Маңызды

Бүгінде елімізде түрлі псевдодіни ағымдар мен секталар жұмыс істеп жатқаны шындық. Олардың барлығының басты мақсаты – қалайда өздері секілді адасушылардың санын көбейту. Қарапайым адамдарды өз қатарына тартуға машықтанғандарды топтастырған түрде арбаушылар деп атауға болады. Олардың басты ерекшелігі адамның психо-физиологиялық болмысын жақсы меңгергендігінде. Осы білімдерін теріс мақсатта пайдаланып, кісінің әлсіз тұстарын, не нәрседен әсерленетінін анықтайды. Нысанаға алынған адамның жандүниесіне бойлай еніп, оны кереғар сенімгекіргізудің сан түрлі тәсілдерін қолданады.

Арбаушылар жеке бір адамды жолдантайдыруда алдына жақын және алыс (түпкі) мақсаттарды белгілеп алады. Сөйтіп, оған жетудің орайы келгенде өз ойын табиғи немесе кездейсоқ жағдайға ұқсатып жүзеге асырады. Арбаушының бұл әрекеті жоспарланған іс емес, өмірдің ағымы болып жатқандай көрінеді. Арбаушылардың мынадай ерекшеліктерін бөліп көрсетуге болады:

1. Адамдармен өте көркем түрде сөйлесіп, жылы да жұмсақ сөздермен оның ішкі жан-дүниесіне енугетырысады. Осылайша олар ең алдымен өзінің емес, алдына келген адамның мәселесін маңызды етіпкөрсетуге тырысып, әңгімені содан бастайды. Мұндай жылу, мұндай қарым-қатынас көрмеген адам әлгіні өзіне жақын тұтып, ажырамас досретінде есептейді.

2. Арбаушы көбінесе қиыншылыққа төзімсіз, өмірілік тәжірибесі аз, білімі таяз жандардытартуға тырысады. Өйткені білімсіз адамның өте көнгіш келетінін жақсы біледі.

3. Адамдардың мейірімге, жәрдемге, ішкі сырынбөлісе алатын жандарға мұқтаж екенінбілгендіктен, осының барлығын көрсетуге тырысады. Бұл адамдардың оңай құрыққа түсуіне бірден-бір себептердің бірі. Адамға қажетті негіздерді, яғни сенімге деген мұқтаждық, материалдық қажеттілікті шешу кез келгенадамның басты мәселесі болғандықтан мұны қанағаттандыру өте тиімді тәсіл екенін жақсы біледі.

4. Ең бастысы адамның болмысындағы бірқұдіретке сену деген ерекшелігін пайдаланаотырып, Құдайға деген сенімнің адамға берерпайдалаларын бір қарағанда адамға білінебермейтін өте шебер бұрмаланған алдамшыұғымдарын өте оңай тәсілдермен түсіндіріп адамның сеніміне кіруге әрекет жасайды.

5. Адамның ішіндегі қорқыныш сезімін бұрыс жаққа бұрып, қорқыныш сезімін өзінің мақсаттары жолында өте тиімді пайдаланып, осы арқылы көпнәрселерден тыйып, сенімді әрі ешқандай үрей мен қорқыныштан ада болып өмір сүрудің жолыөздерінде екенін жан-жақты түсіндіріп, миынақұйып тастайды.

6. Адамның сенімі мен ойы не нәрсеге де болсаанализ жасамай толықтай «соқыр» сенімменберілетін болса, ол өзі бағытталған обьектіні қалай да еңсереді. Бұл жолда ол «бұйрықты орындаушы» ретінде ешнәрседен тайынбайды. Өзіндік «менінен» айырылып, мәңгүртке айналады. Оларды бұл бағытта кісі ақылы мен миын оның сенім және сезім әлеуетін «мақсатты пайдалану және тиімдіжұмсай білудің» қас шебері деуге болады.

7. Олар түрлі буын өкілдеріне яғни бала, жастар, ересектер, орта буын өкілдері, қариялардың да қажеттіліктерін, олардың психикасын терең білгендіктен, олардың әрқайсысыларына түрлі іс-шаралар ойлап тауып, өздерінен алшақтауға мүмкіндік бермейді. Осылайша жастар үшін әдемі музыка, көңіл көтеретін неше түрлі ойындар, қариялар үшін де өздеріне сай іс-шараларұйымдастырып көңілдерін көтеруге тырысыпбағады. Мұндағы негізгі мақсат біреу, адамдыөздеріне тәуелді ету.

8. Арбаушылар өздерінің ішкі тәртіптері мен құрал-қағидалары арқылы әрі оны жүйелі түрде орындатқызуға шақырып, мықтап байлап тастайды. Бұл әдетке айналғаннан кейін кісі қол-аяғына кісенсалынғандай, өз еркінен айрылғандай көнбіс күйге түсіп, ол ахуалды бірте-бірте психологиялық та физиологиялық та заңдылық деп мойындайды. Бұған мысал ретінде тұсаумен жүрген жануардыберуге болады. Тұсаулы жануардың тұсауын шешкеннен кейін де ол тұсаулы сияқты сезініп, біраз уақытқа дейін қос аяқпен дұрыс жүре алмайәбігерге түседі.

9. Кітаптарындағы ойдан шығарылған ақпаратты құдайлық қасиетті хабар атымен әспеттеп, оған ешқандай күмәнмен қарамауға оның ішіндегілердің барлығы шынайы шындық деп шеберсендіргендіктен арбалғандар соны ғана көбірек ойлауға, оның ішіндегілерді бұлжытпай орындауға дағдыланды, машықтанады, бірте-бірте бұлолардың міндетіне айналады.

Міне, мұның барлығы адамның психо-физиологиялық болмысын жаулап алудың жолдары. Егер мұның барлығын орындаған адам, сол ортада сол бағыттағылармен жалған ұғым түсінік деңгейінде болса да еркінен тысқосақталған болса, көп жағдайда олардың құлақкесті құлдарына айналады. Тіпті, еліктіру-желіктіру әдістері шалық, экстаз, тарнс әлеуеті шегіне жеткенде кісілік қарым-қабілетін жоғалта қатты әсерленеді де қатты берілгендері ес-түсінен айырылып құлап жатады. Бұл олардың зомбиға айналған түрі. Яғни ақылдың қызметін гипноз, бейтараптау амалдары ауыстырғанда оның өзіндік«мені» істен шығады. Адам шын мен жалғанның арасында ақиқатты түйсіну, түсінуден шеттепқалады. Бұл арада міндетті түрде діни орта, немеседіни ұғым-түсініктер талаптары мен шарттарыараласуы қажет етілмейді. Дін бұл арада тек қана масканың қызметін («бүркеншік») атқарады.

Арбаушылар адамның ақыл күшін барынша тұмшалап, тек қана оның арнайы сезіммен жүруіне күш салады. Тек қана алдамшы сезімге беріліп өмір сүру адам баласы үшін үлкен опат болары анық.


Файзулла
 ТАЙТЕЛИЕВ дінтанушы.

Діни фанатизм – бeлгілі бір діни қағидаларға  баc ұрып, coған тәуeлді бoлуды білдірeді. Неміс философы Карл Яcпeрcтің пікіріншe, фанат дeгeніміз өзін қандай да бір міндeткe арнаған жәнe көзі oдан баcқа eштeңeні көрмeйтін жан. Oл өз мақcатына жeту үшін бeйcаналы түрдe қoлында бардың бәрімeн тәуeкeл eтугe даяр.
Қазақ халқы дінге деген байыпты ұстанымымен ерекшеленген халық. Біздің ұстанған жолымызда дін мен салт-сана өзара үйлесім тауып, сабақтасқан. Тарих беттерін парақтап қарайтын болсақ, қазақ жерінде діни негіздегі қақтығыстардың болмағанын көреміз. Ал бұл күндері өз идеяларын абсолютті ақиқат ретінде санаушы дәстүрлі емес діни ағымдардың әсерінен діни негіздегі бөлінушілік көбейе түсті. Деструктивті топтардың кері бағыттағы идеялары әсерінен Қазақстанның діни алаңында фанаттар қатары пайда болды.
Діндер – бүгінгі таңдағы әлемдегі ұлтаралық тұтастық­ты нығайтудағы басты фактор. Сондықтан діндерден қайшы­лықтарды емес, кері­сін­ше, ор­тақ белгілер мен қа­ғи­дат­тарды, ортақ негіздер мен ор­тақ құн­дылықтарды, біріктіруші бастау­ды іздеуге мін­дет­тіміз. Айта кету керек, Қазақ­стан діни то­лерант­ты­лық пен конфессия­аралық ке­лісім ісін­де игі дәс­түрлерге ие. Қазақ жері көне заманнан бері сан алуан мәде­ниеттер мен дін­дер­дің тоғысу мекені болған. Ұстазыма немесе пәлен адамға тіл тигізді деп діни фанаттық әрекетке барған дұрыс емес. Негізінде діни фанатизм, діни экстремизмге ал ол болса діни терроризмге жол ашады. Әрине бұның соңы жақсылыққа алып бармайды.
Діни фанатизм араб тілінде «таассуб» деп аталады. Араб тілінде есі ауысқан, жынды болған адамды «асаби» деп атайды. Таассуб діни фанатизмнің шегі. Егер бір мешітте сопы, тариқатшы, сәләфилік бағытты ұстанушы, таблиғшы т.б. діни жамағаттар діни үкім, қағида негізіндегі бірлігін,әуелгі заңды ақиқатқа алып баратын жолды мойындап, ынтымақ бірлікке нұқсан келтірмей бірге намаз оқитын болса, онда ол діни психологиялық тұрғыдан дұрыс ұстанымды, бір ақида, бір ғибадаттықбағыт орнатуға мүмкіндік беруі мүмкін. Ал егер жамағат болып бөлініп, әр жамағаттың өз мешіті болып бөлініп жатса, онда ол жерде берекенің кеткендігінің белгісі ғана емес көп ұзамай-ақ айрандай ұйыған елдің ұйытқысы, қасиетті, киелі ұғым-түсінігін бұзып, елді, ұлтты, мемлекетті қасиетті түсінігі мен бірлігінен айырып, құрдымға жіберетін аса қатерлі қадам деп білу әр бір азаматқа міндет. Бұндай «таассуб» діни фанатизмнің шарықтау шегі. Дегенмен осы жамағаттың барлығы қандай да бір діни рәсімдерді орындау кезінде дін тегі мен оның үкім-қағидалық негіздерін түсіну-ұғыну талаптарында елімізде ежелден орныққан діни ұстаным мен оған бастау алатын салт-дәстүр ұстанымдары мен аһли сунна уал жамағатының Абу Ханифа мазхабы бойынша елімізде орныққан діни үрдістерімізді терістемей аталған мазхаб бойынша күллі Қазақстан мұсылмандарының басын қосып отырған ҚМДБ-ның имам-пәтуәгерлерінің шешім-қарарларын мойындайтын болса, дұрысын айтқанда, солай етуге олардың білік-білімі, пайым-парасаты, ой-өрісі, қарым-қабілеті жететін болса, онда бірте-бірте кейбір орын алған келеңсіз жағдайлар біздің елден іргесін аулақ салары анық. Егер ондай ұғым-түсінік, діни пайым-парасаттың негіздері мен мақсатын олар қабылдауға қабілетсіз болып қала беретін болса не болады? Қорқынышты!
Жалпы айтқанда діни фанатизм кез келген айрандай ұйып отырған елдің ойранын шығарып, араға жік туғызып кетуі әбден мүмкін. Осы себепті зайырлылық принципі бүгінгі заманның, әсіресе мұсылман қауымы арасында ислам ілімінің мол рухани қорын жаңа тәсілмен таратудың, түсіндірудің кепілі, демек ұлттардың ұлы өркениеттер көшінен қалмай өсіп-өнуінің ең тиімді жолы деуге болады. Сондықтан кейбір діни мәсе­ле­лер­де мемлекеттің дінге араласуы халықаралық аталмыш мәселеге қатысты ұйымдар арасында келісім болуы құптарлық деп есеп­теймін. Ондай араласу белгілі бір діни топтың мүддесін қорғау, жақтау немесе даттау дегенді білдірмейді.
Қорыта айтқанда көптеген араздықтар мен дұшпандықтардың басты себебі ретінде діни дүмшелік, дінді толық түсінбеуді айтуға болады. Сондықтан да Елбасымыз: «Біз діни фанатизм мен діни дүмшеліктен қатар сақтануымыз керек» – дейді. Біздің пікірімізше, діни фанатизмге апаратын да діни дүмшелік болса керек. Сондықтан дінді ұстанушылар діннің тек сыртқы шарттарын ғана емес, рухани кемелдік қағидаларын, адамгершілік ұстындарын да қатар меңгергені дұрыс.

