Маңызды

Еліміздің Тұңғыш Президенті Нұрсұлтан Назарбаев өзінің кезекті Жолдауында «Жастардың барлық санатын қолдауға арналған шараларды толық қамтитын әлеуметтік сатының ауқымды платформасын қалыптастыру керек.
Келесі жылды Жастар жылы деп жариялауды ұсынамын» деген-тін.
Осы бағытта Шымкент аумағында орналасқан бұрынғы Оңтүстік Қазақстан облыстық қуыршақ театры Шымкент қалалық қуыршақ және жасөспірімдер театры мәртебесін алған болатын. Мұның өзі дарыны мықты, өнерлі жастардың талант кемесінің қайырламай, дарынының әрі қарай дами түсуіне мүмкіндік берген игі бастама еді.
Жақын күндері аталған театр ұжымы өз тарихында алғаш рет ересектерге арналған шығыстың шайыры Низамидің «Ләйлі мен Мәжнүн» қойылымын сахналайтын болады.
Премьера ағымдағы жылдың 18,19,20-маусымда көрермен назарына сағат күндізге 11:00-де және кешкі 18:00-де ұсынылатын болады.

Жуырда Шымкент қаласы туризм басқармасының басшысы Тұрар Ахметов журналистерге берген мәлімдемесінде қалада қонақ үй бизнесі жақсы дамығанын айтқан еді.
Қалада тек қонақ үй нысандары ғана емес, демалыс аймақтары да арта түсуде.
Шымкенттегі Маятас елдімекенінде Бадам суқоймасы маңынан «Hawaii Shymkent» демалыс аймағы ашылды. Халықаралқ талаптарға сай ашылған демалыс орнында келушілер үшін барлық жағдай жасалған.
Жобаның құрылтайшысы – меценат Төкен Танаұлы. Халық игілігі үшін ашылған нысанда бір мезетте 1500-2000 адамның демалуына мүмкіндік жасалған. Демалыс аймағының аумағы – 5,7 гектарды құрайды. Жобаның жалпы құны – 1 млрд 250 млн. теңге деп бағаланып отыр.
«Hawaii Shymkent» демалыс аймағы жыл бойы үздіксіз жұмыс істейді.

Соңғы күндері Шымкент түрлі халықаралық іс-шаралардың орталығына айналды. Бұл үшінші мегаполистің 2020 жылы ТМД-ның мәдени астанасы ретінде болатыны дұрыс қабылданған шешім екенін тағы бір аңғартатындай.

