Маңызды

(Естелік эссе)

Қилы заманның қиямет өткелiн кешiп, тағдырдың басқа салғанын талай-талай көтерiп өткен халқымыз ағаның өзiн де, сөзiн де медеу тұтар кезеңде мезгiл биiгiнен көрiнетiн Ғабекеңнiң қайталанбас бейнесi оны көрген, бiлген замандастар жадынан өшпек емес.
Ол қалың қазақтың елдiк салты, қайсар рухы өмiрдiң ауыр сынынан өткен 61-шi жылдың жазы едi. Ол күнi ұшы-қиырсыз қалың жұрт Алматыда ғаламға тұтас бiр халықтың ғасырлар жасайтын сарқылмас рухани қазынасын берген кемеңгерi Мұхтар ағасымен қоштасты.
Қалың елi қазағының басын қосқан сол қаралы қара-нөпiр жиынға Оңтүстiк елiнен теңiздiң бiр тамшысындай өкiл боп обком хатшысы Бегiмбектов Сәлiм, Түркiстаннан Шойбекова Жамал, Шымкенттен ақын Омарбайы бар төрт кiсi барған едiк.
Баяғы бiр замандарда қазiргi Алматының етегiн орап, Жетiсудың жәннатты жерiн басып, Жоңғарға асып, Қытай мен Қиырға өтетiн керуен жолы (бұрынғы Ташкент, бүгiнгi Райымбек даңғылы) жағасында ескi зираттың алабын қара нөпiр басқан сәт. Ретiн шебер өмiрдiң өзi келтiрген шығар, арада қаншама мезгiл таңы өтсе де Ұлы ағаны күткен қасиеттi топырақ өзi тiршiлiгiнде сыйласқан, сырласқан жақын дос-жарандары ортасынан бұйырған екен. Бiр жағында заман бұлбұлы Күләш, екiншi жақта “халықтың қасиетiн жанмен ұққан” ақын Иса ортасында, көк аспанмен тiлдескен зәулiм емен аясында жаңа қазылған шын мекенжай жанында қос бәйтеректей жұптасып Қаныш аға мен Димекең (Дiнмұхамед) тұрды. Солармен қанаттас Сәбит, Ғабит, Бауыржан. Бұларға қарама-қарсы бетте әдебиет, мәдениет, ғылым саңлақтары иiн тiрескен. Еңсесiн мұң басқан қалыңның қақ ортасында мәскеулiктер жасандыра жөнелткен, қара мақпалмен тысталып, қызылмен көмкерген айналы бетi жаңа ашылған ауыр табытта жас топырақ-мақпал төсегi үстiнде таңғы ұйқысына бiр сәтке мызғып кеткендей бәз-баяғы сабырлы-салқын қалпы бiр өзгермей Мұхаң жатты.
Неге екенiн бiр құдайдың өзi бiлсiн, жиын басты “ЦК”-ның сол кезде саясат саласын басқаратын “жаңашыл” хатшысы Н.Жандилдин өзi сөйлеп, өзгелер дегенде – жұмысшы табынан, ғылымнан, әдебиеттен бас-аяғы үш кiсiге сөз берумен шектелдi. Көркем сөздiң кенiшi – өз қазағымыз, өз ағамыз өзбектен, бауырларымыз қырғыздан келген ағайынның Ұлы ағасына арнаған арман-сөзi айтылмады. Бiр құдай оңдағанда көңiл жайлауынан ел көшiп құлазыған әре-сәре сәтте сонау Абай заманынан бергi барша қазақтың сөзiн, ұлыдан аманатқа қалған ұлт әдебиетiнiң сөзiн ұлының қасиетiн жанмен ұққан ұлы азамат аға Мүсiрепов айтуға тиiстi екен.
Сәбит пен Бауыржанның ортасынан суырыла алға шығып ол, бiр өзiне тән байыпты-байсал, барынша таза сөз ырғағымен ырғала түсiп сөйлеп тұрды.
«…Аттың орнын тай басады” дейтiн халқымыздың сөзi бар. Бiз бүгiн өзiмiздi, әдебиеттi олай жұбата алмаймыз. Мұхаң бiзге орнын қалдырған жоқ. Жақсы шығармалар жазудың, әдебиеттi көркейтудiң жауапкершiлiгiн қалдырды. Халықтық әдебиетке адал қызмет етудiң асқақ үлгісi мен сарқылмайтын ұлы мұрасын қалдырды. Бiз ендi ұлы Мұхаңмен осы асыл мұрасы арқылы кеңесетiн, сырласатын боламыз…»
Солай өрелi ұрпақтың ұлы ағасына айтылған анты iспеттi соңғы сөз айтылды. Адам ұзатудың соңғы хам-харакетi жасалды. “Өзiм көрiп шығамын” деп құлшынып сыртқы үйге құлай түсiп одан бiр аунап iшкерi енiп кеткен Сәбең де көз жасымен топырақ илеп қайта шықты.
– Ұзын тұрқын бойыңмен өлшеп, биiктiгiн төбеңмен өлшеп көрдiң ғой. Кең бе екен? – деп күркiредi Баукең.
– Өте дұрыс. Кең екен, – дедi Сәбең.
– Солай, жатар көрiңнiң де кеңi жақсы…
Осылай, қилы заман қиясында қилы-қиын күн кешiп, қиын-қыстау күндерiнде өзi өмiрбақи жырлаған кең дүние, ұлан даласы бiр басына тар болған ел ардағы егiлген, еңiреген елдiң көз алдында керней-сырнайлатып, сыбызғының сыңсыған зарлы әуенi толқынында өзiнiң алдағы кең сарай, кең дүниесiне баяу жылжып бара жатты. Адам затына дүниенiң бақыт-шаттығы, қуаныш-жұбанышымен бiрге таусылмайтын тартыс, сұрқай сұмдығына да толы өмiрдi артта қалдырған тылсым дүние тынысы осылай тыным тапты.
