Маңызды

Қ.А.Ясауи хикметінде айтылғандай, көне Отырар – ғылымды қала. Деректерде әлемде Мысырдағы Александрия кітапханасынан кейінгі екінші орынды Отырар кітапханасы иемденген. Ғалым Ақжан әл-Машани ол туралы: «…б.з. 100-178 жылдары өмір сүрген грек ғалымы Клавдий Птоломей Отырарда кітап қоры жағынан өте бай, Александрия кітапханасынан кейін екінші орын алатын кітапхана бар деп жазыпты», – дейді. Кейбір деректерде көрсетілгендей, кітапхананы жер астына жасырған. Арыста бір мешіттің астында, екінші болжамда Қаратаудың аржағында, Шу өзенінің бойында үңгір бар, сонда жатыр дейді білетіндер. Шындығында бұған әлі нүкте қойылған жоқ.

Десе де, Отырар қаласы Фарабиден кейін де білім мен ғылымның қайнаған ошағы болған. Шығыстанушы ғалым Әбсаттар Дербісәлі Отырардан 30-дан аса ғалым, яғни Фарабилер шыққанын дәлелдеген (Отырар қаласы Фараб деп аталғандықтан, шаһардан шыққан ғалымдар өздеріне Фараби есімін қосқан).

 

Керек дерек.

✔ Отырар атауының этимологиясы. К.Байпақов оғыз тілінде ұзақ тұрақ, бір орында тұруға байланысты «тураш иер» атты сөз тіркесінің барын тілге тиек ете отырып, «Отырар», «Тұрар» сөздері осыдан туындаған дейді. Көне Фараб сөзі «өзеннің арғы жағы», «жағасы» дегенді білдіреді.

✔ Қазба жұмыстары кезінде Отырардан шахмат тақтасы табылған. Бұл жергілікті халықтың ақыл-ой, сана-сезіміне ықпал ететін ойындарды ертеден меңгергендігін айғақтайды.

✔ 2015 жылдан бері «Қазреставрация» мекемесі оңтүстік-батыс қақпасына жөндеу жұмыстарын жүргізуде.

✔ Бүгінде ежелгі қаланы көруге жылына 100 мыңнан астам турист келеді.

Тарихта таңбаланған “Отырар ойранын” айналып өте алмайтынымыз анық. Қаланы жермен-жексен еткен оқиға 1218 жылғы күз айында болған. Сол жылы Отырарға сауда керуені келіп тоқтайды. Бұл сауда керуеніне тыңшылар деп сезіктеніп, сенімсіздікпен қараған Отырардың билеушісі Қайыр хан Хорезмшаһтан рұқсат алып, әскерлеріне олардың керуенін тонап, өздерін ұрып-соғып тастауды бұйырады.

Отырар Шыңғыс ханның әскеріне жарты жылдан астам уақыт төтеп беріп тұрғанымен, соңында олар қалаға басып кіреді. Сөйтіп қаланы қиратып, өртеп жібереді. ХVІІІ-ХІХ ғғ. жазба мәліметтер шоғыры, археологиялық деректер мен жергілікті аңыз әңгімелер Отырарда тіршілік 1750 жылдары тоқтағанын көрсетеді. Қаланың әлсіреуіне XVII ғасырдың 80-жылдары Жоңғар ханы Қалдан Цереннің әскерлерінің шабуылы себеп болған. Шыңғысхан дәуірінде алты ай бойғы алапаттан жеңілмеген Отырар туралы белгілі ақын М. Шахановтың өлеңінде: «..Рухы – өр, Тәнi – бекем, Бұл бip қайсар халық екен, Tipлiктен де артық қойған бiрлiктi…» деген жыр жолдары бар.

Жоңғарлар Отырардың суландыру жүйесін бұзып кеткеннен соң, халық оны қайта қалпына келтіре алмай біртіндеп көше бастаған. Отырардың соңғы тұрғындары бүгінгі Түркістан, Шымкент, Шілік елдімекендеріне көшкен.