Шымкент қаласы ішкі саясат және дін істері басқармасы
«Дін мәселелерін зерттеу орталығы» КММ маманы
Шахобов Саъдинхужа,

Неке- араб тіліндегі никах сөзінен шыққан. Шариғаттағы мағынасы: үйлену, үй болу және отау тігу деген мағыналарды білдіреді. Дініміз исламда некенің үкімі бекітілген сүннет амалдардың бірі. Құран Кәрімде Алла тағала: «Біз әр нәрсені жұп қылып жараттық» (Зарият сүресі 49 аят.) – деп, Жаратқан Алла барлық нәрсені жұп қылып жаратқандығын білдірген. Жалғыздық тек Құдайға ғана жарасқан. Сондықтан кәмелет жасына толған әр бір адам, өз бақытын тауып, үйленіп, тұрмысқа шығуы олөмірдің заңдылығы. Пайғамбарымыз Мұхаммед (с.а.у) үйлену жайында:  «Үйлену- менің сүннетім. Кім менің сүннетімнен бас тартса, менен емес (менің үмбетім емес). Үйленіңдер, өйткені басқа үмбеттердің алдында мен сендердің көптіктеріңді мақтан тұтамын» делінген (Ибн Мәжә, Никаһ,1) Ер мен әйелдің үйленуі үшін міндетті түрде неке қию шарт. Некесіз үйленуге шариғат үзілді-кесілді тыйым салады. Некесіз үйленгендердің одағы арам болып табылады. Неке қию үшін некенің бірнеше шарттары бар. Осы шарттар міндетті түрде орындалуы керек.
Олар: 1. Ижаб, Қабул. Ерлі зайыпты болатын жұптардың бір-біріне ризашылықтарын білдіруі. Мәселен ер адам мен әйел адам бір-біріне: «Сен маған тұрмысқа шығасың ба?», «Саған тұрмысқа шығуға келісімімді беремін»-деген сынды өз араларында сөздер айтып, ризашылықтарын білдіруі тиіс.
2.Неке қиылар сәтте ең кемінде екі куәгер болуы шарт. Ол екі адамның екеуі де мұсылман, ақыл есі бүтін, балиғат жасына толған болуы тиіс.Жас бала мен жындының куәгерлігі жүрмейді. Куәгерлікке екі ер адам, болмаса бір ер адам, екі әйел адам болуы тиіс.
3.Қызға сұраған сыйлығын беру. Шариғатта ол мәһір деп аталады. Мәһір қыздың өзіне жеке берілетін сыйлық. Оны қазақтың салт-дәстүріндегі қалың малмен шатастырмауымыз керек. Міне, осы үш шарт, некенің дұрыс болуы үшін, міндетті түрде орындалуы тиіс.Неке туралы Пайғамбарымыз Мұхаммед (с.а.у) нің тағылымды хадистеріне зер салып қарар болсақ. Aйшa aнaмыз (p.a) Әcәд ибн Зуpәpәның жeтiм қaлғaн қызы Фәpиғaны (p.a) қaмқopлығынa aлып, тәpбиeлeп өcipгeн. Бoйжeткeн кeздe oны aңcapлық Нәбит ибн Жәбиpгe тұpмыcқa бepeдi. Aйшa aнaмыз қaлыңдықты жұбaйының үйiнe aпapып кeлгeн кeздe, Aллa eлшici кeлiн түcipгeн жaқтың қaлaй қapcы aлып, нe бoлғaнын cұpaйды. Aйшa (p.a):

– Cәлeм бepдiк, жaқcылық пeн бepeкe тiлeдiк, — дeгeн кeздe,

– Әй, Aйшa, кeлiнмeн бipгe дaбыл қaғып, өлeң aйтaтын бip қызмeтшi қocып жiбepмeдiңдep мe? — дeйдi (Ибн Мәжә, Никаh, 21; әл-Мүснәд, 4/78)Ocы тұpғыдa Пaйғaмбapымыз Мұхaммeд (с.а.у): «Нeкeнi жapиялaңдap. Oны мeшiттe қиыңдap жәнe дaбыл қaғыңдap», — дeгeн(Тирмизи, Никаһ, 6)

Әнәc ибн Мәлiктeн (p.a.) pиуaят eтiлгeн хaдиcтe, бipдe Aллa Eлшici (с.а.у) Aбдуppaхмaн ибн Aуфтiң (p.a) жүдeулi, әбipжiгeн кeйпiн көpiп:

– Caғaн нe бoлғaн? – дeйдi. Aбдуppaхмaн ибн Aуф (p.a):

– Иә, Pacулaллa! Үйлeнiп eдiм – дeйдi. Coл кeздe Пaйғaмбapымыз (с.а.у):

«Aллa caғaн бұл нeкeнi бepeкeлi eтciн! Бip қoй бoлca дa coйып, қoнaқ acын бep»,(Бұхари, Мүслим) дeгeн eкeн.

Бұл хадистерден некені мешітте қиыңдар, дабыл қағыңдар, некені жария етіңдер, бір қой болса да сойып, қонақ асын беріңдер деген Алла елшісінің сөздерін байқаймыз. Сан ғасырлар бойы ата-бабамыз осы мәселелерді негізге ала отырып, ақ босаға аттап келген жас келінге қайын жұртын беташар арқылы таныстырған. Сондай-ақ беташар арқылы халыққа жар салып, дабыл қағып, некені көпшілікке жариялап, бір малын сойып, қонақ асын берген.Дана қазақтың дін мен дәстүрді тамаша ұштастыра, үйлестіре білгенін осы жерден ақ байқауға болады. Ал, қазіргі таңда сақал қойып, балақ қысқартып, өздерін ізгі жолды ұстанушылармыз деп жүрген қазақтың өрімдей жастары беташарды ширкке балап, көпшілікті кәпірге шығарып, елдің арасына іріткі салуда. Неке деген қасиетті ұғымды ойыншыққа айналдырып, жасырын түрде, өз араларында жалғанкуәгерлер арқылы некелесіп жүргендердің қатары аз емес. Сондай оқиғалардың бірі еліміздің батыс өңірлерінің бірінде болған. Салафизм идеологиясына уланғанжігіт «ВКонтакте» желісі арқылы жасөспірім қызбен танысады.Қыздың дінге деген қызығушылығын байқап, оған неше түрлі жылы-жылы сөздер айтып, радикалды идеология туралы кеңінен насихаттап, жасөспірім қыздың әлі ақыл тоқтата қоймағанын пайдаланып, қыздың әбден сеніміне кіреді. Осылайша виртуалды махаббат екі үш айға созылады. Кейін жігітсымақ қызға өлердей ғашық екенін айтып, үйленіп, отбасы құруға ұсыныс жасайды. Онлайн махаббаттың буына мас болған қыз өз келісімін береді. Бұл жағдайлардың барлығынан қыздың ата-анасы бейхабар болған. Екеуі оңаша кездесіп, діндес таныстарының жалған куәгерлік етуімен некелерін қияды.Кейін алдын-ала жалдап қойған қонақ үйде неке түндерін өткізіп, ойнап-күліп болған жалған діншіл жігіт, қыздың абыройын аяққа таптап, талақ айтып, ажырасып кете барады.