Баяғы бiр кездегiдей “ой-бауырымдап” атой салып, атқойып шабар халi жоқ, қалың қауым жұрт бiр сәт сең соққандай сенделген күйге түстi. Ұзақ жылдар оны маңайлап, айы оңынан туған мархабатты күндерi, оның шарапатын көрген кейiнгi жас шәкiрттерi топтана толқып егiлсе, “қияметтiң қыл-көпiрi” үстiнде де әпендiнiң әзiлiнен жаңылмайтын халықтың сары жалақ Садықбегi кез келген топтың алдында қос бүйiрiн таянып: “Ойбой көкем, ойбой әкем, шыныменен кеттiң бе, шанаш толы алтынымды ұры тонап кеткендей, iшiм удай ашиды. Маған көңiл айтыңдар!” – деп теңселiп, тең құрбыларын ерiксiз сыңар-езу күлкiге тартып, сергiтiп жүрдi.
Бiз ол күнi, Мұхаң қабiрiнiң басында тұрып ортаны ойсыратқан қазаның қаншалықты ауырлығын көрсек те, Ғабит ағаның жiгерлi, нәрлi сөзiнен көз ашылып, кеуде кеңiп, көңiл құсымыз қайта биiктеп, “уа, Тәңiрi, жақсының жолы таусылмақ емес, тәубе-тәубе” дестiк.
Жылдарды-жылға жалғайтын өмiрдiң жолында Ғабит ағаның, аңыз-ағаның тек сырбаз-сыршыл хас шебер қаламгер ғана емес, халықтық әдебиетке, оның алып азаматы басына қатер төнгенде өз басын отқа, оққа байлап дос жанына жалау болған, киелi әдебиеттiң тазалығын қорғап, қастер-қасиетiмiзге мызғымас қорған болғанын жыр ғып айтар замандас ағалардан есiтiп, бiлдiк. Қайсы бiрiн өз көзiмiзбен көрдiк.
Сонау алыстағы жетпiсiншi жылдардың орта шенi, кезектi кiтап “Қыран тауын” бастырудың iсiмен баспаға барып, одақ үйiнде жүрген шуақты көктем күндерiнiң бiрi едi. Екiншi қабатқа шығатын кең басқышта қасында әдебиетшi iнiсi Маршал Әбдiқалықов бар сыйлас аға “Ара” жорналын басқаратын әйгiлi әския сөздiң шеберi Жармағамбетов Қайнекей кездесе кеттi.
Ол кез әдебиеттiң Мұхаңнан өзге алып ағалары түгел, көсегесi көк кезi. Жазуды қай кезде қалай жазатынын бiр құдай бiлсiн, қай бөлменi ашсаң үш жазушы отырған жер қайнаған әзiл, төртеу түгелденсе сиез құрып гулеген әңгiменiң арнасы ағындап жатар едi.
– О, жақсы кездестiң iнiшегiм, мына Iлекеңе жаңа Галашокиннен Қонаевқа, Сейфуллиннен Әлiмжановқа дейiн сүрiнбей аман жеткен ескi жұрнақ Әлжекең кiрген едi. Бiраз сөйлетейiк, – деп, алдыңғы жақтағы Есенберлиннiң кең бөлмесiне бастады.
Дүниеде айтушысы мен тыңдаушысы үйлессе адамның жан сарайына сан түрлi шуақ сәулесiн құятын айтқыштың сөзiнен асқан керемет жоқ. Төрде кiршiксiз ақ шашы ақша қардай жарқыраған Iлекеңнiң алдында, екi жақтан ентелей құлақ түрген Сырбай мен Садықбектiң ортасында Әлжекең, кәдiмгi ұлықтар арасында “құмалақтай бұлтылдап” тыным таппайтын Әлжаппар Әбiшов сөз көкбарын тақымға басып, тiзгiндi еркiне жiберген екен.
Сәлем алысып, бiз жайғаса бере ағаларға өкiмi жүргiш Қайнекең орайлы бiр бүйiрден килiктi де:
– Сен Әлжеке, басқасың қой. Сен әлгi Мұхаң мен Ғабеңдi қалай табыстырып, жарастырғаныңды айт! – деп, оны қыспаққа алды.
– Осы қазақтың, оллаһи, құлағының “локаторы” бар. Қайдан естiдiң сен оны, Қайнекей? Айтушы саған шатастырып айтыпты – дұрысы жарастыра алмай, пұшайман болғаным.
– Е-е, солай, шынын айт, – деп Қайнекей Әлжекеңдi қақпалап, арасына қайта салды.
– Ендеше тыңдаңдар, ол былай едi… және ол екi алыптың жеке басының күйi емес, маңдайға екеу емес, жалғыз бiткен Мұхтардың, қазаққа бiр құдайдың өзi берген Әуезовтің тағдырына тiкелей қатысы бар шытырманды мәселе.
“Тағдырына қатысты” болатыны, ол оқиғадан бiр ғана мен емес, оны көрген, көзi тiрi жүргендер хабардар. Ол қырқыншы-елуiншi жылдар тоғысында Ермұхан Бекмахановтың “XX ғасырдағы қазақ халқының Кенесары бастаған ұлт азаттық қозғалысы” атты тарихи еңбегiнен, оны өзге емес, “Цека” өзi бастап берген “Космополитизмге” қарсы күрес науқаны, сол кезеңде онымен бiрге қат-қабат көтерiлген М.Әуезовтың “Абай” романында дәрiптелген “феодалдық, байшыл, зиянды көзқарас және одан арылу проблемасы” қаулап тұрған кез едi.
Өзiмiздiң Алматыда басталған бұл “Үлкен мәселе” онымен бiр мезгiлде Мәскеуде “ЦК-ға” жеткен. Жеткенi сол, Орталық Комитеттiң мәдениет, әдебиет саласын басқаратын бiр “данышпан” Әуезовтың “Абай” романын оқығаннан кейiн “Қазақстанда Совет өкiметi орнағаны бекер-ақ болған дейтiн ойда қаласың”, – деген ғой.
“ЦК-дан” ескен жел солай тұрса, ебелек боп елбеңдейтiн өз ортамыз қалайша үнсiз қалатын едi. Республика басшысы Ж.Шаяхметовтiң өзi қатысқан осы мәселе талқыланған үлкен жиында Қазақстан Жазушылар одағынан сөз сөйлеген Мүсiрепов тым қатал кеттi. Ол бiр қолымен Мұхаңды жар басына апарып, екiншi бiр қолымен оны құзар басынан құлатпай, ұстап тұрған сияқтанады.