Отырардағы қазба жұмыстары шаһардың дамыған қала мәдениетін дәлелдейді. Онда 1884 жылы алғашқы қазба жұмыстары жүргізілген. Экспедицияны Веселовский басқарған. Сондай-ақ Археология әуесқойларының Түркістан үйірмесінің мүшелері А.Кларе мен А. Черкасов 1904 жылы жүргізді. Олар сарай үйінділері, монументтік құрылыстарды табу мақсатында бірқатар траншеялар салды. Кейінгі зерттеулер, тек, ХХ ғасырдың 40-жылдары профессор А.Н.Бернштам басшылығымен жалғасын тапты. 1991 жылдан бері қазба жұмыстарын К.М. Байпақов басқарды. 2004-2007 жылдары «Мәдени мұра» және «Ежелгі Отырарды жаңғырту» мемлекеттік бағдарламалары аясында Отырар қалашығының бірқатар ескерткіштерін (XIV ғ. жұма мешіті, XVI ғ. тұрғын үй орамы, XI-XII ғғ. тұрғын жайлары, қабырғалар, орталық қақпа және «Дарваза-и суфи» («Сопы қақпасы»), стратиграфиялық шурф, XIV ғ. моншасы) зерттеу, консервациялау және музейлендіру бойынша ауқымды жұмыстар жүргізілді.

XVІ ғасырда Сыр бойының өзге қалаларымен қатар Қазақ хандығының құрамына енген көне Отырардың гүлденген тұсы – Қасым ханның (1445-1518), Хақназар ханның (1538-1580) және Тәуекел ханның (1586-1598) билік құрған кезеңі. Ол кезде қала құрылысы қатты қарқын алып, сауда-саттық нығая түскен. Әсіресе, ақша соғу дәстүрі дамып, қазақ хандарының құрметіне алғаш теңгелер шығарыла бастаған кез.

«Патриотизм кіндік қаның тамған жеріңе, өскен ауылыңа, қалаң мен өңіріңе, яғни туған жеріңе деген сүйіспеншіліктен басталады. Әрбір жер атауының төркіні туралы талай-талай аңыздар мен әңгімелер бар. Осының бәрін жас ұрпақ біліп өсуге тиіс. Туған жерге деген сүйіспеншілік Туған елге – Қазақстанға деген патриоттық сезімге ұласады».

(Елбасы Н. Назарбаевтың «Болашаққа бағдар: 
рухани жаңғыру» атты мақаласынан)

 

ОРТАҒАСЫРЛЫҚ ОТЫРАР

«ғылымды қала» атанған

 

«Отырар қаласы – Қазақстанның тарихи бренді». Бұл елімізге белгілі тарихшы ғалым Карл Байпақовтың сөзі. Орынды пікір. Отырар – ең көне қалашық. Оның пайда болған кезеңін археологтар б.з.б I ғасырға жатқызады.

 

Сауда жолындағы маңызды шаһар

 

Ғалымдардың пайымдауынша, Отырардың аумағы ұзындығы мен еніне қарай шамамен бір күндік жер болған. Отырар сол кезде 200 гектардай жерді алып жатқан. Жазба деректерде көне Исфиджабтан, яғни Сайрамнан шыққан лақ Отырарға дейін үйдің үстімен жүріп отыратын, делінген. Яғни, ол Сыр бойындағы халықтың тығыз орналасқандығын айғақтайды. Бұл парсы тарихшысы Ибн Рузбеханнан жеткен дерек.

Әлемнің екінші ұстазы атанған әйгілі Әл-Фараби бабамыздың кіндік қаны тамған көне Отырар (Ежелгі Тұрарбанд, Тұрар, Тарбанд, Фараб) – Ұлы Жібек жолы бойындағы ортағасырлық қала. Ол 8 ғасырдың басынан Тарбанд (Трабан) деген атаумен белгілі. Отырар 5-15 ғасырларда Арал бойындағы көшпелі тайпалармен сауда жасайтын Иран мен Орта Азиядан Сібірге, Моңғолияға және Қытайға қатынайтын сауда жолындағы маңызды қала болған. Бүгінгі Отырартөбе орны Шәуілдірден 10-12 шақырым жерде.