Тағы бір мысал келтірер болсақ «Пендеміз ғой» бағдарламасының кейіпкеріАстаналық Ақбота есімді келіншек те бес рет тұрмысқа шығып, бес рет талақ алған. Бес күйеуінен алты баланы дүниеге әкелген. Ақботаның айтуынша алғашқы күйеуіне он жеті жасында тұрмысқа шыққан. Үшінші, төртінші, бесінші күйеулері сәләфилік идеологияны ұстанушы сәләфилер болған. Үшінші күйеуімен әлеуметтік желі арқылы танысқан. Күйеуінің әлеуметтік желідегі парақшасында өзінің суреті емес «намаз», «құран кітаптың» суреттері болған. Парақшасының суреттеріне қарап, намаз оқитын иманды кісі екен деп ойлаған. Осылайша екеу ара сөйлесіп, алты айдан кейін «мен сені әйелдікке аламын» деген. Алғашқыда Ақботаның ата-анасы қарсы болып «Қой қызым. Екі мәрте тұрмысқа шықтың ғой. Ұят болар. Одан да қызың үшін өмір сүрерсің»-деп қарсылық танытқанына қарамастан «тұмысқа шық» дей бергеннен кейін бірге тұра бастаған. Бұл күйеуінің де оғаш қылықтарын бірге тұрғанда білген.Бірде Ақбота күйеуінен «Неге балағы қысқа шалбар киіп жатырсыз?»-деп сұрағанда»Не қыласың? Не жұмысың бар? Сен әйел адамсың, жайыңды біл. Мен еркек адаммын»-деп дөрекі жауап берген. Сол күннен бастап балағы қысқарып, сақалы ұзарған. Сыртқа шығармай, шектеу қойып, теледидар көрсетпей қойған. «Сенің жеп жатқандарың харам. Жеті шелпек пісірме»-деп тыйым салған. Содан кейін арада ұрыс-жанжал шығып, үш рет талақ айтып кетіп қалған. Сөйтіп жүргенде кейіпкеріміз Ақбота тағы да төртінші рет намаз оқитын азаматқа тұрмысқа шыққан. Ол азаматтың балағы қысқа емес, ұзын сақалы болған. Ол азамат та Ақботаға отын түсіріп беріп, қамқорлық танытқан.Таныстығы осылайша басталған. Содан не керек ол кісіге де тұрмысқа шығып, одан екі бала туып алған. Арада үш жыл өткенде отбасындағы ұрыс-жанжалдың арты ажырасуға апарған.Сол сәтте үйге әр түрлі жастағы он шақты ер адам келіп, күйеуі солардың көзінше талақ айтқан. Сол он шақты адамның біріне қарата «Сені мына кісіге сыйлаймын. Сені мына кісіге әйелдікке беремін. Тарту-сый ретінде әйел боласың»- деп төртінші күйеуім мені үлкен кісіге берді дейді. Менің келіспегеніме қарамастан «Сен осыған келіспесең, жаман әйелсің. Сен төрт еркектен шықтың. Сені еш еркек адам ретінде көрмейді. Сенің балаларың да харам»-деп күштеп, ұрып-соғып, быт- шытын шығарып, алып кеткенін айтады.Осындай жағдай болып жүргенде мен балаларымды әкеме тастап кеткенмін», — деген Ақбота бесінші күйеуінен көрген бар қорлығын жайып салды. «Ол кісі де күнде ұрып, таяқтың астына алады. Түрме қылып ұстайды. Жан-жағының бәрі жабық бір үйге алып барды. Тамақ дайын болмаса, ұрып-тепкілейді. Білгендерін істейді. Менің күресуге шамам қалмаған. Сөзбен де қорлайды. Ол кісінің аты-жөнін айтпай-ақ қояйын. Мен қатты қорықтым. Бесінші жолдасыммен төрт жыл тұрып, үш бала тудым. Бір күні ол кісі сыртқа шығып кеткен. Ал телефоны қалып кетіпті. Телефонды маған ұстатпайтын. Төрт жыл аралығында ата-анам мен оларда қалған үш баламды көрмедім. Мен бірден анама хабарластым. Анам менің дауысымды естіп, жылап жіберді. «Мен осындай жағдайға тап болдым. Мені құтқарыңыз» деп жыладым. Әке-шешем мені іздеп тауып, құтқарды. Қазір енді бала-шағамның бәрі өзімнің жанымда. Пәтер жалдап тұрамыз. Ол кісілердің бәрі сыбайлас екен. Олар құрықталып, түрмеде. Бірақ босап шығып, мені өлтіріп кетеді ме деп қорқамын», — дейді Ақбота. (Мысал KAZ.NUR.KZ.тен ықшамдалып алынды)

Сөзіміздіқорытындылай келе,халқымызда «Қызды қырық үйден тыю, қала берсе, күңнен тыю» деген мақал бар.Қыздарымыздың тәрбиесіне бей-жәй қарамай,жат ағымның жетегінде кетіп, олардың қолжаулығы болуына жол бермеуіміз керек.

Ақпараттық түсіндіру тобының мүшесі,
дінтанушы
 Омарбаев Бектұрсын.

Қазақстан мемлекеті егемендігін алып, мемлекеттік рәміздерін айқындаған шекарасын бекемдеген ел. Қазақұлтының дәстүрлі рухани құндылықтарын жас ұрпаққа жеткізу — әр азаматтың қасиетті борышы.

Дәстүрлі ислам діні қазақ даласында ең алғаш Қарахан мемлекеті мемлекеттік дін деп жариялаған. Содан бастап ұлан байтақ атырапта ислам дінін  ұстанып келеді. Ислам сөзі «бейбітшілік, тыныштық, амандық» деген мағынаны білдіреді. Қазақ елі үшін ұлттық құндылықтарды салт-сана, тіл мен дінді насихаттауда Алаш зиялыларының ықпалы орасан зор болған.

XX ғасырдың бас кезі – қазақ тарихында түрлі оқиғаларға, саяси өзгерістерге толы кезең болды.Кеңестік кезеңнің салған 70 жылдық зардабынан кейін, атеистік көзқарастардан бізді дін мен дәстүрдің сабақтастығы руханиятымызды сақтап қалды.

Алаш қозғалысының басында – саяси мәдениеті әлемдік деңгейге көтерілген, оқыған, сауатты, кәсіби даярлығы заманына сай адамгершілік-имандылық қасиеттері ата-бабамыздың сан ғасырлық қастерлі құндылықтарымен сусындаған Ә.Бөкейханов, А.Байтұрсынов, М.Дулатов, М.Тынышбаев, Ж.Ақбаев, Б.Қаратаев сияқты дүлдүлдер тұрса, солардың ізін басқан болашақтың нарқасқа ұлдары – Ж.Досмұхамедов, М.Жұмабаев, С.Сейфуллин, М.Шоқай, Т.Рысқұлов, С.Сәдуақасов, Ж.Аймауытов, М.Әуезов тағы басқалар одан әрі халықтың саяси, рухани діни құндылығын дамытты. Осы тұста қоғамға әсіресе жастарға зиялы, ойшылдарымыздың діни өсиеттерін, еңбектерін кеңіненнасихаттауымыз қажет.

Халықаралық түрлі  адам құқығы және діни сенім бостандығы жөніндегі құқықтық актілер сылтауын бетперде етіп ұстай отырып, олар жергілікті халықтың қалыптасқан мәдени ортасына түрлі діни шиеленісті мәселелердің бірінен соң бірін ендірді. Нәтижесінде, дәстүрлі емес діндердің кеңінен таралуы елдегі діни жағдайды одан ары өршітіп, елдегі онсыз да қалыптасып үлгермеген дінаралық қарым-қатынастарүйлесімін бұзды.

Біздің қоғам қайда бара жатыр, ұлтымыз қайда бара жатыр, мұсылмандығымыз қайда бара жатыр, осы сұрақтар әрбір қазақ баласын алаңдатып отырғаны ақиқат. Діни ақпараттардың, түрлі діни ағымдардың ықпалы бүгінгі таңда енді ғана ұлттық сананы қалыптастырып жатқан жастарымыздың арасында ықпалдырақ болып отыр. Кереғар діни ағымдардың іс-әрекеттерін ауыздықтау  қазіргі таңдағы бірден бір өзекті мәселелердің бірі.

Осы тұрғыдан алғанда, қазақ елінің дұрыс қалыптасып дамуы үшін діни ақпараттарды еліміздің мақұлданған діни ресми сайттарынан алуды әлі де болса түсіндіру қажет.

Қайтсек ел боламыз деп мақсат тұтқан қазақ зиялылары ресей империясының рухани езгісінде болған, туған халқын еркіндікке, бостандыққа, тәуелсіз ел болу үшін аянбай күресті. Бұл мақсаттың басты кілті ретінде олар рухани-бостандықты, ата дінімізді ислам дінін терең меңгеріп, ондағы құндылықтарды, имандылықты жүзеге асыру үшін қайта жаңғырту қажеттіктерін алға тартты. Қазақ зиялылары өз көзқарастарында қоғамдағы тоқыраудың себеп-салдары мен оның мәнін ашу жақтары, қоғам өмір-тіршілігінің жан-жақты тұстарын сынға ала отырып, осы жағдайды реттеу бағытында келелі пікірлер айтқан.

Алаш зиялыларына жол көрсетуші Абай, Ыбырай, Шәкәрім т.б. тұлғалар өз заманында қоғамға жаңаша ойлау үрдісін ұсына білді және руханият арнасында елеулі пікірлер мен көзқарастарын қалдырды, бүгінгі тілмен айтқанда ислам дінінің адамзатқа ортақ құндылықтарын айрықша дәріптеп, елге сәулелі ұстанымдар тегінің Құраннан бастау алатынын халық арасында тәптіштеп түсіндірушілер негіздеушілер болды деп те айтуымызға болады. Ендеше, қазіргі кездегі әртүрлі жат бағыттағы әсіре діни түсініктер қоғамымызда белең алып келе жатқан шақта, олардың алдын-алу шаралары жүйелі түрде қолға алынып отырған кезеңде, жоғарыда аталған зиялы, ойшылдардың байсалды ұстанымын ашып көрсетіп, оның ішкі мәніне жетіп, зиялылардың ақиқаттан ажырамай дін мен дәстүрді ұстай білгенін қоғамға түсіндіру. Қазақ зиялыларының діни дүниетанымын зерттеп, насихаттасақ, қазіргі жас ұрпақтың рухани әлеміне баға жетпес құндылық болары анық.

Шымкент қаласы ішкі саясат және дін істері басқармасы
«Дін мәселелерін зерттеу орталығы» КММ
әлеуметтанушысы Абдукаримов Нұржан.

Ұлт зиялысының тарихы мен тағдыры, қоғамдағы орны мен міндеті төңірегіндегі алуан пікір, ғылыми зерттеулердегі қилы – қилы байлам тұжырым бар арнаға сыймайтыны бүгінгі күннің ғана ақиқаты емес, ғасырлардан бері желісі үзілмей келе жатқан үдеріс.

Ұрпақ тәрбиесі қай уақытта болсын күн тәртібінен түспеген  мәселелердің бірі де бірегейі десек, артық айтқандық болмас еді. Бұл мәселе қазіргі күні де айрықша мәнге ие. XXI ғасырдағы тасқындаған толассыз ақпараттар, қоғамдағы күрделі өзгерістер мен даму қарқыны ағымында өмір сүріп жатқан жас ұрпақты тәрбиелеу оңай шаруа емес. Оларға ұлттық тәрбиені дарыту одан да күрделі. Осы тұрғыдан алғанда, біздің халқымыздың ғасырлар бойы жинақтаған ұлы мұрасын оқу – тәрбие ісінде пайдалану – кезек күттірмейтін мәселе.

