мектепішілік түрлі үйірмелерде қосымша біліммен қамтылып отыр. Бұл туралы білім басқармасы басшысының міндетін атқарушы Р.Әліш қала әкімі Мұрат Әйтеновке берген есебінде айтты.
Сонымен қатар жан басына қаржыландыру есебінен 26 мың бала қамтылып отыр. Оның ішінде 14 мың бала спорттық, 12 мың бала мәдени үйірмелерге барады. Балалардың қосымша біліммен қамтылуын арттыру мақсатында 2 қосымша білім беру ұйымының құрылысы жүріп жатыр. Атап айтсақ, 1 өнер мектебі, 1 оқушылар сарайы. Осы жылы 150 орындық өнер мектебі, келесі жылы 500 орындық оқушылар сарайы пайдалануға беріледі деп күтілуде.
Мектеп оқушыларын ыстық тамақпен қамту үшін де барлық шаралар қабылданып, жағдайлар жасалған. 1-4 сынып оқушыларына толықтай ыстық тамақ беріледі. Бұдан бөлек, 54 мектеп ыстық тамақ қаржысын төлеу барысында қолма-қол ақшасыз карточкалық жүйеге өткізілген. Аз қамтылған, әлеуметтік жағдайы төмен отбасынан шыққан 7200 баланы жазғы демалыс лагеріне жіберуге және 62 800 балаға бір реттік көмек көрсетуге қаржы қаралды. Тиісті сала өкілінің есебін тыңдаған қала әкімі жастарды техникалық білімге бейімдеуді, дуальді оқытуды кеңінен қолдануды, педагогтердің бейімділік біліктілігін жоғарылатуды, жазғы лагерлердің жұмысын жандандыруды тапсырды.

Соңғы уақытта интернет алаяқтық фактілері жиіледі. Қарапайым тұрғындардың тиындап жиғанын үптеп кететін қулардың көбіне айыбы ашылмай жататыны жасырын емес. Десе де құқық қорғау органдарының қызметкерлері жедел іске кірісіп, кейбірінің жолын кесуде.

Мәселен, биыл құрылған арнайы жедел-тергеу тобы 94 интернет-алаяқтық қылмысты ашқан. Бұл туралы Шымкент қалалық Полиция департаменті бастығының орынбасары, полиция полковнигі Арман Арун-Рашидұлы қалалық Ақпараттық-коммуникациялық орталығында берген баспасөз брифингінде айтты.
«2022 жылы қаламызда тіркелген әрбір интернет-алаяқтық қылмыстарын ашу және толыққанды тергеп-тексеру үшін Полиция департаментінде 4 аудандық Полиция басқармаларының қызметкерлерінен құралған арнайы жедел-тергеу тобы жұмыс істеуде. Оған қалалық Полиция департаментінің тәжірибелі қызметкерлері жетекшілік ететін 8 тергеуші, 8 жедел уәкіл жұмылдырылған. Интернет-алаяқтық қылмыстары расында қазіргі қоғамымыздың ең өзекті әрі маңызды мәселесіне айналып отыр. Осы жылдың өзінде қала аумағында жалпы 3 378 қылмыс тіркелген. Оның 1321-і алаяқтық қылмыстар болса, 366-сы нақты интернет-алаяқтық қылмыстар» деді Арман Бейсенбаев.
Жақын арада аталған топтың қызметкерлерімен интернет-алаяқтық қылмыстарына қатысты 1 тұлға құрықталған. Тексеру барысында одан басқа адамдарға тиесілі 46 банк карточкасы, 6 ұялы телефон және 20 сим-карта алынған. Тексеру барысында оның аталған банк карточкаларын құпия сөзімен өзгелерден сатып алғаны белгілі болған. Бұдан бөлек, өзінің сыйақысын алып қалып, қалған ақшаны алаяқтық әрекеттерінің ұйымдастырушысына жолдап отырған.
Қазіргі таңда 5 күдікті анықталып отыр. Оның екеуі Ресей Федерациясында құрықталып, экстрадициялануда, ал үш күдікті қамалып, тергеу амалдары жүргізілуде. Жалпы олардың 20-ға жуық қылмысты жасағаны анықталған. Жиын барысында Арман Бейсенбаев қазіргі өзекті қылмыстарды да атап өтті. Нақтырағы, жалған абоненттік нөмірлерді емін-еркін пайдалану, интернет-алаяқтық қылмыстарының басым көпшілігі банк саласындағы операциялар, микроқаржылық ұйымдардың жұмысымен байланысты екенін айтты.
Сондай-ақ полковник қала тұрғындарын сақ болуға шақырды. Ескеретін жағдай, жеке құжаттарды ешкімге беруге болмайды. Өзін банк қызметкері ретінде таныстырған азаматтарға жеке деректерді айтпаған жөн. Себебі қоңырау шалған адам шын мәнінде алаяқ болуы әбден мүмкін.