Ежелгі қалалар сияқты қала қамал мен шахристаннан тұрды. Олар биіктігі 18 м бесбұрышты төбе сияқты болды. Төбе алаңы 20 га. Отырардың қазба жұмыстары көрсеткендей, XI-ХII ғасырларда қала гүлденіп-дамыған. Графин, тостаған шыны бұйымдарының мол коллекциясы жиналды. Зергерлік бұйымдар да көп. Отырар маңынан ХІІ-ХІІІ ғасырларға жататын көзеші шеберханасы мен ежелгі шеберлердің жасаған таңғажайып қыш ыдыстары табылған. Ондағы төбелердің де маңызы ерекше. Мысалы, Алтынтөбеде зергерлер, Пышақшытөбеде – қару-жарақ жасаушылар, Құйрықтөбеде – қасапшылар тұрған. Бүгінде Қ.А.Ясауидің еш жерде кездеспеген Диуани хикметтерінің (даналық сөздері) көне қолжазбасы табылып отыр. Онда: «Арыстан баб өмірінің соңында осы Отырарға келіп тұрақтаған» дейді. Оның себебі, Отырар үлкен ғылымды қала болған.

Суы тұнық. Дәмі балдай. Табиғаттың тамашасы осындай дейтін-ақ жер. Тазалық. Биіктік. Мөлдірлік.

Сайрамсуға келіп пе едіңіздер, көріп пе едіңіздер? Жері жомарт. Биік тауымен ерекшеленіп тұр. Өгем жотасының ең биік жері (4299 м) Сайрам шыңы алыстан менмұндалайды, көз тартады. Ондай сұлулықты көргенде тілің де байланып қалады екен. Сұлулыққа сұлулық қосып тұр.

Сайрам-Өгем мемлекеттік ұлттық табиғи паркі Батыс Тянь-Шань тау жүйесінің солтүстік-шығыс бөлігін қамтиды және Өгем, Қаржантау, Боралдай, сонымен қатар, Талас Алатауының солтүстік батыс бөктерін алып жатқан табиғаты тамаша мекен. Аумағы 149 037 гектар. Ұлттық парктің территориясынан Өгем, Сайрамсу, Қасқасу, Біркөлік, Машат, Даубаба және Көкбұлақ өзендері ағып өтеді. Былтыр мұнда 15 мың турист келсе, биыл келушілердің қатары артып, 20 мыңға жуықтапты.

Соңғы деректер бойынша Төлеби ауданында 46 демалыс аймағы бар екен. Біразында тынығып, демалған да боларсыздар. «Алматау», «Қасқасу Эковиллаж», «Бастау», «Тау самалы», «Алтын Дән».. Осылай жалғаса береді. Сөз жоқ, сүйінішті. «Оңтүстік» туризм орталығының директоры Жасұлан Тулебековтың айтуынша, мұнда қазір ірі жоба қолға алынған. «Қасқасу» тау шаңғысы курортының құрылысы. 235 гектар жер. Құны 3 млрд-қа теңгеге жуық. Онда екі ірі база бой көтермек (1-нде спорттық база, 2-нде демалыс аймағы). Қазір 400 млн тг игеріліп, инфрақұрылым жұмыстары жүргізіліпті. Мұнда қоңыр күзден көктемнің ортасына дейін шаңғы тебуге мүмкіндік тумақ. Жазда тау баурайындағы демалыс аймақтары туристерге қызмет көрсетеді. Демек, Қасқасуда жылдың барлық мезгілінде демаласыз. Жоба толық жүзеге асса, Шымбұлақтан артық болмаса, кем болмайды. Болашақта туристер ағылатын мекеніңіз осы тамаша жер болады деген тәтті арман бар көкейімізде. Құдай сәтін салсын дейік.

Сайрамсуға бір күнімізді арнадық. Айнала тау. Өте тамаша көрік беріп тұр.

Фотоаппарымның қуаты бітіп қалды. Соткамен түсіруге тура келді. Жан-жағың керемет көрініс. Ұмытылмайтын әсер. Санаңнан қалай сылып тастайсың дейсің. Кеш түсе ыстық моншасына түсіп, сергіп алдық (бағасы 1-6 адамға дейін 1 сағатқа 2 мың теңге).

Айтпақшы. Халықаралық Олимпиада комитеті 2020 жылы Токиода өтетін

жазғы ойындарға спорттың жаңа 5 түрін енгізді. Оның ішінде (каратэ, серфинг, бейсбол, скейтбординг) тауға өрмелеу бар. Жергілікті мұғалімдердің айтуынша, мұнда көктем-жаз айларында мектеп оқушылары арасында тауға өрмелеуден жарыстар ұйымдастырылып тұрады екен.