Тұңғыш президентіміз Н.Ә.Назарбаев өзінің “Қазақстан болашағы – қоғамның идеялық бірлігінде” атты еңбегінде: “Ұлттық мәдениетке, ана тілге еркіндік беру, оны тәлім – тәрбие құрылымына айналдыру ұлттық тәрбие мәселесінде, ұлттық ізгілік пен өркениетті әлемдік имандылық үрдісінің ортақ мүддесін жаппай сезіну және оны кіріктіре пайдалану арқылы іске асыру керек” — деп атап көрсетті.

XX ғасыр басындаға қазақ әдебиеті Абайдың ағартушылық, демократтық жолын ұстана отырып өнер-білім үйренуге шақырды.

Қазақ әдебиетінің озық дәстүрін Ахмет пен Міржақып жалғастырып, адамгершілік, отан сүюшілік пен туысқандық идеяларын жырлаушы болды. Қазақ даналары 10 ғасырдан астам уақыт “асыл дін”, “хақтың жолы”, “Кешегі өткен заманда Дін мұсылман аманда” деп жырлады. Руханиятымыздың Қорқыттан Абайға дейінгі аралығында, Абайдан кейінгі зиялылықтың Алаш жаңғырығы – ислам діні мен қазақтың бөлінбейтініне жарқын мысал. Қазақ зиялылары Аллаға иман келтіргендерден одан қала ақтық деміне дейін ұлтына қызмет еткен. “Алланың өзі де рас, сөзі де рас”, “Әуелі аят, хадис сөздің басы” деген Абайдың өлеңі де, қара сөзі де иманнан басталып, иманмен аяқталды.

“Бір Аллаға сыйынып,
Кел балалар оқылық… ”, — деп Ыбырай Алтынсарин қазақ санасына сәуле сіңіруге тырысқан ұлы ағартушы. Дін, ағарту ісі ара салмағы айқындалғанда,қиын өткелден  бері өткен Ыбырай өткелдің ар жағында қалған көп қандасы жағына қайта барып,”Шараит-ул исламды” жазды. Ыбырай Алтынсарин: «Ана тілінде жазылған, мұсылман дінінің негізгі рухына сай, дін оқытуға басты құрал бола алатын оқу құралын жасап берудің қажет екенін ескеріп, біріншіден, қазақ жастарының дін жөніндегі түсініктері теріс бағытқа түсіп кетпеуі үшін, екіншіден, қазақ жазба тілінде татар тілі орынсыз етек алмауы  үшін,… мен соңғы кезде Мұхаммед шариғатын үйреніп, Сізге жолдап отырған осы оқу құралын құрастырып бітірдім», — дейді.

Жастарды инабаттылық пен адамгершілікке тәрбиелейтін шығармалары ерекше орын алады. Еңбекті сүю, үлкенді құрметтеу, мейірімділік пен кішіпейілділік сияқты қастиеттерді қырда өскен балаларға түсінікті болатындай әңгіме, мысалдар арқылы жеткізе білді. “Кел, балалар, оқылық”, “Өнер, білім бар жұрттар” сияқты өлеңдерінде жастарды өнерге, білімге шақырады. Ыбырай ағарту ісінің  тек насихатшысы ғана емес, сонымен бірге аса көрнекті ұйымдастырушысы болды.

Әрине ұрпақ тәрбиесі қазақ қоғамының өміршеңдігінде елеулі орны бары анық. «Адамға ең бірінші білім емес, рухани тәрбие керек, тәрбиесіз берілген білім – адамзаттың қас жауы, келешекте оның барлық өміріне апат әкеледі», деп данышпан әл-Фараби айтқандай, өркениетті елдердің қатарына, рухани-мәдени әлеуеті артқан мемлекеттердің көшбасшысы қатарына енуі – бүгінгі қоғамның бейнесімен білінеді. Адамға оның тәрбиесі, адамгершілігіне, имандылығына қарай құрмет көрсету, бағалау біздің шығыстық қоғамның тұрақты қағидасы. Жан азығын алмаған рухани жүдеу жастар өзінің алған білімін қара басының пайдасына жұмсап, өз мүддесін ғана ойласа, онда ол ешқашан елінің өркендеуіне үлес қоса алмайды.  Мұны данышпан Абайдың тілімен айтқанда «Өзің үшін еңбек қылсаң, өзі үшін оттаған хайуанның бірі боласың; адамдықтың қарызы үшін еңбек қылсаң, Алланың сүйген құлының бірі боласың». Сондықтан да біз болашақ ұрпағымыздың бойына адамгершілік пен имандылықты қалыптастырып, білімді, еліне адал азаматтарды тәрбиелеуіміз қажет.

Расында, имандылық адамға ең керек исламның бірінші шарты. Адамның жүрегіндегі сенімді бір Алла ғана оқи алады. Алайда қоғамда кейбір намазхан жастардың намаз оқымай­тын құрбыларына «кәпір» деп, болмаса әруақты сыйлап, сөз айта бастаса «ширк» (құдайға серік қосу) деп жеңіл айта салуы жарамайды. Мұсыл­манға «кәпір» не «ширк» деген адам өзі жала жапқандығы үшін «ширкке» айналып кетуі әбден мүмкін. «Жүрегінде тары­ның көлеміндей иманы болған мұсылман жәннаттық болады» деген хадис бар. Иман мәселесінде мұсылмандар бірдей болады, тек иманның сапасы жөнінен біреудің иманы мықтылау, ал біреудің иманы әлсіздеу болуы мүмкін, дегенмен де ол мұсылман болып қалады. Сондықтан да азаматтардың имандылығына нұқсан кел­тіруге, күдікпен қарап, баға беріп, сөгіп, артық сөз айтуға дінімізде еш негіз жоқ. Ия, Құдайға құлшылығыңмен жақындасаң, адамға адамгершілігімен жақындайсың деген дана сөз бар.

 «Адам баласы жан жемісін татпай, өмірдің терең мағынасы мен шын мақсұтын түсіне алмайды» деп Мұхтар Әуезов айтқандай, жан жемісі, ең алдымен оқу, білім, тәрбие десек, сол жемісті берер мәуелі ағашымыз – білім ошақтары. Жастардың рухани дүниесін ашу арқылы ахлақ тәрбиесіне мән беру, бүгінгі заманның талабы. Ал тәрбие – болашаққа бағытталған үрдіс. Ендеше тәрбие беруде тек бүгінгі күн міндеттерін ғана емес, алдағы мақсаттарды да ескерген абзал. Ахлақты – адамгершілік, мораль ар әдеп, мінез айнасы ретінде ұғынатын болсақ, біріншіден ахлақтың атқаратын міндеттері ол рухымыздың қоғамдағы адами қарым-қатынастың ұлық үлгісі бола білуі керек. Екіншіден отбасы алдындағы, ата-ана, бала-шаға, туысқан сәулелі жарығымен сөнбес нұрға шомылып тұрғандай, пайғамбардың фатанатты тағлымының үлгісіндей болып тұруы керек.

Ақпараттық түсіндіру тобының мүшесі,
дінтанушы
 Оспанов Дәлелхан.

Бүгінгі таңда діни экстремизм мен терроризм сөздерін естімеген адам жоқтың қасы. Жарық көрген еңбектер мен  ғаламтор  беттерінен шет елдердегі және Қазақстандағы діни ахуал соның ішінде діни экстремизм мен терроризм тақырыптарына қатысты мағлұматтар жетерлік. Бұл аталған мәселенің әлемдік деңгейде орын алып отырғандығы белгілі. Қазақстан әлем елдеріне көптеген дін өкілдерінің бейбіт өмір сүріп және конфессияаралық келісім моделін қалыптастырған мемлекет ретінде танылып отыр. Дегенмен, діни экстремизм  мәселесі біздің елімізді де айналып өткен жоқ. Қазірде діни экстремизм мен терроризм ұғымы біз ұстанып жүрген ислам дінімен байланыстырылып  елді дүрліктіргені өкінішті.

Заманымызда орын алған қарулы қақтығыстар Таяу Шығыс аймақтарындағы террактілік актілерді ислам атын жамылған радикалды топтардың өз мойындарына алуы сыртқы күштердің жемісі десек болады. Бұл жағдай Қазақстандағы діни экстремизмнің табиғатын айқындай түсуіне септігін тигізген жоқ дей алмаймыз. Өйткені, тәуелсіздік алғаннан кейінгі діни жаңару халықтың басым бөлігінің дінге бет бұруы ата дінімізге үлкен сұраныс туындатты. Кеңестік кезеңдегі атейстік ұстаным, діни мамандардың болмауы, ұстанымы басқа шет елдік ислам мамандары мен уағызшыларының елге келуі басты себептерінің бірі болды. Осындай уағызшылардың арасында радикалды бағыттағы, экстремистік («Хизбут Тахрир», «Таблиғи жамағат», «Тәкфир уәл хижра» сияқты. т.б.) топтардың өкілдері болды.

Діни экстремизм арнайы оқулықтарда діни экстремизм «басқа дін ұстанушылар мен дінді ұстанбайтындарға төзімсіздікті уағыздау, өзге діндерге нақты бір діни ілім шеңберінде қарау, бағалау деген мағыналарды білдіреді. Басым жағдайларда діни экстремизм шынайы дінге қатысты болмай, билікті көздеу, қазба байлықтарынан үміт ету, өзге де мақсаттарға қол жеткізу үшін, дінді жамылғы ете отырып мақсатты жүзеге асыруды көрсетеді. Осы анықтамадағы сипаттамаларды негізге ала отырып қарастыратын болсақ жоғарыда айтылған дәстүрлі емес діни ағымдардың көпшілігінің ұстанымдарын экстремисттік деп бағалауға болады. Елімізде мұндай діни ағымдардың таралу аймақтары географиялық жағынан да менталитет жағынан да әр түрлі. Сарапшылар пікіріне сүйенсек, жиһадқа шақыратын экстремисттік ағымдар еліміздің батыс өңірлерінде кең таралған. Жалпы діни экстермизмнің қай аймақта болмасын елімізде таралуына бірнеше себеп атап өтуге болады. Ең алдымен бұл діни сауатсыздық. Дінге толық  таныммен емес сезіммен дінді тану діни сауатсыздықтың басты көрінісі болып отырғандығы, қоғамның әлеуметтік топтарының арасында, әсіресе жастардың өзгелерге еліктеуі, белгілі бір топтың мүшесі болуға деген ынтасы соқыр сенімге негізделген діншілдікке әкеледі яғни қоғамымызда ең әлсіз топ жастар екенін айтуға болады. Дәстүрлі емес діни ағымдардың нысанасы да жастар болып отыр.  Мұндай соқыр сенім діни фундаментализмнің және діни фанатизмнің алғышарттары екені белгілі. Фундаменталисттік көңіл-күй экстремизмге апарар жол, өйткені экстремисттік пайымда өзінің ғана діни ұстанымы ең шынайы, ақиқат әрі таза деп ұғынылады. Мұндай ұстаным өз сенімін, көзқарасын мейлінше кеңінен тарату, қажет болса күштеп үгіттеуденде тартынбайды. Осы жағдайда, терроризмнің көрінісі мен жан түршігерлік әрекеттер орын алады.