Соңғы жылдары Шымкент қаласындағы шағынаудандар мәселесі шешімін тауып келеді. Шырайлы шаһардағы өзекті де өткір мәселелердің дені шешімін тапқан. Десе де шалғайдағы ауылдардың инфрақұрылымында әлі де түйткілдер бар. Қала әкімі Мұрат Әйтенов тұрғындармен өтетін есепті кездесуде әрбір азаматтың арыз-өтінішін тыңдап, тиісті сала басшыларына тапсырмалар беріп келеді. Мәселен, күні бүгінге дейін Еңбекші ауданына қарасты 8 мың тұрғыны бар Мирас шағынауданы ауыз су, электр жарығы, табиғи газ және сапалы интернетпен қамтылды.

Қазіргі уақытта Мираста 10 балабақша бар. Түтйкілді түйін – кәріз жүйесі. Ағымдағы жылы оның да құрылысы басталмақ. Бұл туралы қала басшысы Еңбекші ауданы тұрғындарымен кездесуі барысында айтты. Жол мәселесіне келсек, 39 көшенің 16-сы асфальтталған, қалғанына шағал тас төселген. 2024 жылы – Шапағат, Гүлстан, Жаужұмыр, Жаушықұм, Жетітөбе, Алтынтау, Өтеген, Тұлпар, Желдіқара, Алтынайдар, Барсығанкөл көшелеріне, 2025 жылы – Дарын, Азаттық, Өркен, Әлем, Көкбұлақ, Маятас, Ескіөзен, Бүркіт, Алтын су, Қасқасу, Шоқтал, Өтегенбұлақ көшелеріне асфальт төселеді.
Екі көше жарықтандырылған. 2023-2025 жылдары 6 көшеге жарықшамдар қойыламақ. Олардың қатарында Жаңа жол, Дербес, Қасқасу, Азаттық, Өркен, Мәртөбе көшелері бар. Аталған мәселелер шешімін тапса, шағынаудандағы тұрғындарды мазалаған маңызды мәселелер толығымен шешілмек.

Жол таңбаларының көлік қозғалысын реттеудегі маңызы айрықша. Сондықтан ағымдағы жылы Шымкент қаласында 450 шақырым көшенің жол таңбалары сызылып, жаңартылмақ. Оның ішінде 250 шақырым жолға таңбалар термопластикпен сызылса, қалғанына акрилді бояуды пайдаланбақ. Бұл туралы қалалық жолаушылар көлігі және автомобиль жолдары басқармасы хабарлады.

«Шымкент қаласында жалпы ұзындығы 3200 шақырымнан астам көше болса, соның 1500 шақырымы жол таңбаларын сызуға жатады. Биыл соның 450 шақырымын жаңартуға қала бюджетінен 340 миллион теңге қаржы бөлініп отыр. Негізінен орталықтағы магистралды көшелерге 250 шақырым жол таңбалары термопластикпен сызылады. Қолданыстағы стандарттар бойынша оның қызмет ету мерзімі 6 айды құрайды. Яғни бұл таңбалар акрилді бояуға қарағанда 2 есе ұзақ сақталады» дейді Шымкент қаласы жолаушылар көлігі және автомобиль жолдары басқармасының бөлім басшысы Нұрбол Ілесов.
Айта кету керек, жол таңбалары көлік қозғалысына кедергі келтірмеуі үшін түнде сызылып жатыр. Мамандардың айтуынша, ауа райының және қоршаған ортаның әсеріне байланысты таңбалар тозған жағдайда күз айларында ішінара қайта сызылуы мүмкін.