Өткен мамыр айында Халықаралық Триатлон Одағының (ITU) бастамасымен үшінші мегаполисте триатлоннан Азия Кубогі болып өткені белгілі. Қазақстандық спортшылармен қатар, дөңгеленген дүниедегі 14 елден келген барлығы 45 сайыпқыран қатысқан тартысты турнир сол сөзіміздің жарқын мысалы. Жоғары деңгейде өткізілген триатлоннан соң, араға көп уақыт салмай, қаламызда тағы да Қазақстан теннис федерациясы Халықаралық теннис федерациясымен бірлесіп теннис ойыны бойынша халықаралық турнир өткізу басталып кетті. Ол 16-маусымға дейін жалғасатын болады. «Shymkent ATP Challenger» Халықаралық теннис турниріне қатысуға 25-тен астам елден 100-ге жуық кәсіпқой ойыншы тапсырыс берген. Ұйымдастырушылар жарыстың жүлде қорын 50000 АҚШ доллары екенін алдын ала жариялады.
Жуырда дәлірегі 5-маусымда Шымкентте көркем гимнастикадан ҚР Еңбек сіңірген спорт шебері Әлия Юсупованың жүлдесіне арналған VIII-халықаралық турнир басталды. Қатарынан 4 күнге жалғасқан жарыста 100 спортшы қыз қызылды-жасылды лентаны ұршықша иіріп, допты саусағында айналдырып жеке дара өнер көрсетіп, өзара бақтары мен баптарын сынады. Өз кезегінде Әзірбайжан, Беларусь, Израиль, Ресей, Қырғызстан, Өзбекстан, Украина және Қазақстан гимнастшылары Юсупованың жүлдесі үшін сайысқа түскен бұл жарыстың ашылу салтанатына қала әкімі Ғабидолла Әбдірахымов арнайы қатысты. Ол:
– Халықаралық турнирдің Шымкентте өтіп жатқаны зор мақтаныш. Сайысты ұйымдастырушыларға өз алғысымды айтамын. Бұл турнирдің жылдан жылға ауқымы кеңейе бермек. Қаламызға көркем гимнастиканың жұлдыздары келіп отыр. Ол да жас спортшыларға серпін береді. Қатысушыларға жетістік, сәттілік тілеймін, — деді.
FIG санатындағы халықаралық бұл турнир төрт жас категориясы бойынша өтті. Ересектер арасында 17 спортшы бақтарын сынады. Солардың ішінде «жүзден жүйрік, мыңнан тұлпар» болып қазақстандық Роза Абитова жеңіс тұғырынан көрінді. Ол жеңіс тұғырынан көрінуіне бапкерінің сіңірген еңбегі зор болғанын айтып, бұл үшін қуанышты екенін жасырмады. Бас жүлдені алған ол барлығы 74,55 ұпай жинады. Жарыс нәтижесі бойынша 70,8 баллмен күміс медалды беларусиялық Анна Каменщикова алды. Өзбекстан атынан шыққан Наргиза Джуманиязова 63,6 ұпай иемденіп, қола медаль иегері атанды.
Жыл сайын қанатын кеңге жайып келе жатқан турнирді Әлия Юсупова өте әділ өткенін айта келе, алдағы күнгі жоспарларымен де бөлісті. Өз сөзінде ол:
– Өте қуаныштымын. Халықаралық турнирде Әнұранымыз шырқалды. Мұның өзі кеудеге мақтаныш сезімін орнатып қана қоймай, қанаттандыра түседі. Жуырда Азия чемпионаты өтеді. Құрамадағы Роза Абитова, Даяна Әбдірбекова, Астанадан Адилья Тілекенова, Айдана Шәкенова есімді төрт қызымыз осы ойынға қатысады,-деді.
Шымкент төрінде өткен осы жарысқа Лондон және Рио Олимпиадасының чемпионы, ресейлік Анастасия Близнюк, әлемнің он дүркін чемпионы Ольга Капранова, төрт дүркін әлем және Еуропа чемпионы Дарья Кондакова және тағы басқалар құрметті қонақ ретінде шақыртылды.
Сөз соңында Әлия Юсупованың көркем гимнастикадан Азияның абсолютті чемпионы, Азия ойындарының жеңімпазы, 2004 жылғы Афины Олимпиадасында төртінші, 2008 жылғы Бейжің Олимпиадасында бесінші орын иеленгенін айта кетейік. Бүгінде ол көркем гимнастикадан Қазақстан ұлттық құрамасының бас бапкері.

Таяуда Шымкентке жұмыс сапарымен Қазақстан Республикасы Мемлекеттік қызмет істері және сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл агенттігінің төрағасы Алик Шпекбаев келген болатын. Сол кезде қаладағы бірқатар нысандарды аралап көрген ол «Шымкент – ең креативті қала» деген-тін.
Үшінші мегаполистің сәулеті күн сайын көркейіп, көркі көз тартар нысандармен толығып, қанатының кеңге жайылып келе жатқаны соған негіз болса керек. Міне сондай теңеуге әрдайым лайық болу үшін орын алған олқылықтардың орнын толтыру Сіз бен бізге жүктелген ортақ жауапкершілік.
Осы мақсатта, яғни, Шымкенттегі көзге қораш көрінетін келеңсіздіктерді жою немесе оны алдын алу үшін сыртқы жарнамаларды ретке келтіру жұмыстары қолға алынды. Әл-Фараби ауданы әкімдігі Шымкент қаласының Әл-Фараби ауданы бойынша мемлекеттік кірістер басқармасының мамандары мен жергілікті полиция басқармасының қызметкерлері, сәулет және қала құрылысы басқармасының қызметкерлерімен бірге ұйымдастырған бұл шарада әкімдік мамандары коммерциялық нысандардың маңдайша жазуларындағы атаулардың заң талаптарына сай жазылуы жөнінде кәсіпкерлерге түсіндіру жұмыстарын жүргізді. Онда Шымкенттегі Республика даңғылы мен Т. Айбергенов, Ә. Жангельдин көшелеріндегі коммерциялық нысандар қамтылды.