Егер жастарымыз көзсіз осындай соқыр сенімінің соңына кететін болса онда мемлекеттің болашағы бұлыңғыр. Сондықтан жастар тәрбиесіне алдынғы буын өкілдері жауапты екенін ұмытпауымыз керек. Ағартушылық – көрсоқыр сенімнің емі. Парасаттылық – сананың тазалығы. Ғылым – туралықтың кілті. Осыны санасына сіңдіре алған жас өспірім ақын Мұқағали Мақатаев айтқандай: «Қол ұстасып Құдайға ғылым мен дін бірге бар» сөзін түсінген болар еді. Яғни Аллаға дінмен жақындасаң, дінге біліммен жақындайсың.

Сөзімді қортындылай келе діни экстремистік топтпрдан, дәстүрлі емес діни ағымдардан сақтану баршамыздың  ел алдындағы міндетіміз. Елімізде бейбіт өмір болса ғана еліміздің әл-ауқаты дұрысталып, өзге елдермен тереземіз тең болары анық дегім келеді. Ол үшін ғылымнан жырақта қалмауымыз керек.

Ақпараттық түсіндіру тобының мүшесі,
дінтанушы
 Шегирбаев Улан.

Дін – қай кезде болмасын өзектілігін жоймаған тақырып. Себебі ойлануға қабілетті кез келген адам баласы өмірінің белгілі бір этаптарында өзіне «Мен қайдан келдім?», «Не үшін келдім?», «Қайда барамын?» деген сияқты рухани сұрақтарды қоя бастайды. Яғни адам баласының биологиялық тұрғыда қарны ашқаны секілді рухани да қарны ашады. Демек жоғарыда біз келтірген сұрақтарда тұрған ешқандай проблема жоқ. Адамның өзін-өзі іздеп, рухани кеңістігін толтыруға деген талпынысы қалыпты жайт. Ал проблема неде? Проблема  — кейбір азаматтарымыз сол рухани сұрақтарының жауабын жат ағымдардан тауып, солардың жетегінде кетуінде.

Теріс ағымның ықпалына әр адам әрқилы жолдармен түсуі мүмкін. Алайда басым бөлігінде кездесетін ортақ бір белгі білімісіздік екенін осы салада жүрген кез келген дінтанушы мамандар растай алады. Сөзіміз дәлелді болуы үшін танымал теолог Асқар Сабдиннің сұхбатынан үзінді келтірсек: «Бұл салада түрлі-түрлі жағдайларға куә болып қана қоймай, оларға ақиқатты нақты дәлелмен түсіндіруге барынша күш салудамыз. Мәселен, бір даишиге (ДАИШ немесе ИШИМ содырларының қатарында болған) бүгінгі таңда әлем қауымдастығының бас ауыртарлық мәселесі болып тұр. Аз ғана уақыт ішінде күшейіп кеткен ИШИМ терроршыларына діни білім туралы айтсам, ол маған «Халид ибн әл-Уалид үш ақ сүре білген» — деп білімнен көрі сахаба Халидтің қылышы керек екендігін айтқысы келді. Бұл мысал ол азаматтың діни надандықты ақтау әдісі екенін түсіндім». Сөзінің жалғасында А. Сабдин сахаба Халид Құранды көп білмеуін бір мақтаныш, жетістік немесе надандықты ақтау мақсатында емес, керісінше өкінішін, кемшілігін және үзірін білдіру үшін айтылған сөз екендігін түсіндіріп өтеді. Біз бұдан деструктивті діни ағым өкілдерінің тек қана білімсіз емес, тіпті сол білімсіздігін ақтауға тырысатындығын байқаймыз. Бұл қауіпті тенденция. Сондықтан да сала мамандары теріс ағым өкілдерінің барынша білім деңгейін көтеріп, критикалық ойлау жүйесін дамытуға күш салуы қажет.

Білімді негізінен екі топқа бөліп қарастыруға болады. Рухани және зайырлы деп. Құстың екі қанаты секілді білімнің бұл екі бағыты тең дәрежеде дамуына қатты назар аударған жөн. Зайырлы білімнен адамның мейлінше хабары болған сайын дүниетанымы молая түседі. Сыни ойлау қабілеті ұшталады. Күмәнді идеологиядан бас тартуға қауқары жететін көзі ашық, көкірегі ояу азаматқа айналады.

Ал рухани білімді яғни діни білімді қалыптастыруда аса сақ болған жөн. Себебі адамның логикалық ойлау жүйесіне шектеу қойып, айтқанынан шығармай, айдағанға көнетін идеологияны бойына сіңірген адамды райынан қайтару өте қиын болмақ. Сондықтан да діни білімді тек дәстүрлі бағыттағы мамандардан алу аса маңызды. Қазіргі таңда елімізде азаматтардың бұл сұранысын толықтай қанағаттандыратын оқу орындары да баршылық. Қазақстан мұсылмандары діни басқармасына қарасты 9 медреседен бөлек жоғары білім беретін Алматы қаласында Нұр-Мүбарак Египет Ислам мәдениеті университеті бар. Қарапайым халық үшін еліміздің әр өңіріндегі 3 мыңнан астам мешітте бастапқы діни білімді қалыптастыруға қабілетті білікті мамандар бар.

Рухани білім тек діни бағытпен шектелмеуі керек. Осы тұста өзіміздің әдебиетімізді, мәдениетімізді, тарихымызды, салт-дәстүрімізді білудің маңыздылығы орасан зор. Мәселен, әдебиетімізді ашсаңыз, дін жайлы жазған ақын-жырауларымыз жетерлік. Оның барлығын бір мақалаға сыйдыру мүмкін де емес. Сондықтан жазба әдебиетімізнің негізін қалаушы, қазақтың бас ақыны Абай Құнанбайұлының өлеңін бір шумақ өлеңді мысалға келтірсек болады.
Махаббатпен жаратқан адамзатты,
Сен де сүй ол Алланы жаннан тәтті.
Адамзаттың бәрін сүй бауырым деп,
Және хақ жолы осы деп әділетті.

Абай атамыздың дін жайлы қалам тербеген көлемді өлеңіннің дәл осы бір ғана шумағының тұла бойы тұжырым десек те болады. Абай алдымен адамзатты махаббатпен жаратқан Алланы сүюге шақырады. Екінші, адамзатты сүй дейді. Яғни адамның ұлтына, түріне, дініне қарамай жақсы көруге шақырады. «Адамды сүй, Алланың хикметін сез, Не қызық бар өмірде оанан басқа» деп келетін бас ақынымыздың басқа бір шумағы ойымызды онан сайын қуаттай түссе керек. Адамның жүрегіне махаббат, мейірім мықтап орнаған кезде оның террорист болуы әсте мүмкін емес. Үшінші бөлік – әділетті сүю. Яғни өзіңе қалағанды өзгеге қалау. Абай ұсынған дәл осы үш сүюді еліміздің әрбір азаматына мықтап түсіндіре алсақ, діни теріс ағымдардың идеологияларына таптырмас иммунитет болады деп ойлаймын.

Ал мәдениетіміз, тарихымыз, салт-дәстүріміздің дінмен тамырлас екені бесенеден белгілі. Ислам діні қазақ жеріне сонау сегізінші ғасырдан бастап ене бастады. Ал қазақ хандығының құрылған тұсы XV ғасыр. VIII-XIV ғасыр аралығында да біздің жерімізді мекен еткен Қарлұқ, Қараханит, Хорезм шах, Алтын Орда секілді ірі мемлекеттер де Ислам дінін өзіне бағыт-бағдар ретінде ұстанған. Сәйкесінше біздің әдет-ғұрып, салт-дәстүріміз Ислам дінімен біте қайнасып кетті. Бала туылғаннан бастап құлағына азан шақырып ат қоюдан жаназа намазға дейін дінмен байланысты. Сондықтан да біз өзіміздің тарихымызға ден қойып, салт-дәстүрімізді жетік меңгерген кезде ешқандай радикалдық идеология қосылмаған дәстүрлі дінімізді де жетік меңгереміз және кез келген теріс бағыттағы діни идеологияның ақпарттық тасқынына төтеп бере аламыз.

Ақпараттық түсіндіру тобының мүшесі,
дінтанушы
 Исатай Батыр.