Төлеби ауданына жолыңыз түссе, міндетті түрде келіңіз мына жерге.

 

 

Бүгін Қазақстанның халық ақыны Қалыбекова Әселхан Әлішеріқызы Елордасы-Астананың 20 жылдығына арналған «Астанаға — 20 жыл» төсбелгісімен марапатталды.
Айтыс өнерінің ақтаңгері атанған Әселхан Әлішеріқызының еліміздің дамуы жолында қосқан елеулі үлесі үшін берілген тарихи марапатты Отырар ауданының әкімі Айтаханов Ерлан Қуанышұлы бір топ зиялы қауым өкілдерімен бірге ақын шаңырағына барып, арнайы табыс етті.
«Қазақтың төл өнері айтысты дамытуға қосқан үлесіңіз өте зор. Кеңестік кезеңнің өзінде ақын ретінде ұлттың мұңын мұңдап, жоғын жоқтағансыз. Тәуелсіздік тұсындағы еңбегіңіз — бір төбе. Құрмет пен марапатқа кенде емессіз. Десек те, бүгінгі төсбелгінің орны ерекше. Елбасымыз Н.Назарбаевтың «Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру» бағдарламасын Сіз жүйелі түрде халық арасында насихаттап, жүзеге асырып келесіз. Әлі де осы игілікті ісіңізді жалғастыра беріңіз. Денсаулығыңыз мықты болсын»-деп, ана кеудесіне еңбектің адал төсбелгісін таққан аудан әкімі Ерлан Қуанышұлы қаншама ұлылар дүниеге келген Отырар өңірі асыл ақынымен де ерекше екенін жеткізді.
Әселхан Әлішерқызы — Оңтүстік Қазақстан облысы, Отырар ауданының, Көксарай ауылында дүниеге келген. Ол «Сыр бойының сүлейі» атанған Ергөбек Құттыбайұлының немересі. Ақын ана көптеген халықаралық, республикалық ақындар айтысының жеңімпазы атанған. Оның «Алладан пәрмен сұраған», «Басыңды тікпей бақ қайда?», «Әселхан әлемі», «Сырттап кеткен тамырлар» кітаптары жарық көрген. Қазіргі күнге дейін болашақ сұлу сөз сүлейлерін тәрбиелеу жолындп тынбай еңбек етіп, айтыс аламанына көптеген жас ақындарды қосып, қазақ өнерін ұрпақ баласына айрықша дәріптеумен келеді.

8- тамыз күні еліміздегі діни тұрақтылықты қамтамасыз ету, мемлекеттің зайырлы қағидаларын нығайту, деструктивті діни ұйымдардың алдын алу мақсатында облыстық жергілікті ақпараттық-насихат топтары (ЖАНТ) мүшелерінің біліктілігін көтеру мен діни экстремизмді насихаттаудың алдын алу, әсіресе интернет пен әлеуметтік желіде сақтану шараларын жетілдіру және қоғамда кереғар ағымдарға қарсы тұратын бірыңғай иммунитет қалыптастыру мақсатында Қазақстан мұсылмандары діни басқармасының Түркістан облысы бойынша өкілдігінің ұйымдастыруымен «Ер түріктің бесігі- рухани жаңғырған Түркістан» атты семинар өтті. Семинарға Түркістан облысы әкімінің орынбасары Ұ.Сәдібеков, ҚМДБ-ның төрағасының бірінші орынбасары, наиб мүфтиі, Түркістан қаласы бойынша кеңсе басшысы Наурызбай Өтпенов қажы, Облыстық дін істер басқармасының бөлім басшысы Б.Жалмұрзаев, Түркістан қаласының әкімі Ә.Өсербаев және Дінтанушы-ғалым профессор Д.Кенжетай қатысып, тақырып аясында көптеген пікірлер айтылды. Сонымен қатар бұл жиынға ҚМДБ-ға қарасты Жамбыл облысы, Қызылорда және Шымкент қаласы бойынша өкілдігінің қала, аудан имамдары, үкіметтік емес ұйымдардың мүшелері мен БАҚ өкілдері қатысты.