Өткен жексенбіде шымкенттіктер Қазақстан Республикасының кезектен тыс президентін сайлады.

Сайлау күні стационарлық режимде ем қабылдап жатқан тұрғындардың да дауысы назардан тыс қалмады. Олар үшін жабық сайлау учаскелері жұмыс істеді. Ал денсаулығына байланысты жүріп тұруы аздап қиындаған науқастарға комиссия мүшелері бюллетень тастайтын көшпелі жәшіктерді алып барды. Бұл ретте босануға айы-күні жақындап перзентханада жатқан әйелдер қауымы да науқаннан қалыс қалмай, өз таңдауларын жасады.
Айтпақшы 9-маусым ҚР Президентін сайлау күні үшінші мегаполисте 53 сәби дүние есігін ашты.
Жеті кандидат Қазақстандағы ең жоғары лауазым қызметіне таласқан бұл күнде шыр етіп өмірге келген 53 сәбидің 29-ы қыз, 24-і ұл бала болған.
Жалпы еліміздегі өңірлерде атаулы күндердегі мұндай статитистика үнемі жарияланып тұратыны белгілі. Мәселен, жаңа жыл түні үшінші мегаполисте 39 нәресте өмірге келген болатын. 31 желтоқсанда толғағы басталып, 1-қаңтарда баласын бауырына басқан аналардың сол кездегі қуанышына көпшілік ортақ болғаны сөзсіз. Айтулы мейрамда дүниеге келген сол нәрестелердің басым көпшілігі ұл балалар болған.
Ақ халаттылар жыл сайын Шымкентте 27-28 мың сәби дүние есігін ашатынын алға тартуда.
Біз бұған дейін шымкенттік отбасында дүниеге келген сәбилерге ұл балаларға ата-анасы Айсұлтан, Нұрсұлтан, Дінмұхаммед, Әлихан, ал қыз балаларға Медина, Раяна, Кәусар, Айзере, Айсұлу есімдерін жиі қоятыны туралы жазғанбыз. Бұл деректі журналистерге Шымкент қалалық жұмыспен қамту және әлеуметтік бағдарламалар басқармасы АХАТ бөлімінің мамандары таратқан болатын.

Еліміздің Тұңғыш Президенті Нұрсұлтан Назарбаев осыдан бірнеше жыл бұрын күнгейге келген кезекті сапары кезінде «Адамға өмір бір-ақ рет беріледі және оны Шымкентте сүру керек» дегені жұрт жадынан әсте кете қоймасы анық.