Бүгінгі таңда әлем халқының екіден бірі Facebook, Twitter, Bkонтакте, Whatsapp сияқты әлеуметтік желілерде түрлі бағыттағы материалдарды пайдаланып отырады. Дінге құштарлығы бар азаматтар діни мәліметтерді үйренемін деп намаз, ораза, басқа да діни мәліметтермен танысу мақсатында қолданып, кейде теріс діни бағыттағы ақпараттарды қабылдап соңында көптеген қиыншылықтарға ұшырайды. Бүкіл әлемнің саяси, әлеуметтік, экономикалық, мәдени және рухани жағдайына ықпал етіп отырған діни экстремизм мен терроризм. XXI ғасырдың ең бір өзекті мәселелерінің біріне айналып отыр. Әлеуметтік желілерде экстремистік көзқарастар мен террорлық актілерге итермелейтін қайшылықтар өсе түсуде. Қазіргі кезде діни фундаментализм мен лаңкестік бір ғана аймаққа, бір ғана мемлекетке тән емес. Бұл қазіргі таңда қауіпті әрі болжануы мүмкін емес құбылыс және ол әртүрлі формалар мен ауқымды қатерлерге ие болуда. Террористік  актілер адамдардың жаппай қырылуына әкеледі және бұқара халықтың басым бөлігіне психологиялық қысым көрсетіп материалдық және рухани құндылықтар бұзылуда. Кейде мұндай зардаптардың салдары қалпына келтірмейтіндей деңгейде орын алып, мемлекеттер арасында алауыздық туындау арқылы соғыстардың тұтануына ықпал етуде, әлеуметтік және ұлттық топтар арасында сенімсіздік пен жеккөрушіліктердің пайда болуына әкеледі. Терроризм-қазіргі жаһанданушы заман қатерлерінің бірі, ол өзінің формалары мен көріністерінің ауқымдылығы және жиілігінен, адамзатқа қарсылығы мен қаталдығы тұрғысынан әлемдік қауымдастық алдындағы түйткілді мәселеге айналды. Соңғы жылдары экстремизм мен терроризмге қарсы іс-қимыл Қазақстанның ұлттық және рухани қауіпсіздігін сақтаудағы мемлекеттік саясаттың басым бағыттары болып табылады. Осыған байланысты, экстремизм мен терроризмнің барлық түрлеріне қарсы ауқымды жұмыстар жүргізеді. Осы ретте, біздің аймақта дін саласындағы саясатты іске асыру шеңберінде діни радикализмнің өсе түсіп отырған қаупін алдын алуға баса мән беріледі. Бұл бағытта дін саласындағы жергілікті атқарушы биліктің өкілі болып табылатын Шымкент қаласы ішкі саясат және дін істері басқарамасы «Дін мәселелерін зерттеу орталығы» КММ-сі мемлекеттік органдармен өз құзіреті шегіндегі жұмыстарында қолданыстағы ҚР «Діни қызмет және діни бірлестіктер туралы» заңның және «діни экстремизм мен терроризмге қарсы іс-қимыл жөніндегі 2018-2022 жылдарға арналған» мемлекеттік бағдарлама шеңберінде діни радикализмге иммунитет қалыптастыру мақсатындағы ақпараттық түсіндіру жұмыстары,  интернет-ресурстарды зерделеу арқылы күмәнді діни идеяларды таратумен айналысатын сайттар мен парақшаларды анықтау және оларды бұғаттауға ұсыныс беру жұмыстарынан бөлек әлеуметтік желіде діни сергек болу мақсатындағы жұмыстарды жасап келеді.

Қорытындылай келе, әлеуметтік желінің адам баласы үшін зияны көп, дұрыс дерек көздерден пайдаланатыны шамалы. Әлеуметтік желілер ғаламтор арқылы адамдардың қарым — қатынас жасау құралы. Әлеуметтік желілер арқылы қарым — қатынас жасау арзан әрі тиімді жолы болып табылады. Әлемнің кез — келген бұрышындағы адамдармен сөйлесуге мүмкіндік береді. Бірақ оның адамға тигізетін пайдасынан зияны көп. Себебі, сол әлеуметтік желілерді дұрыс дерек көздерінен пайдаланбау кесірінен көптеген қиыншылықтарға ұшырайды, тіпті қайғылы жағдайлармен аяқталып жатады. Әлеуметтік желілерде қарым — қатынас жасайтын адам шынайы өмірдегі достарынан алшақтайды, шынайы өмірде айтайын деген ойын ашық айта алмай, оқшауланып қысылады. Онымен қоса дұрыс дерек көздерді пайдалану мәдениеті қалыптаспай, біржақты діни көзқарас қалыптасып бала мен ата ана арасындағы қарым — қатынас та үзіледі. Айта берсек, әлемнің кез — келген бұрышында көптеген осындай қайғылы оқиғалар болып жатыр. Сол болып жатқан оқиғалардың көбісі осы әлеуметтік желілердің кесірінен орын алып жатыр. Сондықтан да әлеуметтік желілердің пайдасынан зияны  көп — ақ. Әрине, әлеуметтік желілерді мүлдем қолданбау керек деуге болмайды, тек уақытылы, шектеулі, өз орнымен, дұрыс ақпараттармен қолданған абзал.

Әлеуметтік желі ХХІ ғасырдың тапқан жемісі болғандықтан, оны қолданған дұрыс. Бірақ та оның пайдалы жақтарын пайдаланып, ал зиянды жақтарынан адам баласы өзін алшақ ұстауға тырысу қажет. Сонда ғана адам баласының шынай өмірмен қарым — қатынасы бұзылмайды, үзілмейді, адам баласы әлеуметтік желілерге тәуелді болмайды.

Ақпараттық түсіндіру тобының мүшесі,
дінтанушы
 Икрам Айтаев.

Дін бүгінгі күндегі қоғамдық өмірде маңызды рөлге ие және бұл факт заманауи әлемнің құбылмалы жағдайында өзекті бола түсуде. Елімізде діни сауаттың төмендігінен, әсіресе, жұмыссыз жастар, әлеуметтік тұрмысы төмен топтардың өкілдері, ауыл тұрғындары, шағын мешіттерге келушілер, дәстүрлі емес дін өкілдерінің тұрғылықты жері, жұмыс орны бойынша қоршаған әлеуметтік ортасының ықпалынан түрлі діни ағымдардың қатарын толықтырып отыр.  Сондықтан да азаматтардың діни сауатын көтеру деструктивті идеялардың таралуының алдын алуда және оған жол бермеудегі басым бағыттардың бірі.

Осыған орай, елімізде дін саласын реттеу жұмыстары бүгінгі таңда Конституцияда бекітілген зайырлылық қағидаттарын басшылыққа алады. Сәйкесінше, біздің елімізде адамдардың дінге қатысты қажеттіліктерін еркін өтеулері үшін барлық жағдайлар жасалған. Дін саласындағы тұрақтылықты қамтамасыз ету мақсатынды жүйелі түрде жұмыстар атқарылып келеді. Оның ішінде ақпараттық түсіндіру топтарының (әрі қарай — АТТ) жұмысы– мемлекеттік саясаттың түрлі аспектілері бойынша қоғамдық пікір қалыптастыру мақсатында билік органдарының халықпен жұмыс жүргізу формасы ретінде ерекше рөл атқарып отыр. АТТ қызметі ішкі саясат, діни ахуалды бақылау және діни бірлестіктермен қарым-қатынас мәселелері енетін биліктің жергілікті атқарушы органдарымен тікелей өзара әрекеттесу арқылы жүзеге асырылады. Аталған  аспект қалың көпшілікке елдегі діни қызмет саласындағы заңнамалардың жұмыс істеу тетіктерін түсіндіруге, оларға діни қызмет саласындағы мемлекеттік саясаттың негізгі ережелерін жеткізуге мүмкіндік береді. Қызметтің осы түрі мемлекеттің дін саласындағы саясатын түсіндіруді және діни бірлестіктер мен ағымдар туралы ақпараттандыруды қамти отырып, деструктивті сипаттағы дәстүрлі емес діни ағымдардың тұрғындар мен азаматтардың діндарлығын өз мақсаттарына пайдалануға ұмтылған талпыныстарына қарсы тұра алатын иммунитет қалыптастырудың негізі болып табылады.

Еліміздің тұрғындары арасында азаматтардың сенім бостандығын қамтамасыз ету құқығына және діни бірлестіктермен өзара әрекеттесуге негізделген конфессияаралық және ішкі конфессиялық бейбітшілік пен келісімді сақтау мен нығайтуға бағытталған іс-шараларды өткізу — ақпараттық-түсіндіру топтарының негізгі бағыттарының бірі және бұл шаралардың барлығы Қазақстан азаматтарының құқықтары мен бостандықтарын, адамгершіліктері мен денсаулықтарын қорғауға бағытталған.

Шымкент қаласы, халықтың көптігімен де маңызды ірі қалалардың бірі болып есептеледі. Мұсылманшылығы да басым. Ұлттық салт-дәстүрлері де кеңінен сақталған. Қалада орналасқан мешіттер саны 105, исламдық емес діни бірлестіктердің саны 31. Олар діни бірлестіктер жөніндегі заң аясында қызмет етеді. Сонымен қатар,  түрлі мемлекеттік емес қоғамдық ұйымдардың қатары да мол. 2019 жылы Шымкент қаласында ашылып, өз жұмысын бастаған «Дін мәселелерін зерттеу орталығы» коммуналдық мемлекеттік мекемесі осындай ерекшеліктерді саралай келе, түрлі деңгейдегі қоғамдық институттармен бірлесіп, діни және ұлтаралық тұрақтылықты қамтамасыз ету мақсатында жұмыс істейді. Мемлекеттік идеологияны   байсалды жүргізу бағытында барлық саламен байланыс орнатып отыр, темір тордың арғы жағында отырған азаматтармен кездесулер өткізіп, түйіткілді мәселелерді шешумен  айналысады. Орталықта білікті теологтар, психологтар, әлеуметтанушылар бар. Мұның мәнісі – қандай да жағымсыз құбылыстың алдын алу. Әртүрлі деңгейдегі тұрғындардың басын қосып, кездесулер өткізеді. Айтылған пікірлерді зерделейді, түсіндіру жұмыстарын жүргізеді.

Бүгінгі күні орталықтың мақсаты – дін саласындағы тұрақтылықты қамтамасыз ету және адасушылықта жүрген бауырларымызды өзекке теппей мейірімділікпен қатарымызға тарту. Қабырғалы елге қатарымыз қалың болса ғана айнала алатынымыз белгілі. Солай болғандықтан біз дәстүрлі дініміз туралы жастарға қажетті білім беру, халықты бөлінушілікке, бүлік тудыруға себеп болатын бірқатар мәселелерден арашалау.

Қазіргі уақытта мемлекеттің құзырлы мекемелері экстремистік ұйымдардың және олардың идеологтарының қызметін айқындап, тыйым салу бағытында ықпалды шаралар қабылдауда. Сонымен бір мезгілде ақпараттық-түсіндіру жұмыстарын кеңінен жүргізу, әртүрлі діндер өкілдері арасында сұхбат орнату қажет. Рухани-ағарту және тәрбие жұмыстарының сапасын көтеріп, тиімділігін арттыру үшін біз қазақ халқының рухани құндылықтары мен дәстүрлерін, қазіргі жастардың еліктеуіне лайықты қаһарман тұлғаларды белсендірек насихаттауға тиіспіз.

Осы мақсатта Шымкент қаласында ақпараттық-түсіндіру топтары (АТТ) құрылып, халықпен кездесу жұмыстарын жүргізуде.

АТТ құрамында мемлекеттік мекемелер қызметкерлері, дінтанушы, теолог мамандар, дәстүрлі діндер өкілдері, жергілікті маслихат депутаттары, ардагерлер, билер, зиялы қауым өкілдері, белгілі спортшылар, жастар барлығы енгізілген.