Расы, керек, осыдан кейiн Мұхаңның өзi, оның жақын достары “Ұлтшылдардың” алдыңғы тобы Бекмаханов, Сүлейменов, Әдiлгереевтер тұтқындалып, айдалып, кезек тықыры Әуезовке келiп тұрғанда оның жарық дүниеден күдерiн үзгендей едi. Үзгенi сол, бiр жағынан Мұхаң түрмеде киер киiм-кешек, керек-жарағын әзiрлеп, екiншi жақтан қайсы бiр жанашыр достары оны қайткенде бұл қатерден құтқарудың түрлi шарасын қарастырып жатты.
Сондай шараның бiр тиiмдi жолы қазiргi қиын айтыста партиялық саяси сынды қуаттап, ресми, баспа жүзiнде Әуезовке қатесiн мойындатып, “тәубесiне келтiрудiң” айла-шарғысы едi. Ол айта беретiн “Иiлген басты қылыш шаппастың” амалы ғой, баяғы.
“Егер Бейiмбет жау болса, мен де жаумын” деп 37-жылы көзсiз батырлықпен өз басын оққа байласа да Майлиндi құтқара алмай, өмiрбақиға күйiнiшi басылмаған Ғабит, ендi “Алаштан қалған жалғызды” мына аранын ашқан ажалдан құтқарудың әзiргi жолы осы, осы ғана деп түйген ғой.
Бiрақ ондай қадамға бару, Абайдан кету, Абай өскен заманнан кету. Одан арғы өмiр, өмiр емес, қияметтiң азабы. Азаппен келер қасiреттiң өлiмi, ол Алла берген ақ өлiмнен айтып болмас ауыр екенiн жан тереңiнен түйген Мұхтарды мiз бақтыра алмады.
– Менiң – деп, құрыштан құйғандай жұп-жұмыр мығым тұлғасын жиып, топшысын қыран құстай қомдай түскен Әлжекең, – екi алыптың арасына килiгiп, оларды жарастырмақ болған “есек дәмелi” әрекетiм, әдебиетiмiздiң аспанын сұр кезеңнiң суық бұлты қаптаған сол, қиын күндерi едi.
Солай, ертеңгiлiк телефон зырыл қақты. Тыңдасам Мұхаңның баяу, қоңырқай дауысы.
– Әлгi Мүсiрепов менiмен кездесуге құштар көрiнедi, қалай қарайсың?
Ойыма, кеше ғана Ғабеңнiң: “Бұлай тоңтерiс кету жақсылық емес. Ләжi болса, ана Мұхтардың мұзын жiбiтсек деген ойдамын” – дегенi сап еттi. Мұхаңның не ойда екенiн бiлмесем де, кеудемде қуаныш оты лып еттi.
– Жөн ғой, Мұха, – деп iле жауап бердiм.
– Жөн болса, ол айтарын сенiң қасыңда айтсын. Бүгiн кешке үйде күтемiн, – деп телефонын жапты.
– Сонымен айтылған сәтте Ғабитпен бiрге барып, бұлардың кешкi iңiрден түн жарымына аяқ артқан “Ұлы шайқасын” үнсiз тыңдадым. Шiркiн-ай, ол кезде бүгiнгi теле-техника, таспаға жазу құралы болмаған ғой. Неткен терең, тектi, тұңғиық сөз дариясы кеттi ғой, сонда…
Ғабит оны иландырмақ, ықтырмақ болып барын салды. Сәл қиғаш қарайтын көздiң отты жанары ұшқын шашып, әйгiлi ай қабақ үстiндегi шағала қанат керме қасы тас төбеге шығып, шырайлы жүзi сұмдық сұрланып, қалшылдады.
– Осы бетiңнен қайтпасаң, бiз сенен айырыламыз. Қазақ Мұхтарынан айырылады. Сенен айырылған қазақ Абайынан да айырылады. Ол апат, апат! Халықты ондай апатқа душар етуге хақың жоқ, сенiң!
– Айтарың, таусылған жерiң осы ма, – деп шалқар кеудесi шалқая түстi Мұхаң. – Осы болса, қырдан асқан, ұзап кеткен керуендi менiң де керi қайтарар жайым жоқ. Осымен доғарайық, – дедi.
Бiз Ғабит екеумiз сең соққан балықтай салымыз суға кете сандалып, өз жөнiмiзге кеттiк.
Сөздiң шыны керек. Бұл дауасыз сөз-жарлық осымен тынды. Тағдыр қырсық ағаны қырына алғаны осы шығар деп ойладым. Қателескен екенмiн. Кейiн арада бiршама мезгiл өткенде ғайыптан түсер қызыр әлекi-әссәлам Мүсiрепов, Фадеев бастаған шын жанашырлардың жебеп-демеуiмен Мұхаңның шылауына қайта оралғанын да көрдiк.
—Ол мынандай әңгiме, – деп Әлжекең, кiшкене жұқа шақшадан насыбайын қағып жiберiп, шиыршық атып, ширай түстi. – Бiз екеумiз Мұхаңның алдынан таусылып, оның алдағы амалсыз тағдырына бой ұсынып, күдер үзгендей кеткен едiк. Әйтсе де тұңғиық ой құрсауында өзiмен-өзi тыным таппаған Ғабекең ұйқысыз өткен түннен кейiн оны сақтап қалудың ендiгi қиын, қиын болса да сенiмдi бiр жолы деп, Алматыда “Абай” романына қатысты Әуезов басындағы ахуалды Мәскеуге, ондағы Әуезов әлемiн, оның қадiр-қасиетiн шын танитын Фадеев, Леонов, Сурковтай iрi тұлғаларға жеткiзу, Әуезовтің өзiн де аш қасқырдай анталай ұлып, шулаған ажал тырнағынан тысқары әкетудiң амалын қарастырған.
Оның жай-жапсары әбжел қимылды Әлiмжановтың қолымен жасалып, тәңiрдiң сәттi күнi Мұхаң, қайран қазақтың Мұхтары өзi өмiр бақи жырлаған ұлы даласының “сайынан саяқ құрлы пана таппай” қарадай қашқын боп, елiнен солай кеттi.