Елбасының бұл сөзі қызбалықпен айта салынған тезис емес. Әбден електен өткізілген, талай адамның көзі жеткен тұжырым екені анық. Расында да шөбі шүйгін, суы мол Шымкентте жұрт тамсанатындай, таңдай қағатындай көрікті орындар мен керемет нысандар жетерлік. Адам аяғы үзілмейтін қаладағы «Қиял әлемі», «Кен баба», «Жайлаукөл» саябақтары мен дендробақтарымыз, олардың ішіндегі ойын жабдықтарымыздың өзі неге тұрады?! Тұтынушылар үшін барлық жағдай жасалған сауда үйлері, қонақ үйлер мен кафе-ресторандарымыздың қызметіне сүйсінбейтін қазақ жоқ шығар сірә… Қалада инженерлі инфрақұрылым жүйесі жыл сайын игі бастамаларға толығып, тұрғындарға жайлылық сыйлауда. Салауатты өмір салтын ұстанушылар үшін де талай тың жобалар қолға алынуда. Жуырда ғана аға буын ардагерлердің өз уақытын тиімді пайдалануы үшін «Асыл жүрек» белсенді өмір салтын қалыптастыру орталығының пайдалануға берілуі соның жарқын мысалы.
Осы және өзге нысандармен сәулеті асып, гүлденіп жатқан Шымкентте тағы бір қалашық бой көтерді. «Отау-групп» компаниясы жүзеге асырған бұл жоба Қазақстанның ешбір өңірінде бой көтермеген. Қаладағы «Қайтпас-2» шағынауданында бой көтерген қалашықтың ерекшеліктері қандай?
Ерекше қалашықта 80 коттедж бар. Еуропалық нұсқада салынған зәулім үйлерде тұрған да арманда, тұрмаған да арманда дерсің?! Соңғы заманауи үлгіде салынған үйлерде барлық жағдайлар жасалған. Ең бастысы күзет қызметі күшейтілген режимде жұмыс істеуі үшін тиісті тетіктердің барлығы ойластырылған. Мұндай баспаналарды салу үшін «Отау групп» компаниясы бірнеше жылдар бойы ізденісте болып, жан-жақты зерттеулер жүргізіп, көкейге қонымды дүниелерді қаперіне алып, қағазға түртіп, кейіннен оларды өз жобаларына енгізіп отырған.
Компания директоры Қайрат Молдасейітов қалашықты салу қолмен қойғандай барлығы оңай бола қоймағанын, нәтижеге қол жеткізу үшін көп ізденгенін айта келе, «Мысалы бұл жерде инфрақұрылым жүйелерінің барлығы жер астынан жүргізілген. Интернет кабельдері де дәл солай өткізілген. Теледидарды қосу үшін адамдар антенна қойып әбігерге түспейді. Тағы бір айта кетерлік жәйт ол қауіпсіздік мәселесі. Қалашық аумағын қауіпсіздік компаниясы тәулік бойы бақылап тұрады. Барлық периметрлерде соңғы технология бойынша әзірленген камералар орнатылған. Бақылау камералары кез келген қашықтықтағы адамды жақындатып, оның бет-жүзін анық көре алатындай мүмкіндікке ие. Кез келген отбасы үйін, бала-шағасын тастап, сырттағы тірліктерін тындырып жүре берулері үшін жағдай жасалған. Сонымен қатар мұндағы үйлерде қоршау жоқ. Үй араларында қоршаудың болмауы тұрғындардың бір-бірімен әрдайым емен-жарқын араласуына жол ашады десек қателесе қоймаспыз» деп сөзін түйіндеді.
Сөз соңында компания басшылығы мұндай қалашықты Тұңғыш Президент Нұрсұлтан Назарбаевтың халыққа сапалы тұрғын үй ұсыну туралы тапсырмасы аясында жүзеге асырғанын айта кетейік.