Түркістан облысының мәдениет және тілдерді дамыту басқармасы, облыстық мәдениет және халық шығармашылығы орталығының ұйымдастыруымен Елбасы Н.Ә.Назарбаевтың «Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру» мақаласындағы «Туған жер» бағдарламасын жүзеге асыру, Астананың 20 жылдығына арналған Ш.Қалдаяқов атындағы «Менің Қазақстаным» облыстық ән байқауының іріктеу кезеңі өтті.
Байқаудың мақсаты- композитор Шәмші Қалдаяқовтың шығармаларын дәріптеу, халық арасында ән өнерін дамыту, қазақ әндерін орындаушылар арасынан жас талант иелерін анықтап кәсіби бағдар беру, жеке шығармашыл тұлғалардың қалыптасуына ықпал ету, әншілердің орындау шеберліктерін арттыра отырып оларға қолдау көрсету және отансүйгіштікке баулу, ұлттық рухта тәрбиелеу болып табылады.
Байқаудың бірінші кезеңінде үміткерлер Ш.Қалдаяқовтың, екінші кезеңде Түркістан облысы композиторларының әндерін шырқады.
Сырлы әнмен қазақ халқының бітім-болмысын, шынайы бейнесін сипаттап, ән әлемінде айрықша орнын қалдырған ұлы композитор атын ұлықтайтын дәстүрлі өнер додасының аудан, қалада өткен бірінші кезеңіне 200-ге жуық үміткер өтініш білдіріп, оның ішінен 56 үміткер облыстық байқауға жолдама алған болатын. Өнер бәйгесіне 15 — 29 жас аралығындағы үміткерлер қатысты.
Қазақтың музыка өнерінде Шәмшінің орны ерекше 300-ге жуық әндері бар.Байқаудың биылғы жетістігі ұлы композитордың орындалмай жүрген 15-тен аса әні жарыққа шығарылып, арнайы аспаптардың сүйемелдеуімен көрерменге жол тартты. Олардың қатарында «Кел, Бурабайға», «Байқоңыр», «Келін келді», «Көккөлдегі кештер-ай», «Егіз мақта», «Ғашық күндер» және Абай Құнанбаевтың сөзіне жазылған «Тыңда мені, достарым» сынды әндер бар.
1992 жылдан бері дәстүрге айналған бұл байқаудан елімізге танымал Шакизада Байбатжанова, Құрман Шойынбаев, Сәуле Желдібаева, Марат Әйтімов, Нұрғали Тұрлыбеков, Хадиша Сейітова, Жұбаныш Жексенұлы, Гүлжазира Қайырбекова, Тоқтар Серіков, Асқар Жүнісбеков, «Жігіттер» квартеті, Нұржан Жүсіпбеков, Мәдіхан Дүйсеев, Ахынбеков Руслан, «Сарын» тобы сынды өнер иелері қанат қаққан.
Оңтүстік Қазақстан облысы, Отырар ауданы, Шәуілдір ауылында дүниеге келген аса көректі сазгер, ән жанрының әйгілі майталманы, Қазақстан мәдениетіне еңбегі сіңген қайраткер, осы заманның қазақ эстрадасының негізін қалаушы, Қазақстанның халық әртісі, Шымкент, Тараз, Жетісай қалаларының Құрметті азаматы Шәмші Қалдаяқов — ұлттық музыка өнерінің ән жанрына аса айқын, соңғы леп ала келген тұлға. Елге, жерге, Отан мен ата-анаға деген сүйіспеншілік композитор шығармаларының басты тақырыбы болса, соның ішінде, «Менің елім», «Ана туралы жыр», «Бақыт құшағында», «Теріскей», «Арыс жағасында», «Отырардағы той», «Өмір-өзен» сынды көптеген әндері халықтың жаттанды өмір жырына айналған.
Ұлы тұлғаның бірегей өнер жолын дәріптеуге арналған байқауға қатысқан 21 өнерпаздар ақтық кезеңге жолдама алды.
«Менің Қазақстаным» облыстық ән байқауының қорытынды додасы ағымдағы жылдың 15 тамызы күні Ш.Қалдаяқов атындағы облыстық филармонияда, жеңімпаздарды марапаттау және гала-концерт кешкі сағат 19:00-де «Түркістан» сарайында өтеді.