АТТ жұмысының негізгі  бағыттары:

  • қала тұрғындары, мекемелер қызметкерлері;
  • жоғары оқу орындары мен орта арнаулы оқу орындары;
  • мектеп оқушылары арасында;
  • ірі сауда орындары

Аталмыш бағыттар бойынша қала, ауданда арнайы кездесулер, оқыту-семинарлар өткізілуде. Нәтижесінде АТТ мүшелерінің халықпен өткізетін кездесулерінің тиімділігі,  нәтижелілігі арттырылуда.

Бүгінгі жағдайда АТТ жұмысы Дін істері комитеті тарапынан берілген әдістемелік нұсқаулыққа сәйкес жаңа бағдарлама негізінде жүзеге асырылуда.

Жыл басынан бері дін саласындағы АТТ тарапынан 166  кездесулер өткізіліп, 39046 адам  қамтылып отыр.

АТТ тарапынан өткізілген кездесулер БАҚ құралдарында, әлеуметтік желі парақшаларында кеңінен  насихатталып жатыр.

АТТ қызметін ұйымдастыру барысында қала тұрғындары мен жастар арасында түсіндіру жұмыстарын жүргізуде мына тақырыптарға назар аударған жөн:

  • тәуелсіз Қазақстанның қазақстандық қоғамда конфессияаралық ауызбіршілік пен  келісімді қамтамасыз ету саясатында қол жеткізген жетістіктері туралы;
  • этносаралық және конфессияаралық келісімнің қазақстандық моделі және оның халықаралық деңгейде мойындалуы туралы;
  • Қазақстанда тұрақты түрде өткізіліп отырған әлемдік және дәстүрлі діндер лидерлерінің съездері туралы;
  • Қазақстан халқының дәстүрлері, рухани мәдениеті мен толеранттылығы туралы.

Дін мәселелері жөніндегі АТТ еліміздегі үйлесімді конфессияаралық қарым-қатынасты қалыптастыруға және нығайтуға, халықтың діни сауатын арттыруға және діни экстремизм мен терроризмнің алдын алудағы рөлі күн сайын артып келеді. Дін саласында түсіндіру жұмыстарын ұйымдастыру -әртүрлі сипаттағы деструктивті діни ағымдардың идеяларының Қазақстанға енуіне және таралуына тосқауыл қоятын іс-қимылдар мен идеологиялық жұмыстарды кадрлық әлеуеті жоғары әрі маманданған ұйымдарды тарта отырып кәсіби деңгейде атқаруға мүмкіндік береді.

АТТ қызметі шеңберіндегі мемлекеттік органдардың нақты аудиториялармен жұмыстар жүргізудегі міндеті жергілікті жерлерде іске асырылатын АТТ жұмыстарын соған сай сипатта қамтамасыз етуден көрініс табады.

Сондай-ақ, АТТ мүшелері қызметін ақпараттық сүйемелдеу және жұртшылыққа кеңінен таныту, олардың жүргізіп отырған жұмыстарына тұрғындардың сенімін арттыру мақсатында өңірлік БАҚ-тардың әлеуеті мен мүмкіндіктерін кеңінен  пайдаланып отыр. Атап айтқанда;

-теледидар мен радиода беделді теологтардың, дінтанушы-ғалымдардың, дін өкілдерінің, мемлекеттік және күштік құрылымдар өкілдерінің сөз алуына арналған алаңдар ұйымдастырылуда;

— интернет желісіндегі сайтта, әлеуметтік желілерде ақпараттық-түсіндіру топтарының беделді мүшелерінің сұхбаттары, мақалалары жариялануда;

— қазіргі таңда карантинге байланысты онлайн сабақтар, әлеуметтік желілерде тікелей эфир арқылы халықпен байланысты орнатып, қажетті ақпараттар берілуде.

Қорыта айтқанда, дін саласындағы тұрақтылықты қамтамасыз ету шеңберінде бүгінде іске асырылып отырған ақпараттық жұмыстардың қоғамымызда идеялық тұрғыдан бой көрсетіп отырған діни сауаттылықты көтерудегі маңызы күшейе түсетін болады. Жылдың соңына дейін әртүрлі қауіптерге қарсы тұру және жас ұрпақтарға рухани және моральдық білім беру мақсатында, күштерді біріктіруге бағытталған маңызды іс-шаралар өткізу жоспарлануда.

Жалпы, Шымкент қаласы ішкі саясат және дін істері басқармасы «Дін мәселелерін зерттеу орталығы» КММ мемлекет пен діни ұйымдардың өзара іс-қимыл жасасуын жетілдіру, дінаралық үндестікті жетілдіру және бұзушы қозғалыстарға қарсы тұру бойынша жан-жақты қызметтерді жалғастырады.

Сан қырлы да қатпарлы тарихты басынан өткеріп, тәуелсіздіктің ақ таңына жету баршамызға нәсіп еткен нығмет.  Баршаңызды тәуелсіздіктің даңғыл жолында аянбай табысты еңбек етуге шақырамын.

Ақпараттық түсіндіру тобының мүшесі,
дінтанушы
 Кенжебек Рысбеков.

Жаратушы Алла адамға соншалықты ақыл берсе де адам осы ақылы арқылы Ұранға, Исламға, ақиқатқа ермесе шайтан оған жасырын әрі ақырындап жақындайды. Адамға түрлі ой салып, негізсіз қорқынышты санасына салып, жүрегін жаулап алады. Мұндай жағдайда не істеп, не қою керектігі жөнінде бұрыс шешімдер қабылдайды. Біз осылай істеген адамды аяғы тайды дейміз.

Адам болмысындағы тазалық пен пәктікті, жаратылысындағы нәпсілік қалауларын діндарлығы арқылы бақылауда ұстай алмаған жағдайда ақылын бір тарапқа жинап қойып, азғын нәпсінің жетегіне оп-оңай түсе қояды. Оған терең бойлаған сайын қадір-қасиетінен айырылып, күнәға белшесінен батады. Нәтижесінде ұжданды қарапайым істеген ісіне қымсынбайтындай дәрежеге жетеді. Бұл жағдай адамның құрдымға түскен ең нашар жағдайларының бірі. Бір сілкініп өз-өзіне келмейтін болса күнәлар бірінің артынан бірі тізбектеліп, қателіктер қабатталып кезек нәпсінің шырылдаған даусының шығыуына әкеліп соғады. Бұл ұжданның көр соқырға айналып, менмендікпен өзімсінудің шырқау шыңына шыққан кезеңі. Бұл кезеңде адам күнәні шімірікпестен оп-оңай істей алатын дәрежеде болады. Әдептіліктің аты өшіп, арты қылмыс жасауға ұласады. Осылайша жазалауды талап ететін қылмыс жасап, темір тордың ар жағынан бірақ шығады. Осы кезде ақыл деген қазынамыз темір саусақтардың арасында тағыда адамға келеді. «Ақылы басына келді» дейтін сол кезеңде адам қатты өкініп, «Мен не істеп қойдым?!» деп сан соға бастайды. Бірақ бұл кезде бәрі де кеш болды, бояуы сіңді.

Абақтыдағы адамдардың жалпы рухани жағдайымен етене таныс болғандықтан, қылмыс жасағандардың басым көпшілігі сол жерге түскеннен кейін ғана «не істеп қойдым?» деп өз-өзіне есеп беріп, ес жинайтынын нақты айта аламын. Өкінішке орай, кері қайтуға жол жоқ, өкініштің есігін ашудан басқа шаралары болмайды. Еш болмаса шыққаннан кейін ондай іске қайтып бармау керектігін білетін болады. Десек те, адам өмірінің сол қателікті бірнеше рет қайталауға жететіндей ұзақ еместігін есепке алатын болсақ, мұндайды пайда ғой деп айтудың жөнсіз екенін аңғару қиын емес. Ең бастысы адам есін дер кезінде жиып, дұрыс пен бұрысты, күнә мен сауаптың не екенін жағдайы жақсы кезде ұғыну тиіс. Ал абақтыға ешбір адам өздігінен экстремист немесе қанқұмар содыр болып кетпейді. Олар әлем билігін қолына алғысы келген белгілі бір саяси топтың ұзақ мерзімге құрылған стратегиясы бойынша «торға» түсіп «қармаққа» ілінеді. Сөзбен сомдалған тәтті қиял мен асқақ арманның жетегінде жүріп қолына қалай қару алып қалғанын білмейтіндер көп. Аллаға емес, әлгіндей зымиян пиғылды саяси топтың жетекшілеріне құл болып жүріп, «еркіндіктің» елесіне қалай елітіп қалғандарын да сезбей қалады. Байлар тірнектеп жинаған дәулетін, күштілер қажыр қайратын, қыз балалар өзінің тәнін, тіпті біреулер шыбын жанын осындай теріс жолға пида етіп жіберетінін де сезбей қалады. Міне осындай қателікке бой алдырып артынан өзінің адасқанын мойындап өкінішпен жазған мақаласын дінді дұрыс түсінбей жүрген азаматтарға өнеге болама деген мақсатта көпшілікке  ұсынғымыз келіп отыр.