Дәл осындай ұранмен Шымкенттегі «Береке» сауда үйінде мәдени-сауықтыру акциясы өтті. Онда медицина мамандары сауда үйіне келуші тұрғындар мен қонақтарға тегін медициналық кеңестер беріп, көмектер көрсетті. Басты мақсат – жергілікті халықтың қандай да бір аурулардын алдын алып жүруін құлағдар етіп, олардың дерттен әрдайым дін аман болып жүруін қамтамасыз ету. Сонымен қатар, тиісті медициналық тексерулер жүргізу арқылы кеңестер беру.
Мәдени-сауықтыру акциясы аясында емдеу ісінің мамандары мен неврологтар халыққа 2020 жылдың 1-қаңтарынан бастап жүзеге асатын халық пен жұмыс берушінің ортақ жауапкершілігіне негізделген міндетті әлеуметтік медициналық сақтандыру жүйесі (МӘМС) туралы тарқатылған түсіндіру жұмыстарын жүргізді. Мамандар аталған жүйенің қалай жүзеге асатыны туралы тұрғындарға түсіндіру жұмыстарын жүргізіп қана қоймай, олардың көкейіндегі көптеген сұрақтар бойынша жан-жақты жауап берді.
Акцияны ұйымдастырушы Шымкент қалалық салауатты өмір салтын қалыптастыру орталығының атқарушы директоры Фарида Байзақова «Мұндай мәдени-сауықтыру акциясы бізде тұрақты түрде өткізіліп тұрады. Соның негізінде ақ халатты дәрігерлер халықтың алдына шығып қолдан келер тиісті ем-домын жүргізіп, келелі кеңесін береді. Бүгін соның куәсі болып отырсыздар. Бұдан бұрын да біз кардиолог дәрігерлердің қатысуымен гипертония ауруын алдын алу үшін «Қан қысымыңызды біліңіз» деген ұранмен шара өткізген болатынбыз. Басқа да ірі сауда орталықтарында, базарларда болып, халыққа түсіндіру жұмыстарын жүргізгенбіз» деді.
Шараға жастардың көптеп қатысқаны ұйымдастырушыларды ерекше қуантқан. Бұл туралы «Әлеуметтік медициналық сақтандыру» қорының Шымкент қаласы бойынша филиалының бөлім басшысы Ахмет Беден былай деп пікір білдірді.
– Ауруын алдын алуға келгендердің арасында жастардың көптеп келуі жақсы тенденция. Себебі әрдайым тың жүруді осы кезден қолға алса, нәтиже болады. Біз 2020 жылдың 1-қаңтарынан бастап денсаулық сақтау саласында міндетті әлеуметтік медициналық сақтандыру жүйесі өз жұмысын бастайтыны белгілі. Осы акцияға біздің қордың азаматтары да келіп отыр. Мақсат – Қазақстан Республикасындағы азаматтардың барлығына қолжетімді сапалы медициналық қызмет көрсетуді қамтамасыз ететін МӘМС жүйесі бойынша халық көкейіндегі барлық сұрақтарға жауап беру болып табылады.

Елбасының бұқаралық спортты дамыту мен салауатты өмір салтын қалыптастыру туралы тапсырмасы аясында Шымкентте белсенді өмір сүру орталығы ашылды.

«Асыл жүрек» деп аталатын бұл орталық аға буын ардагерлер қауымы үшін пайдалануға беріліп отыр. Қаладағы М. Дулати мен Желтоқсан көшелерінің қиылысында орналасқан орталықтың ашылу салтанатына мегаполис басшысы Ғабидолла Әбдірахымов қатысты. Тұрғындарды көпфункционалды орталықтың ашылуымен құттықтаған ол «Алдыңғы толқынды алдына шығарып, оған құрмет көрсеткен қоғамның ғана болашағы баянды болады» деп сөзін бастай келе, «Барлық зейнеткерлерді осы орталыққа келіп көңіл қошын көтеруге, жаңа таныстық орнатып, орталарын толтыруға шақырамыз» деді.
«Асыл жүрек» орталығының ашылуына дән риза болған ардагерлер жергілікті билікке көрсетіліп жатқан әлеуметтік көмек пен жүйкеге жүк түсірер жалғыздықтан алып шығып, өне бойды бір серпілтіп тастайтын осындай орталықтың ашуына ұйытқылық танытқанына алғыстарын білдірді.
Заманауи үлгіге сай жарақтандырылған ғимараттың іші кең әрі жарық. Келушілер үшін тиісті жағдайлардың барлығы қарастырылған. Айталық, орталықта интернет-кафе, физиологиялық кабинет, кинозал, кітапхана, жаттығу залы мен йога, үстел теннисі, бильярд ойнау секциялары бар. Жаттығу залы да жұмыс істейді. Емдеу ісінің маманы, невролог, уқалау мен физиоемдеу кабинеттерінің жұмыс істеуі жолға қойылған. Зейнеткерлер мен мүмкіндігі шектеулі азаматтар дәл осы орталықта әлеуметтік және медициналық көмек алуға мүмкіндік алады. Орталық территориясында ойын элементтерімен қамтылған балалар алаңшасы да бар. Күннен қорғап тұратын жабдығы бар орындықтар қойылған. Яғни «Асыл жүрек» орталығы тек жасамыстар үшін ғана емес, балалар үшін есігін айқара ашады. Медициналық-әлеуметтік орталықтың директоры Меруерт Ахметова бұл жөнінде былай дейді.
– Орталыққа балалар, сонымен қатар, балалар үйінің тәрбиеленушілері де келіп, уақытын қызықты етіп өткізіп кетуіне әбден болады. Қарттар арасында жалғыз жарым қалған жандар аз емес. Өз кезегінде олар осы орталыққа келген балалармен тілдесіп, кеңестерін беріп, жастарға оң бағыт сілтеп жатса нұр үстіне нұр болары сөзсіз,-деді.
Орталық бір мезетте 70 адамға қызмет көрсетуге лайықталған. Және ол жұмыс күндері яғни, аптаның дүйсенбі-жұма аралығында сағат 9:00-ден кешкі 19:00-ге дейін жұмыс істейді.