Сол тұста өз қазағы, өз ортасынан өгейлiк көрiп, саясаттың көкпарына берiлген “Абай жолының” мәртебесi Ресей аспанының астында көкке көтерiлдi. Мен өз басым бүгiнгi орыстың әлемдiк даңқы бар Фадеев, Леонов, Тихонов бастаған әйгiлi алыптары қатысқан Одақтағы сол үлкен жиынды өз көзiммен көрдiм. – Марғасқа майталмандар Мұхаңның көз алдында оның “Абай жолын” “Ғасыр туындысы”, “Теңдесi жоқ лирикалы ұлы дастан” дестi. Тек сөзбен айтылып қоймай, Одақ тапсырмасымен эпопеяның төрт кiтабын құшағына құшып, бас көтермей талдаған әйгiлi әдебиетшi Зоя Сергеевна Кедрина тұтас романға бергiсiз жүз беттiк монографиясын жариялады. Ол ұлы туындының орыс тiлiндегi жаңа, тұтас басылымына алғысөз болып ендi.
“Абай жолының” бiрiншi кiтабын қорқорының түтiнiн будақтатып, тамсана отырып Сталиннiң өзi оқып, “Чудо” деп биiк бағасын бергеннен кейiн де арадағы он жылда қияметтiң қыл көпiрiн қайта кешiп, ең қастерлi құрмет Лениндiк сыйлық алып, шығар биiгiне осылай шығып едi Мұхаң.
Қызып кеткенде жұп-жұмыр, толымды екi алақанын ысқылап, сөз ырғағына қарай қысыңқы қоңыр көзi оттай жайнап, бет-жүзi құбыла түсiп әңгiменi түйдек-түйдек төгетiн Әлжекең, – иә, ол солай болған, – деп ыңырана барып тоқтады.
Бұл оқиғадан, ұлы Әуезов әлемiнiң қыр-сырынан хабардар, өзi де осындай сұрқай-сүргiннiң жолынан өткен Iлекең әппақ қардай басын сәл ғана изеп, сызылып-сазарған қалпы үнсiз отыр.Әншейiнде қисынсыз жерден қиып түсер өткiр, әския сөздiң ұстасы Қайнекей мен Садықбек, бiр айтса да күндей күркiреп, бiлiп-тiлiп айтатын Сыр-аға да Әлжекеңнiң алдында дамолладан дәрiс алған молла-патша сияқтанып мүлгiп қалған.
– Иә, иә, ол солай, солай болған, – дегендей үнсiз бас изестi.
Ал өз басым, сол сәтте тыпыршып өзгеше күйге түстiм. Iшкi сарайға құйылған мына ағыл-тегiл маржан сөз, телегей әңгiменi суып қалмай тұрғанда бiр мысқалын шашу шығармай ақ қағаздың бетiне төгу, қаз-қалпында сақтап қалуға тиiстi едiм. Солай, “Қазақстан” (қазiргi “Жетiсу”) қонақжайының екiншi қабаты 23-шi бөлмесiне, жатын орынға жеткен бойда қалам-дәптердi қолға алдым. Адам өтер, бәрi де кетер, тек заманның сарқылмас сазы, өмiрдiң өшпейтiн жолы, айтылар сөзi қалар мәңгiлiк…

* * *
Мұхаң арадан кеткеннен кейiн 6 жыл өткенде 67-шi жылдың қоңыр күзiнде мен күтпеген жерден Алматыдан айтылған Ғабит ағаның тапсырма хабарын алдым. Оны жеткiзушi ол кезде М.Әуезов мұражайының аға ғылыми қызметкерi, жерлес iнiмiз, жас ғалым Керiмбек Сыздықов:
– Сiзге, Ер-аға, Ғабең ерекше назар аударып, кездесуге шақырып отыр. Арнайы әуре болмасын, Алматыға жолы түскенде жолығу есiнде болсын дептi.
Керiмбектiң Ғабекең дегенi бүгiнгi әдебиеттiң көш басындағы екi Ғабекеңнiң бiрiншiсi Ғабит Мүсiрепов екенiн iштей сезсем де, оны анықтап алмақ болып, қай Ғабең, неге шақырғанын бiлдiң бе, – дедiм.
– Иә, Ер-аға, сол Мүсiреповтың өзi. Бiр ғана бiлетiнiм, сiздiң жақында Әуезовтiң оңтүстiк сапарлары туралы Алматыда телевизия арқылы сөйлеген сөзiңiз жайында көрiнедi. Ғабең әдебиетке ерекше мән беретiн аса зерделi кiсi. Сөзiңiз әдебиет және Мұхаң жайлы болғасын, ол жөнiнде айтатын өз пiкiрi болуы мүмкiн ғой.
Әдебиет пен Мұхаң… Бұл сөз менi ерiксiз ойландырды. Одан берi, бiздiң экранға шыққанымызға бiршама күндер өткен. Теле-бағдарламаның Оңтүстiк Қазақстанға арналған тұтас бiр күнi Әуезовтың 70 жылдық мерейi қарсаңына тұстас келген-дi. Осыған орай обком хатшысы Сәлiм Бегiмбетов “облыс экономикасының өрлеуi”, облыстық теле-радио комитетiнiң төрағасы Әмiрсейiт Әлиев “мәдениеттiң дамуы” жайында, сол қатарда мен “Әуезовтiң оңтүстiкке сапары” тақырыбына 12 минут әңгiме айтуға тиiстi болдық.
Қарсаңда обкомдағы кездесуде маған айтылған “басты мiндет” Әуезовтiң “Өскен өркен” романының жазылуы жайына кеңiрек тоқталып, оның кейiпкерлерi бүгiнгi заман қаһармандары екенiн талдап айтуға тиiстi болғанмын. Алдын-ала елде дайындалған текстi Алматыға барғасын эфирге шығар күнi телехабардың жауапты-басшы мамандары Сәбит Мәзғұтов пен өзiмiздiң Әмiрсейiт Әлиев тағы бiр қарап шығып, ұнатып, мақұлдап берген-дi.
Күн бұрын телестудияда таспаға жазылған сөз бейнемiздi кешкiсiн қонақжайда отырып, өзiмiз көрдiк. Айтары не, елге келгесiн де “Заказ берушi романның елдегi қаһармандары” ризалық айтып, алғысын жаудырса да, сол әңгiменiң мән-мәтiнi әлденеге кiнәлi жандай өзiмдi енжар күйге салып жүрегiмiздi сыздатып жүрдi.