«Мен Жұмахан Сүлейменұлы 1975 жылы  шілденін 12 күні Шунхуа халық жумхуриятының Қармай шаһарында дүниеге келдім. Ұлтым қазақ. Білімім орта 1994 жылы Қарамай қаласы Майтағ ауданындағы «Шаруашылық» техникумын бітірдім. Сосын мұнай заводында қызмет еттім. Мен 2000 жылы отбасын құрдым. Күнделікті күйбең тіршілікпен жан бағып жүргенде әкем қатты сырқаттанып қалды. Әкем мені шақырып алып; «Балам бұл жүрісің жарамайды, мен төрімнен көрім жақын адаммын, намаз оқы, егер дүниеден өтіп кетсем арқамнан дұға оқып тұр» деп ақылын айтты. Әкем мені жақсы көретін, не жағдай болса да менімен ақылдасып отыратын. Сол үшін маған қатты сенім артып намаз оқуға бейімдеді. Осылайша әкемнен намаз оқуды үйрендім. 2003 жылдары намазға деген көңілім тартпай, бірде оқып бірде оқымай жүрдім. 2007 жылы әкем өмірден өтті. Мен қатты өкіндім, қайғырдым, бір нәрсені жоғалтып алғандай күй кештім. Әкемнің өлімі маған қатты соққы болып тиді. Осыдан кейін намазды тастамай оқып, мешітке жиі баратын болдым. Мешіттерде имам Абу Ханифа мәзһабы бойынша намаз оқитын. Ағайын туыстарым және отбасыммен қарым қатынасым жақсы еді. Аға-інім әпке-қарындастарым бір жағдай болса мені шақырып кеңесіп, ақылдасып отыратын. Айт мерекелерінде ағам мені әкемнің қабіріне апарып Құран оқып рахаттанып келетін едік. Достарым Құдайы тамаққа барса Құран оқу үшін мені ертіп алатын. Оларда ерекше құрметтейтін. 2008 жылы мешітте Абдулуаххаб, Фаррух деген ұлты ұйғыр азаматтармен таныстым. Олармен таныстығымыз нығайып, маған білім үйретпекші болды. Мен келісімімді бердім. Олар сәләфизм ақидасын үйрете бастады. Уақыт өте келе әңгіме арасында намаз оқымаған адамның үйінен тамақ ішуге болмайды, Құдайы тамаққа бару бидғат діндегі жаңалық намаз оқымайтындардың сойған малының етін жеуге , некесіне, жаназасына қатысуға, тіпті қарым-қатынас жасауға да болмайды деген сияқты ұстанымдарын ашық айтып жүрді.Соңы Қытай заводтарында жұмыс істеп ақша табуда харам, біраз күннен кейін маған жиһад туралы уағызды жиілете түсті. Тәубе сүресінің   38-аятында: «Ей мүміндер! Сендерге не  болды? «Алла жолында соғысқа шығыңда!» -деген кезде, салмақтарыңды жерге салдыңдар. Ақыреттен көрі дүние тіршіліген қоштадыңдар ма? Негізінде тіршілігінің пайдасы ақыретке қарағанда өте аз ғана.» Қазір кәпірлер бізбен соғысуда, бейкүнә мұсылмандарды өлтіріп жатыр. Біз оларға көмек беру үшін жиһадқа шығу керек. Жиһад  қазіргі заманда «парыз айн» (әрбір мұсылманның орындауға міндетті ісі) жиһад қылмасаңдар күнәһар боласыңдар, бұл әрбіріміздің мойнымыздан түспейді. Егер жиһад «парыз айн» екендігін біліп тұрып бармай қалсаң жаһилдік (надандық, дінсіздік) өлімімен өлесің деп түсіндірді. Менің діни сауатым болмағансың оларға ешқандай уәж айта алмай, толықтай рас сендім. Сонымен олардың үйреткенін бұлжытпай орындауға бекініп туған бауырларым, достарым намаз оқымайды деп олармен қарым-қатынасымды үздім.

2009 жылы анам өмірден озды. Сәләфилік идеологияның ықпалының себебімен тоғыз ай көтеріп бұл дүниеге келтірген, түн ұйқысын төрт бөліп емізген, мәпелеп өсірген, қатарынан кем болмасын деп өзі аш қалса да баласының жағдайы үшін барлық нәрсеге дайын болатын жан анамның жаназасына да артынан берілген астарына да қатыспадым. Осылайша аға-інім, әпке-қарындасым туысқандарыммен арақатынасым үзілді. 2009 жылдың соңында тағы  да сол сәләфилік көзқарас бойынша кәпірлердің кәсіп орнымнан кетіп тындым. Күн өткен сайын сәләфилік көзқарасқа тереңдеп ене бердім. Осының салдарынан пайғамбарымыздың с.ғ.с: «Үш адам жұмаққа кірмейді, ата-анасын ренжіткен адам, арақ ішіп өлген адам, даюс (әйелін қызғанбайтын) адам» деген хадисінің мән-мазмұнын терең ұғынбай, амал қылуға асықтым. Нәтижесінде әйеліме діннің негіздерін жақсы түсіндірмей, дінді жақсы көрсетпей өзімнің білімсіздігіммен сен намаз оқымадың, хиджаб кимедің, мен әйелін қызғанбайтын даюс болғым келмейді деп әйеліме талақ бердім. Осыдан кейін әйел, бала-шағамды тастап 2010 жылы Қазақстанға көшіп келдім. 2010 жылдың соңында Алматыдағы Көкмешітте қазіргі Гулвира атты әйеліммен таныстым. 2011 жылы некемді қиып, отау құрдым.

Алматы қаласы «Алтын Орда» сауда орталығындағы Қытайдан келген Әділ (ұлты қазақ) деген жігіттің қолында жұмыс істедім. Тұрмысым жақсы еді. Бір күні Ерлан атты Қытайдың қазақ жігіті Омар, Ибрагим, Ясин атты оралман жігіттерге жиһад туралы уағыз насихат айт деп таныстырды. Жиһад туралы үгіт-насихат айтқаным үшін 2014 жылдың шілде айының 21 жұлдызында қылмыстық жауапкершілікке тартылдым. Тергеу изоляторында түсіндіру жұмыстарын жүргізетін имам теологтардан өзімнің жиһад туралы көзқарастарымның дұрыс-бұрыстығын сұрадым. Имам теологтар Құрандағы «жиһад» сөзінің мән-мағынасын, жиһадтың қандай уақытта жасалатынын түсіндірді. Сондай-ақ елбасы жариялайтынын және мемлекетке жау келгенде отанды қорғау үшін қолға қару алып жиһад жасаудың парыз болатынын кеңінен баяндап берді. Осындай түсіндірме жұмыстарынан кейін елімізде жүйелі түрде жұмыс жасап жатқан мешіт медреселерде біліктілігімізді көтеріп, тыныш өмірді сүру керек деп қатты ойландым. Дегенмен қолыммен істегенімді мойныңмен көтеру керек шалыс басқанға жаза бар. Осыған орай 2014 жылы қазанның 20-шы күні ҚР ҚК-нің 233 бабының 1-тармағы, 164 баптың 1-тармағы бойынша жалпы режимге бес жылға бас бостандығымнан айыру жазасына кесілдім. 2015 жылы ақпанның 2-ші күні Алматыдан Шымкент қаласындағы ИЧ 167/3 мекемесіне этаппен келдім. Абдулуаххаб, Фарух атты азаматтар сен сотталсаң ол жақта сені қинап, ұрып соғады деп қорқытқан болатын. Бірақ, олардың айтқандары жалған болып шықты. Бұл жерде білікті имам теологтар мен сияқты жаза басқан адамдармен жеке-жеке кездесіп, дін тұрғысында түсіндіру жұмыстарын жүргізеді екен. Мен Қытайда Юсуф Қардауидің кітабын оқып сол кітап бойынша білім алған едім. Имам телогтар ол кісінің қателескен тұстарын көрсетіп берді. Сол кітапты оқып қателескенімді түсіндім. Имам-теологтардың маған берген дәстүрлі діни танымдық түсіндіру жұмыстары арқылы өзімнің сәләфилік ақидасына еріп, жиһад мәселесінде қателескенімді түсіндім. Лұқман сүресінің 14-аятында «Адамдарға, ата-анасына қарайласуды бұйырдық…»  Исра сүресінің 23-аятында «Раббың өзіне ғана ғибадат етулеріңе, әке-шешеге жақсылық қылуларыңды әмір етті. Ал егер ол екеуінің бірі немесе екеуі де жандарыңда кәрілікке жетсе: «тух» деме сондай-ақ ол екеуіне зекіме де ол екеуіне сыпайы сөз сөйле» деп баяндаған.

Пайғамбарымыз хадисінде: «Алла Тағала қандай істі жақсы көрді? деп сұрадым. Ол «уақытында оқылған намаз деді. Мен және одан кейін? деп сұрағанымда ата-ананы құрмет қылу» деп келеді. Келесі бір хадисте: «Аллаға серік қосу, ата-анаға мойынсынбау, қастықпен адам өлтіру, жалған ант беру үлкен күнәлардан» деген секілді аят хадистерді оқыған сайын бойымды қорқыныш, үрей билеп алады. Осыдан кейін қолымды жайып » Уа Раббым! Мені кешіре гөр!» деп өкініп тәубе етіп, Аллаға жалбарынамын. Сауатсыздықтың салдарымен сәләфилік идеологияның жетегінде жүріп анамның жаназа намазына және мазарының басына бармағаныма қатты өкініп жыладым. Сәләфилік деп жүрген бауырларым үйреткен діни тәрбиенің дұрыс еместігіне толық көзім жетті. Солардың соңынан соқыр еріп жүргеніме өкінем. Ең бастысы кеш болса да қателіктерді түсініп, оны түзету адамдықтың белгісі деп түсінемін. Сондықтан да, Құдай қаласа аға інілерім мен әпке-қарындастарымнан кешірім сұраймын. Тәубе етіп, түзелу жолына нық түстім. Сіздерге айтарым «дінді ұстай алсаң қасиетің, ұстай алмасаң қасіретің» демекші көрінген көк аттыдан білім үйренбеңіздер, дәстүрлі рұқсат етілген имам теологтардан білім алған абзал дер едім. «Иманды ұрпақ көбейсе, елдің болар қорғаны» демекші иманды ұрпақ көбейсін. Діннен безген опасыздардан елімізді Алла сақтасын!»

Осылай адасып артынан өзінің қателіктерін түсініп өкініп жатқан азаматтар жайлы көптеген мысалдар келтіруімізге болады. Қанша дәлел, мысалдар келтірілсе де өз дегенінен қайтпайтындар да аз емес. Бұл жайында  дана халқымыз  «Бес саусақ бірдей емес» деп өте орынды айтқан. Соған қарамай имам теологтар өзінің жұмысын тоқтатпай еңбек етуді сірә бәсеңдетпеу керек. Бір адамның санасын өзгерту оңай шаруа емес. Көп еңбекті  талап ететін дүние. Жоғарыда жазылған мақаладан бір адам болсын ғибрат алатын болса оның өзі үлкен жетістік болады. Бір адам бізге өте аз болып көрінуі мүмкін. Бірақ, бір кісінің қателігі артынан қаншама адамға зиян келгенін жоғарыда жазылған оқиғадан аңғарған болармыз. Дінге енді бет бұрғысы келіп жүрген немесе дәстүрлі діннен алшақ жүрген азаматтарға соқыр сенімге бой алдырмай ақылға, ғылымға жүгінуі керек. Елдің тыныштығын сақтау адамилық һәм мұсылмандық парызымыз екендігін ұмытпаған жөн.

Ақпараттық түсіндіру тобының мүшесі,
дінтанушы
 Айдос Уралбаев.