Данат ЖУМИН,
Шымкент қаласы әкімінің орынбасары:

Шымкент қаласы әкімінің орынбасары Данат Жумин енді такси жүргізушілерінің қызметіне мән бермек. Бұл туралы ол өзінің инста-парақшасында мәлім еткен. Өз мәлімдемесінде Д. Жумин:

– Театр киім ілгіштен, ал туризм қызмет көрсету сапасынан басталады. Қала қонақтары әуежайдан немесе теміржол вокзалынан шыққанда алғаш болып кімдермен кездеседі? Әрине, такси жүргізушілерімен. Такси қызметін пайдаланған туристің бүкіл қала туралы өз пікірі қалыптасуы мүмкін. Бұл салада бізде көп мәселелер бар екенін анықтадық, -дей келе, осы мәселені шешу үшін такси компанияларының басшыларымен жиын өткізгенін, біраз өзгерістер енгізуге келісіп, алдағы уақытта бұл бағытта әрі қарай жұмыс жасайтынын жеткізген.
Қала әкімі орынбасарының бұл мәлімдемесіне zhaneka333 есімді желі қолданушысы «Такси көліктерінен бұрын, әуежай мен вокзал ішіндегі әжетxаналардың жағдайы мүшкіл, сырттан келген қонақ мемлекет жағдайын “ескіріп, ластанған туалеттен ақ” байқайды» деген пікір қалдырған. Ал abdibekova_roza_ есімді желі қолданушысы «Таксисттер Гид секілді қаланы таныстырып жететін жеріне апарып салса дұрыс болады» деп жазған.

Сайрам… Осы атауды естігенде әулие жерлері, ирелеңдеген көшелері
мен дәстүрлі тамдары, сауда қатарлары мен шайханалары бар байырғы
шығыс елді мекені елестейді.