Ол “Абай жолы” сынды халықтың мәңгiлiк ұлы дастанын жасап берген ұлы Әуезовтi партиялық саясаттың қайрағымен қайрап, ендi сiз, ұлы қаламгер аға “жаңа дәуiрдi, бүгiнгi заманның Абайы, жаңа Құнанбайлары мен жаңа Тоғжан, Ерболдарын жазыңыз” – деп қолпаштап, оны, қайран ағаны халықтың мәңгi бақилық, көз алдынан өшпейтiн, өткеннiң сағыныш сазымен жүректен мәңгi кетпейтiн жасау-жабдықты асыл арғымағынан түсiрiп, жаңа заманның қиюы кетiп қаңсыған “өгiз арбасына” мiнгiзiп, оны қызықтаған қызыл топтың даурыға шуласқан кешегi күндерінiң көшкен бұлттай өте шыққан суретi көңiл-көкiректен кетпеген-дi.
Мiне бұл “Өскен өркен” ұлы “Абай жолының” табиғи жалғасы десек те, ол қолдан әспеттелген жаңа заман, жаңа адамның, бүгiнгi “жасампаз қаһармандардың” белгi-бейнесi ұлы суреткердiң жiбектей есiлген сөз құдiретiмен ақ қағазға төгiлген бастапқы баяны (диктовка) екенiн еске алмадық. Ол Шолпан атада жазушының жазғы мекен жайында жазу үстелiнiң үстiнде келер күн үлесiне аманатқа қалған жетiлмеген, пiспеген эскиз-сұлба екенiн ескермедiк.
Осындай күйде қалған аманат жазбаның жарыққа шыққан тұсында ентелеген, анталаған “заман қаһармандары” бұл туындыдан өз бейне, өз суретiн iздеп, көбiнен ұқсастық тауып, мәз-мейрам болысып жатты. Оның алдыңғы легiнде сол тұста облыс, аудандар биiгiнде құзырлы билiкте жүрген жақсы-жайсаңдарымыз бар едi. Шымкентте берiлген тапсырма аясынан кете алмай мен әңгiмеде сол шығарма кейiпкерлерiнiң бiрнешеуiнiң есiмдерiн айқындап, атап жiберген едiм. Ғабит ағамен кездесу алдында менi сан-саққа салған жайдың түйiнi осылар едi.
Көп кешiкпей газет редакторларының жоғарғы партия мектебi жанындағы бiр айлық курсына шақырылып, Алматыға жол түстi. Алғашқы аптада сәттi кездескен Әуезов мұражайының ғылыми саласын басқаратын Баламер Сахариев – сол күнi кешкi 6-да мұражайдың ауладағы көпшiлiк залында Индия сапарынан оралған Ғ.Мүсiреповпен кездесу болатынын, оған жазушылар, ғалымдар қатысатынын айтты.
“Бұдан қолайлы сәт болмас” деп алдыңғы қатарға жайғасып, Ғабекеңдi күттiк. Табиғатында ұқыпты да жинақы, сыпайы-сырбаз аға айтылған сәтте қасына iлестiрген қос серiгi әйгiлi академик Әлкей Марғұлан мен сахнаның серкесi (Сералы) Қожамқұлов және мұражайдың директоры Ләйла Мұхтарқызымен бiрге залдың сахна төрiнен көрiндi.
Бiрi асқан суреткер, бiрi ғалам тарихының айқасқа тарланы қос даңғылдың қосылып, қазiргi ғалам, арғы шегi геродот заманы, ежелгi гунн, үйсiн, қыпшақ дәуiрiнен тербеткен келiстi әңгiмеде бiлiнбей төрт сағат уақыт өте шығыпты. Кездесу соңында қол алысу үстiнде:
– Аға, сiз менi iздепсiз, – дедiм.
– Иә, солай, сен аз кiдiр, айтар сөзiм бар едi, – деп iлестiрiп, екi серiгiмен аула арқылы өтiп, мұражайдың үстiңгi қабатына көтерiлдi. Осында Ләйланың шағын жұмыс бөлмесiнде қарама-қарсы креслоға жайғасып бас-аяғы бес минутты алған өзi бастап, өзi аяқтаған қысқа да, нұсқа бiр өмiрге жетерлiк сабақ-әңгiмесiн айтты.
– Бiрiншiден, қарағым, “Өскен өркен” жаңа басталып, аяқталмаған туынды. Екiншiден, ол деректi эссе, естелiк емес, көркем туынды. Көркем туындыға автордан өзге жан атаулының билiгi жүрмейдi.
Ендеше сенiң экранда шығарма геройлары деп елдегi азаматтардың аттарын атап, саралап бергенiң көркем әдебиет эстетикасына мүлде жатпайтын нәрсе. Бұл есiңде болсын. Өзiңе сабақ болсын.
– Рахмет аға, бiр ағаттық кетiптi, кешiрiңiз, – деп ұлағатты ағаның алдында басымды идiм.
– Жарайды, сау бол, – деп Ғабең мақпалдай жұмсақ, жылы алақанымен аялай, қолын ұсынып орнынан тұрды.
Ғабекеңнiң алдынан салқын-саялы түнгi далаға шығып, Абай даңғылына өрлеп, ой орманында жападан жалғыз келемiн. Мұхтар ағаның көзi – қасиеттi мекен жай, онда маздаған шам жарығында кеңес құрып отырған ұлының қасиетiн жанмен ұққан достары – үш алыптың бейнесi көз алдымнан кетпедi.
Иә, бұл өмiрде бiр ғана өз жөнi – өз жолымен ағатын ұлы дария өмiрдiң өз заңынан уақыт заңынан асқан төрешi жоқ. “Бес күндiк шолақ жалғанда” қидаласқан қырсық дәуренiң сарқылап, бәрi өтедi, бәрi кетедi. Ендi өткен жолыңа, кешкен күнiңе қайран қалып, аяныш, сағыныш, жұбанышпен қарайсың. Жұбанышың – өлмеген, өшпеген жарық дүниемен бiрге жасайтын адамның жан шуағы, iзгiлiктiң шырағы екен.
Қилы заманның қиясында барша қазақтың, барша халықтың жүрегiне ұлттық қасиетiмiздiң мәңгi сөнбейтiн шуағын сыйлаған киелi мекеннiң жарық шырағы Алатау асқарынан биiк көтерiлген таң шолпанындай, сол кеште ерекше жарқырап тұрды.

Еркінбек Тұрысов.
Балабөген, қараша 2002 жыл.