Шымкент қаласындағы Қаратау ауданына қарасты Асар-2 шағын ауданының 11 мыңнан аса тұрғыны бар. Шағын аудандағы ең өзекті түйткіл – инженерлік инфрақұрылыммен қамту мәселесі. Мұны тұрғындар бір емес бірнеше рет көтерген болатын. Ауыз су, электр жарығы мен көшелерге жөндеу жұмыстарын жүргізу турасындағы жоспарлар қала әкімі Мұрат Әйтеновтің тұрғындармен өткен есепті кездесуі кезінде айтылды. Жекелей тоқталайық…
Бүгінде сапалы жарық әкелу бойынша 2139 электр бағанасы орнатылған. 24 КТПГ сатып алынып, нысан басына жеткізілген, сонымен қатар 30 шақырымға созылатын электр желісі де тартылған. Нәтижесінде 2700 үй сапалы электр жарығына қол жеткізіп отыр. Жоспарлау жобасының өзгеруіне байланысты жобаға енбей қалған 1130 үй бойынша жобалық-сметалық құжаттама дайындалуда. Ол мемлекеттік сараптамадан өткен соң, бюджетке ұсынылмақ. Ал ауыз су және көгілдір отынмен қамту мәселесі 2 кезеңге бөлінген. 1-кезекте жоғарыда аталған 2700 үйге ауыз су жүйесі тартылды. 2-кезекте қамтылмаған қалған үйлерге қатысты мемлекеттік сатып алу конкурсы өткізілуде. Мердігер анықталып, жұмысқа кіріссе, 2023 жылы толығымен аяқталмақ.
Шағынауданда 38 көше бар. Оның үшеуі асфальтталған. 35 көшеге тас төселген. Ағымдағы жылы Күншоғыр және №1, 2, 3 атауы жоқ көшелерге асфальт төсеу жұмыстары жүргізіледі. 2025 жылы іс-шара жоспарына сәйкес, орташа жөндеу жұмысын толықтай аяқтау жоспарлануда. Былтыр Атакент және №8 көше жарықтандырылды. 2022 жылы Нұржол және №4 көше, 2023 жылы Күншоғыр және №1 көше, 2024 жылы — №2, 3 көшелер, 2025 жылы — №5, 6 көшелерге жарықшамдар қойылмақ. Сапалы интернет желісімен 2023 жылы қамтылады деген жоспар барын да айта кету керек.

Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың Парламент палаталарының бірлескен отырысында Қазақстан халқына жасаған Жолдауы ел тұрғындарына үлкен үміт сыйлады. «Жаңа Қазақстан: Жаңару мен жаңғыру жолы» атты Жолдауда елде орын алған оқиғалардың шешімі айтылып, алдағы күнге жоспар-жобалар ұсынылды. Президент жуық арада жүзеге асырылатын ауқымды саяси реформалар мен бірқатар әлеуметтік-экономикалық шараларды жариялады.

 

Мемлекет басшысы қайғылы қаңтар оқиғасына баға берді. Қасым-Жомарт Тоқаев Күштік құрылымдар мен олардың сыбайластарының өзара ымыраласуына қатысты іс бойынша тергеу құпия жағдайда қарқынды жүргізіліп жатқанын айтты. Бұған кінәлілер лауазымдары мен қоғамдағы орындарына қарамастан, лайықты жазасын алатындығын жеткізді.
Саяси реформаларды жүзеге асыру аясында Қасым-Жомарт Тоқаев Президенттің өкілеттігін қайта қараудың маңызды екеніне тоқталды. Бұл ретте суперпрезиденттік жүйеден мықты Парламенті бар президенттік республикаға көшу мәселесіне назар аударды. Атап айтқанда, мемлекет басшысының өз өкілеттігі кезінде партияға мүше болуын тоқтату міндетін заңнамалық тұрғыдан ресімдеуді, әкімдер мен олардың орынбасарларының партия филиалдарындағы қызметіне тыйым салуды ұсынды. Сонымен қатар Қасым-Жомарт Тоқаев Президенттің жақын туыстарына қатысты норманы конституциялық тұрғыдан бекіту қажеттігін айтты. Олардың мемлекеттік саяси қызметші және квазимемлекеттік секторда басшы лауазымдарын иеленуіне заңнамалық тұрғыдан тыйым салынады.
Саяси реформалар бағдарламасында сайлау жүйесін жетілдіру, сайлау үдерісін жаңғырту, партия жүйесін дамыту мүмкіндіктерін кеңейту мәселелері қарастырылған. Ауқымды саяси реформалар еліміздің әкімшілік-аумақтық құрылымын жетілдіруге де қатысты болмақ. Президент Абай және Ұлытау облыстарын құруды ұсынды. Бұл облыстардың орталықтары Семей және Жезқазған қалалары болады. Мемлекет басшысы Алматы облысын екіге бөлу жөніндегі шешімін айтты. Алматы облысының орталығы Қапшағай және Жетісу облысының орталығы Талдықорған қаласы болмақ. Егер жұртшылық Қапшағай қаласына Қонаевтың есімін беру туралы ұсыныс айтса, Президент бұл пікірді қолдайтынын жеткізді.
Жолдаудағы бұл жолдар ел халқына үлкен қуаныш сыйлады. Осыдан төрт жыл алдын Түркістан облысы құрылып, жаңа әкімшілік аумақ үлкен қарқынмен дами бастады. Халықтың да әл-ауқаты артып, көне қала жаңа кейіпке енді. Енді алдағы уақытта елімізде құрылатын жаңа облыстарда да құрылыс үлкен қарқын алары ақиқат. Халықтың қолдауына ие болған бастамалар, алдағы уақытта өз жемісін берері сөзсіз.

Талғат Балабиев,
Кентау қалалық мәслихатының
хатшысы,
AMANAT партиясының мүшесі.