Байырғы Сайрам ортағасырлық араб, парсы, түркі шығармаларында жиі аталатын Қазақстанның қалаларының бірі. Ортағасырлық Сайрам қаласының орны Оңтүстік Қазақстан облысының орталығы — Шымкент шаһарынан шығысқа қарай 10 шақырым қашықтықта, қазіргі Аттас елді мекеннің аймағында жатыр. Шығыс деректердіңде Сайрам кейде Исбиджаб деген атаумен кездеседі. Махмуд Қашқаридің 1072 -1074 жылдары арасында жазылған «Дивани лұғат ат-түрк» — «Түрік тілдерінің сөздігі» атты еңбегінде «Сайрам ақ қаланың атауы (ал-Мединат ал-Байда) оны Исбиджаб деп те атайды. Оны Сарьям деп те атайды». Мұнда халық ерекше қастерлеген Ыбрайым ата, Қарашаш ана, Әбділ әзіз баба, Қожа Салық, Мыралы баба, Қазы Байзауи кесенелері орналасқан. Аталған ескерткіштер әр дәуірде салынғанынымен ХІХ ғ. аяғы мен ХХ ғ. басында түрлі жөндеулерден өтіп түпнұсқалық көрінісін біршама жоғалтып алған.
Сайрамда қаз қалпында сақталған ең ерте исламдық ескерткіштердің бірі – тас баған (ұстын). Зерттеушілердің ішінде алғаш бұл тіреуге 1866 жылы Сайрам елдімекені арқылы өткен А. К. Гейнс назар аударды: «Мешіттің төбесі ішінен көптеген ағаш ұстындармен тірелген, олардың ішінде біздің назарымызға қатты құмтастан қашалған өте көне тіреу түсті. Оның сырт пішіні біздің байырғы шіркеулердегі орта беліне таман тарылатын шағын ұстындарына ұқсас. Онда беймәлім сына тәрізді әріптер бар. Г. және П. (А.К.Гейнстің жолсеріктері) оларды ескі славян әріптері деп таныды. Олар бұл жаққа қалай келген деген сұрағыма татар шапқыншылығы кезінде әкелінілуі мүмкін деп жауап қайтарды. Осы сұраққа жауап іздеп бізді қоршап тұрған құрметті сайрамдықтарға сауал салғанда олар: «Бұл ұстынды Адам атаның бір баласы жасаған және ол ешбір жақтан әкелінбеген, бұл ертеден осы жерде тұр» деп айтты.
ХІХ-ХХ ғасырдың басында Сайрамдағы Жұма мешітінде (зерттеушілер оны Ыдырыс пайғамбар мешіті деп белгілейді) тұрған осы жәдігерді келген барлық ғалымдарды қызықтырды. 1884 жылы Сайрам ескерткіштерін көріп сипаттаған атақты шығыстанушы Н. И. Веселовский тас бағандағы жазуларды алғаш оқыған. Ол өзінің есебінде: «Сайрамның барлық мешіттері жақын арада қайта салынған және сондықтан оларда байырғы жазулар жоқ. Оларда тек зияратқа келгендердің жазбалары бар. Олардың тарих үшін маңызы болмаған соң көшірілмеді. Ыдырыс мешітінің бастырмасында құмтастан жасалған бір тіреуге назар аударарлық. Онда кейбір өрнектер бар және арабша «Алладан басқа Құдай жоқ»,
«Алла бір» деп жазылғанын көрсетеді.
Нақты осы ұстынға деген қызығушылық Орта Азияның белгілі ғалымы М. Е. Массонды Сайрам елді мекеніне барып оны көріп зерттеуге ықпал етті. М. Е. Массон осы сирек жәдігерді ІХ-Х ғасырларға жатқызды және оның ғылылыми сипаттамасын жасады.
Бағанның биіктігі 2,56 метр және оның іргесіндегі орташа диаметрі 62,3 сантиметрге тең. Осы сары құмтастан қашалған. Тіреудің төменгі бөлігі жартылай шар мен шамалы қысылған толық шар іспетті етіп жасалған. Толық шар үстіне жоғарыдан төрт жапырақ іспетті сыналар түсірілгенге ұқсайды. Оларға қарама қарсы жарты шардан осындай сыналар жасалған-ды. Ұстынның бұдан жоғары бөлігі белбеуге дейін сығымдала түседі. Белбеуден жоғары ұстын кеңейе түседі. Ұстынның орта белінде және жоғары жағында әсем, һәм нәзік куфи үлгісінде жасалған жазулар ойылған. Онда ислам дінінің негізгі қағидалары жазылған.