 
Ара-тұра екінші басшысы жиі ауысатын «Нұр Отан» партиясының Оңтүстік Қазақстан облыстық филиалы кешегі аптаның соңғы жұмыс күнінде өзінің ХХХІІ конференциясын өткізді. Өткізуінің өзі заңдылық болатын. Өйткені, осыған дейін партия филиалы төрағасының бірінші орынбасары болған Әлімжан Сейітжанұлы Құртаев ҚР Парламенті Сенатының депутаты болып сайланып, орнына облыстық мәслихаттың депутаты Нұрмахан Миятұлы Жолдасов отырды. «Бір адам таққа мінсе, қырық кісі атқа мінеді» деген дуалы ауызды әңгіменің айналасында бағы жанған жаңа басшы қызметке келген соң өткен конференцияның күн тәртібінен жаңылып кеткенін біреу байқаса, енді бірі байқаған жоқ.
Бесенеден белгілі жағдай – «Нұр Отан» партиясы облыстық филиалына басшылыққа келгендер қызметін өсіруден алдарына жан салмай тұр. Бұл жөнінде осыған дейін де жазғанбыз. «Бағы жанбаған жалғыз жан» – Болатбек Қыстауов қана. Ол Шардара ауданының әкімі болып тағайындалды. Ал, партия негізін қалағалы облыстық филиалында қызмет еткендердің ең аяғы Парламент депутаты, министрден кем қызметке кеткен емес. Әлгінде айтқан Әлімжан Құртаев солардың «трамплинін» жалғастырды. Ал, Нұрмахан Жолдасовтың «Нұр Отандағы» тағдыры қалай болады, ол жағы уақыттың еншісінде және «Уақыттың» назарында болатын болады.
«Ә» дегенде жария етілген партия конференциясы күн тәртібінде негізгі үш мәселені қарайтын болған еді. Бейнежазбамызға қарап отырсақ, күн тәртібіне үш мәселе қойылған. Олар: «ҚР Президенті Н.Назарбаевтың 2017 жылғы 12 сәуір күнгі «Болашаққа бағдар:рухани жаңғыру» атты мақаласын Оңтүстік Қазақстан облысында жүзеге асыру барысы туралы», «Нұр Отан» партиясы Оңтүстік Қазақстан облыстық филиалының Саяси кеңесі құрамына өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы», «Нұр Отан» партиясынан Оңтүстік Қазақстан облыстық №11, №35, №49, №50 сайлау округтері бойынша мәслихат депутаттығына үміткерлерді ұсыну туралы» мәселелер болатын. Алғашқы болып сөз алған партия филиалы төрағасының «су жаңа» бірінші орынбасары Нұрмахан Жолдасов конференцияға қатысты құрылған комиссиялардың құрамын, күн тәртібін, регламентін делегаттардың ашық дауыс беруі арқылы бекітіп алған соң сөз облыс әкімі Жансейіт Қансейітұлы Түймебаевқа берілді. 15 минутқа белгіленген негізгі баяндама Елбасының мақаласына арналды. Қашан да мемлекеттік қызметтің биігінен көрініп, бай тәжірибе жинақтаған облыс әкімінің әңгімесі әсерлі шықты. «Артық дүниені сандықта ұстап жасырма», «Қолыңнан келсе елге көмектес. Туған еліңе, ауылыңа барып қолғабыс көрсет» деген сарында қозғалған көкейкесті пайымдаулар, егер шын мәнісінде елдің арасында жүрген болса, бірқатар азаматтарға ой салғандай болды. Қазақшаны судай сіміретін кәріс қызы Роза Пак қандастары атынан қазақ еліне тағзым жасады. Славян орталығының жетекшісі Юрий Кирюхин қазақ әліпбиінің латынға көшуі барысы туралы ой қозғады. Жалпы, конференцияда сөз сөйлеушілер ойларын нықтап ортаға салды. Өкініштісі сол, жаттанды ұран, жалған көзбояушылық… мұның бәрі әлі де қоғамнан шет қалмай отырғаны облыс әкімін қатты қынжылтты.
нференция туралы «енді мынадай музыка болмайтын болады, Әнұранды барлығымыз бірге жанды дауыспен айтамыз» деп кейіп бастаған облыс әкімі елде көптеген жұмыстардың «бетегеден биік, жусаннан аласа» қалып келе жатқанын қынжылыспен жеткізді. Рас, «Күлтөбенің басында күнде жиын» жасау әдетке айналып кетті. Бір жиналыста алған тапсырмаға кіріспей жатып, екінші жиналысқа жүгіретін шенеуніктер онсыз да жарыта алмай жүрген міндетінен жаңылып, жандалбасалап кетіп жатқан жағдай аз емес.
Оның сыртында атқарылған нақты жұмыстар туралы сөз мүлдем қозғалмайды. «Өйту керек, бүйту керек» деп, бірінің уақытын бірі алатын пайдасыз жиындарды азайту қажеттігін Елбасы қанша басып айтқанымен, бұл тапсырма орындалудың орнына ұдайы шеттеп қалуда. Осынау пікірлер бойынша «ырду-дырду» болып жатқанда жиналыс төрағасы Нұрмахан Миятұлы күн тәртібіндегі екінші мәселеден ешбір түсініксіз, түсіндірусіз аттап өтіп, соңғы мәселеге бір-ақ тоқталды. Сөйтті де «депутатсыз қалған» төрт округ бойынша «Нұр Отанның атынан түсетін төрт үміткерді таныстырды. №11 сайлау округі бойынша Қайрат Мұсаханұлы Сүлейменовтің, №35 сайлау округінен Бәйкен Әшірбайұлы Әшірбаевтың, №49 сайлау округінен Бақытжан Қапшықбайұлы Серманиязовтың, №50 сайлау округінен Рабиға Әбдімұсақызы Қуатбекованың кандидатуралары саяси партия атынан қосылып отырғаны белгілі болды.