Ш.Қалдаяқов атындағы облыстық филармонияда Түркістан облысының мәдениет және тілдерді дамыту басқармасы, облыстық мәдениет және халық шығармашылығы орталығының ұйымдастыруымен Елбасы Н.Ә.Назарбаевтың «Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру» мақаласындағы «Туған жер» бағдарламасын жүзеге асыру, Астананың 20 жылдығына арналған Ш.Қалдаяқов атындағы «Менің Қазақстаным» облыстық ән байқауының іріктеу кезеңі өтуде.
Байқаудың мақсаты- композитор Шәмші Қалдаяқовтың шығармаларын дәріптеу, халық арасында ән өнерін дамыту, қазақ әндерін орындаушылар арасынан жас талант иелерін анықтап кәсіби бағдар беру, жеке шығармашыл тұлғалардың қалыптасуына ықпал ету, әншілердің орындау шеберліктерін арттыра отырып оларға қолдау көрсету және отансүйгіштікке баулу, ұлттық рухта тәрбиелеу болып табылады.
Өнер бәйгесіне 15 — 29 жас аралығындағы үміткерлер қатысуда.
Байқаудың бірінші кезеңінде үміткерлер Ш.Қалдаяқовтың бір әнін орындаса, екінші кезеңінде Түркістан облысы композиторларының әндерін шырқауы тиіс.
Сырлы әнмен қазақ халқының бітім-болмысын, шынайы бейнесін сипаттап, ән әлемінде айрықша орнын қалдырған ұлы композитор атын ұлықтайтын дәстүрлі өнер додасының аудан, қалада өткен бірінші кезеңіне 200-ге жуық үміткер өтініш білдіріп, оның ішінен 56 үміткер облыстық іріктеу кезеңіне жолдама алған болатын.
Қазақтың музыка өнерінде Шәмшінің орны ерекше 300-ге жуық әндері бар.
Оңтүстік Қазақстан облысы, Отырар ауданы, Шәуілдір ауылында дүниеге келген аса көректі сазгер, ән жанрының әйгілі майталманы, Қазақстан мәдениетіне еңбегі сіңген қайраткер, осы заманның қазақ эстрадасының негізін қалаушы, Қазақстанның халық әртісі, Шымкент, Тараз, Жетісай қалаларының құрметті азаматы Шәмші Қалдаяқов ұлттық музыка өнерінің ән жанрына аса айқын, соңғы леп ала келген сазгер. Елге, жерге, Отан мен ата-анаға деген сүйіспеншілік композитор шығармаларының басты тақырыбы болса, соның ішінде, «Менің елім», «Ана туралы жыр», «Бақыт құшағында», «Теріскей», «Арыс жағасында», «Отырардағы той», «Өмір-өзен» сынды көптеген әндері халықтың жаттанды өмір жырына айналған.

 

«Рухани жаңғыру» бағдарламасы аясында өлке әдебиеті мен өнерін насихаттау, жерлес қаламгерлерді таныту, шығармаларын тереңдетіп оқыту бағытында ақын, журналист Мақсат Қарғабаймен кездесу өтті.

Атап айтсақ, елордасы Астана қаласында өткен «Алтын қалам – 2017» әдеби байқауында «Жылдың үздік әңгімесі» номинациясы бойынша жеңімпазы атанған М.Қарғабаймен кездесуге жергілікті қаламгерлер, БАҚ өкілдері, ауыл жастары, жалпы оқырмандар қатысты. Басқосу барысында қаламгер «Алтын қалам» байқауы жайлы әңгімеледі, Астанада өткен кітап тұсаукесері, оқырмандармен кездесулерден алған әсерімен бөлісті, сұрақтарға жауап берді. Қаламгерлер Е.Жақсымбетов, Е.Кенжеғараев, Б.Айдарбеков, «Нұр Отан» партиясы аудандық филиалы төрағасының орынбасары Р.Әлжанов әдебиет және өнер жайлы ой-пікірлерін ортаға салып, жеңімпаз қаламгерге шығармашылық биіктер тіледі. Жас өнерпаздар Ж.Мурадов, Бекбау Азиз, Амантай Жарқынай, Төлбай Әбілқасым оқыған өлеңдер көрермен көңілінен шықты. Қатысушылардың өзара пікір алмасуларынан соң олардың назарына бейнебаян, кітап көрмелері, суретті экспозиция ұсынылды. Басқосу соңы ән – жырға ұласты.