ХХ ғасыр басында ұстын киелі болып саналған. М. Е. Массонның тумаған бір әйелдің ұстынды тәуба еткен рәсімін көріп жазғаны бар: «Менің көзімше мешіт қақпасына атпен келген салтанатты киінген, басында сәукелесі бар жас қазақ келіншегі көлігінен түсіп, жылдам қадамдармен ауладан өтіп, сыпа үстіне көтеріліп, ұстынға жақындады. Қолдарымен ұстынды құшағына алып оған жабысты. Екі рет оны айналып шығып, үш мәрте маңдайын ұстынға тигізді. Осыдан соң мешіттен жылдам шығып, зияраттан таяу арада нәтиже болатынына сеніммен далаға бағыт алды».
Сайрамдағы осы тас бағанды М.Е. Массон өз зерттеуінде шамамен ІХ-Х ғасырларда жасалған деп болжаған болатын. Алайда осы тас ұстынның жасалған уақытын одан да тереңдетуге негіз бар. Мәшһүр Жүсіптің жазбаларында Сайрамдағы тасбағанға байланысты мынадай жолдар бар: «Сайрам қаласының мешітіндегі тас бағанды кім орнатқанын жазайын. Ерте заманда Алатау, Қаратаудың аралығында Әулиеата мен Шымкент, Сайрамға маңайлас жерде «Қырық қақпалы Қарғалық» -атанған шаһар болыпты. Оның билеуші бастығы Ысқақ бап деген батыр болыпты. … Бір тас бағанды Сайрамда бір мешітке орнатқан дейді: «Ыдырыс пайғамбардың намаз оқитын жері екен!» — деп.
Әулие жерлер туралы құнды деректердің бірі қожалардың шежірелері – «Насаб-нама» болып табылады. Хорасан қожалар шежіресінде Ысқақ баптың Сайрамда Жұма мешіт салдырғаны жазылған: „Мешіттің ірге тасын өз қолымен қалады. Сарықамыс суын осы мешітіне уақыф қылды. Мешіт салуға үш мың бес жүз алтын қаржы қылды“. Аңыздардағы Ысқақ баб VІІІ ғасырда Орта Азия мен Қазақстан аумағында ислам таратушылардың басшысы болған тарихи тұлға. Қожа Ахмет Ясауидің арғы бабасы. Яғни Сайрамдағы тас баған VІІІ ғасырға жатады, яғни Қазақстандағы ислам дәуірінің ең байырғы бізге жеткен жәдігері болып табылады.
ХХ ғасырдың бірінші жартысында Ыдырыс пайғамбар мешіті қиратылды, ал аталған ұстын қазіргі уақытта Сайрам ауылының бір бөлігіндегі мұражайының алдында тұр. Алайда ұстынның төменгі бөлігі цементпен құрсауланғаннан оның тұла бойын тамашалау мүмкін бермей тұр. Аталған ұстын ортағасырлық Сайрамның тас өндеу өнерінің жалғыз туындысы емес. Шымкенттегі өлкетану мұражайында Сайрамнан алынған бетінде араб жазулары бар тас астау сақтаулы тұр.
Ысқақ баб жасатқан тас ұстынды құрсап тастаған цементтен босатып және Сайрамның басқа да тастан қашалған жәдігерлерін көне қаланың бір жеріне көрнекі етіп орналастырып ашық аспан музей жасап Түркістан облысының түристік нысан ойластыруға болар еді. 12 ғасырдан астам бұрын жасалған жәдігерді, басқа да тарихи құндылықтарды тамашалауға келетіндер аз болмауы тиіс. Санкт-Петербург қаласындағы Эрмитажда осы Испиджаб деген жазуы бар ұстынды өз көзімізбен көргенбіз. Ресейдегі осы жәдігерді қайтаруды қолға алып Сайрамға әкеліп тас жәдігерлер қатарына қоссақ тарихи әділеттілік орын алар еді.

Мұхтар ҚОЖА,
т.ғ.д., Ахмет Ясауи
атындағы Халықаралық қазақ-түрік университетінің профессоры.