Өткен күндерге шегінер болсақ, Қайрат Мұсаханұлы Сүлейменовтің осымен үшінші рет бағын сынағалы отырғаны белгілі. 2016 жылы №6 сайлау округінен бағын сынаған жас кәсіпкердің ұтып тұрып ұтылғанын ел әлі айтып жүр. Одан кейін биылғы көктемде осы №11 сайлау округі бойынша қарсыласының болмауына байланысты сайлау өтпей қалды. Осы жолы бағы жанар деген үміттеміз. Ал, белгілі мецанат Бәйкен Әшірбайұлы Әшірбаевты халық қалаған жағдайда ел үшін елеулі еңбектер атқаратынына ешкімнің күмәні жоқ. Шардарадағы балық зауытының директоры қызметіндегі Бақытжан Қапшықбайұлы Серманиязов кеше ғана жол апатынан өмірден өткен Қамытбек Айтөреевтің Шардараға деген сайлауалды бағдарламасын есінен шығармағаны дұрыс шығар. Ал, Шымкент пен Ақсукент жақта танымал тұлға, Халықтар Достығы Университетінің ректоры Рабиға Әбдімұсақызы Қуатбекованың кеше ғана «айыпты» деп танылған әріптесі Амангелді Сопбековтің «ауылына» барып бақ сынауының өзі көңілге күмән ұялатары анық. Себебі, Шардараның бұл округінен бұған дейін Аманолла Раманқұлдың өтіп келгені белгілі. Тек соңғы сайлауда ғана бұл «үрдіс» бұзылып, Амангелді Сопбековтің «бағы жанды». Бірақ, сайлау тыныш өтті деуге келмейді. Тіпті, сол Амангелді Сопбеков өзін-өзі өртемек те болды. Шағым аз жазылған жоқ. Бұл жолы да шымкенттік ұстазды шардаралықтар құшақ жая қарсы алады дегенге сенудің өзі қиын сияқты. Қалай десек те, барлығына уақыт төреші.
Осылайша күн тәртібінен жаңылған конференцияны Нұрмахан Жолдасов «жабық» деп жариялап, жұрт орнынан тұрып жатқанда облыс әкімі «Бір минут, делегаттар! Бұл бірінші рет өткізіп отыр ғой. Сіздерге таныстырып өтейін, Нұрмахан Миятұлы Жолдасов, «Нұр Отан» партиясы ОҚОФ төрағасының бірінші орынбасары» деп қысқа таныстырып өтті. Жұрт тарады, жиын бітті. Тысқа шығып, бір-екі көзі таныс делегат, депутаттармен сұхбаттасып көрмек едік, олар да мұндай конференцияны бірінші рет көріп отырғандарын әңгіме етісіп тұр екен. Бірі «бұл Нұрмахан Жолдасовтың шатасуы» десе, енді бірі «Нұр Отан» партиясы Оңтүстік Қазақстан облыстық филиалының Саяси кеңесі құрамына енгізілген өзгерістер мен толықтырулар облыс басшысы, әрі партияның облыстық филиалын басқарып отырған Ж.Түймебаевқа ұнамай қалыпты» деп топшылады. Саяси кеңесі құрамына өзгерістер мен толықтыру енгізу дегеніңіз – құрамға жаңа азаматтардың еніп, бірнешеуінің шығуы дегенді білдіретінін біз де білеміз. Бәлкім, кейінгі «сәуегейдің» болжамы дұрыс болуы да ықтимал. Өйткені, конференция бойы облыс әкімі біресе облыстық мәслихаттың хатшысы Қ.Балабиевке, біресе жиналыс төрағасы, «Нұр Отан» партиясы облыстық филиалы төрағасының бірінші орынбасары Н.Жолдасовқа сауал қоюмен және қаламсабымен әлденелерді шұқылаумен болды. Соған қарағанда, Саяси кеңес құрамына жіберіліп жатқандар туралы ақпарат облыс әкіміне бейтаныс болуы ғажап емес.
Не десек те, көңілге дүдәмал ой салған конференция аяқталды. Алғашқы конференция осылайша «тәспісінен жаңылып» өтсе, ендігі конференция қандай болады дескен жұрт өз беттерімен тарасты. Біреулері шайға кетті, біреулері қол ұстасып «там айналып» жүр. «Күнде келіп жатқан жоқпыз ғой…» деген дауыстар да естіледі. Әйтеуір, ауыздан шыққан әңгіме айтылған жерде қалып кетпесе деңіз. Басқа айтатын не бар? Қалай болғанда да Нұрмахан Миятұлының жүріс-тұрысында, әңгімесінде, бұрынғыдай емес, маңғаздық па, әлде… әйтеуір бір өзгеріс бар секілді. Құдай ақырын берсін…

А.САТЫБАЛДЫ
(Фото: Самат МЫРЗАЛИЕВТІКІ).

Зерттеу тұрғысындағы мақалаларымның бәрінде айтып жүрмін, қазақ тарихының, оның ішінде оңтүстік өлкесі тарихының, сондай-ақ сол тарихты жасаушы айтулы тұлғалардың бейнелері толық ашылмай келеді деп. Әлбетте, мұндай олқылықтарға себеп көп. Себептерді талдай берсек, сөз ұзарады. Сондықтан сөз басын қысқа қайырып, айтпағымызға көшсек, бүгінде ел аузындағы қара әңгімеге арқау болып жүргенімен, шынайы бейнесі зерттеу нысанынан тыс қалған Өтебай Әлібекұлы туралы жазбамызға бірден кіріселік.
Әдетте біз жазатын батырларымыздың ғұмырбаяндарын айтпай тұрып, қазақы дәстүрмен олардың шығу тегіне бір шолу жасап алатынымыз бар. Соған сайсақ, Түгелбайдың түп-тірегі – ұлы жүздің Дулатына жататын Жаныс руынан тарайды. Ауызша айтылатын шежіре дәйектерінше, Жаныстан – Жанту, Жантан, Жарылқамыс. Жантудан – Өтеміс, Байыс, Жайылмыс. Жайылмыстан – Қыбырай, Жанбай, Қожамберді. Осы Қожамбердіден – Құдайберді. Құдайбердінің төрт әйелі болыпты дейді көне әңгіме. Үлкен бәйбішеден Түгелбай, Данай, екінші әйелден Ақтай, Бақыбек, үшінші әйелден Құдайменде, Тоқпан, төртінші әйелден Қарашәуке, Әжібек, Әлібек. Әлібектің бірінші әйелінен Ақбота, Абыл, Шора, екінші әйелінен Өтебай, Төле, Елібай. Мұндағы Төле – үш жүзге аты мәлім айтулы Төле би. Қазақ тарихында осы Төле би жайында көп айтылып, көп жазылғанымен, оның туыстас аға-бауырлары туралы зерттеулер мен жазбалар тым аз. Тіпті жоқ десе де болады. Бұл енді – өткен ғасырлардағы ата-бабаларымыздың белгілілеріне ғана қатты назар аударып, солардың соңынан қуалап, бір ізден шықпай зерттеу жүргізетін, сондай-ақ атақты билер мен батырлардың артында кімдер тіреу болғанына зер сала бермейтін біздің кінәміз. Одан соң зерттеу нысанына айналдырған әлдебір тұлғамыздың өмір сүрген кезеңіндегі уақиғалардың басы-қасында нақты кімдердің болғанына назар аудармайтынымыз да біздің мойнымыздағы үлкен күнә. Әйтпесе, осы күнге дейін Төле бидың қасында әрі ақылшы, әрі оған жан-жақтан тіреу болған, тіпті, сол қиын кезеңдерді күллі қазақтың жанашырына айналған Өтебай абыз туралы толықтай білген болар едік.
Ауыздан-ауызға айтылып келе жатқан қазақы әпсана әңгімелерде, сондай-ақ Т.Әлімбековтың «Қырғыз уруларының шығышы», С.Аттокуровтың «Қырғыздар ХVІІІ қылымда» атты шежірелік еңбектерінде ұлы жүздің би-батырлары мен бай-бағландары арасында Өтебай Әлібекұлы деген кісі хақында көптеген мәліметтер кездеседі. Соған қарамастан, бізде көне шежірелік әңгімелердің айтулы бір кейіпкеріне айналып жүрген осы Өтебай Әлібекұлының нақты тұлғасы мен бейнесінің шын болмысын зерттеп, оның шынайы келбетін кескіндеп жазған кісі болған емес. Әлбетте, тұлғасы уақыт шаңына көміліп, атқарған істері мен қызметттері кейінгілерге тек үзік-үзік аңыз күйінде жеткен қайсыбір тарихы бейнені тірілтіп, бар сипатын ашып көрсету – қазіргі ұрпаққа, сөз жоқ, ауыр соғатыны анық.
Десек те, ауызбен айтылатын аңыз бет хатқа түсіп қалған жазба-мұраларды жіті көңілмен салыстыра қарап, зерде түйсігіндегі таразы өлшеміне салып көрсек, ел есіне сақтап, қара әңгімесіне арқау еткен ондай даралардың тау тұлғасын жұрт арасына қайта тірілтіп әкелуге болатындай-ақ. Осындай өлшем тұрғысынан қарасақ, жоғарыда біз келтірген деректерде аты жиі ұшырасатын Өтебай Әлібекұлының кім болғандығын анықтап шығуға мүмкіндік жолымыздың ашылатынына бек сенімдіміз.
Қара әңгіме мен шежіреге жүйрік қариялардың сөздеріне құлақ түрсек, Өтебай мен Төленің арасы үш жас. Төле хақындағы және ол айтты деген сөздер мен нақылдар ел арасында ұшан-теңіз. Олар жайында аз жазылмады да. Әйтсе де, Төленің саяси қайраткер тұрғысындағы болмыс-кейпі толық ашылды деп айтуымызға әлі ерте. Тіпті ол жайында қанағаттанарлық өлшемде бір де бір көркем шығарма да жазылмады. Даңқы зор Төле биді танып, білуге осындай енжарлық көрсетіп жатсақ, оның ағасы Өтебай туралы әлі еш нәрсе білмейтініміз, ашығын айтсақ, қарапайым жұрт үшін қалыпты нәрсе сияқты көрінеді кейде. Біздің бүгінгі шағын мақаламыз сондай олқылықтардың орнын титтей де болса жаба алса игі.
Өтебай да, Төле де, Елібай да, жалпы Әлібектің балалары және оларға туыс-ағайындары һәм олармен кіндіктес басқа қауымның барлығы Шу бойындағы Кіндіктас тауының етегінде туылған. Көне әңгіме желісінде Әлібек ру биінің дәрежесін ұстағанымен, дәулет-байлығы жайында ештеңе айтылмайды. Есесіне, Өтебай жасы қырыққа жетпей жатып-ақ, мыңды айдаған дәулетке қол жеткізген. Оның қалай байығаны туралы әңгіме тағы жоқ. Бәлкім, пысықтығынан, бәлкім, тосыннан бақ-дәулет қонғандығынан. Бір анығы –әкеден қалған мал жоқ-ты. Тағы бір анығы – оны жұрт «Қазыналы Өтебай бай» атаған. «Қазыналы бай» деп жұрт сараң байды емес, жомарт ауқаттыларды айтқан. Расында, Өтебайдың байлығы со бір қазақ жұрты үшін алмағайып заманда халық игілігіне жаратылған.
Өтебайдың аты 1681-84 жылдар аралығында өткен, бірақ әлі күнге дейін зерттеу нысанынан тыс қалып келе жатқан атақты Сайрам соғысы кезінде елге кеңінен танылған. Бұл соғыс екі жүз жылдық қазақ-қалмақ қақтығысының екінші кезеңінің бастауы болатын. Сонымен қатар қазақтың келешек күндеріндегі ең азапты да зобалаң заманына бастау болған қырғын-тұғын. Иә, айта берсек, сөз ұзарар, Өтебайдың осы соғыста қандай қызмет атқарғанын ол бас кейіпкер болатын «Күнгейдегі қырғын» атты романнан білетін боласыздар. Ол кітапты биыл шығаруды жоспарлап отырмыз әрі онда сол замандағы уақиғалармен қатар со уақытта өмір сүрген бірталай тұлғалардың ерліктері туралы жазылады.
Әлібектің қос ұлы – Өтебай мен Төле бірі байлықпен, бірі билікпен толысып, болысып тұрған шақтарында заман бейбіт емес-ті. Өз шекараларын Жетісудың шетіне әкеп тіреген құба қалмақ күн санап, ай санап, Шу бойындағы қазақтарды шауып отырған. Қалмақ шапқан ауылдарынан олжасыз бас қайтпайды. Ол кезде олар үшін ең үлкен олжа – мал. Тұяқтары тау-таста жүріп, шабуға әбден төселген қазақ жылқыларына қалмақтар қатты қызыққан.
О заманда жылқы қазақ үшін де қат нәрсе. Қазақ ұрпақ амандығы туралы қалай қам жесе, жылқыны сақтауда да солай қам жеген. Тарихтан белгілі, 1718 жылы Жетісудан Қордай арқылы өткен қалмақ шеріктері Алатауды жағалай жүріп, Қаратау мен Түлкібас арасынан сығалып келіп, Сайрам мен Шымкенттің, Бөген мен Шаянның даласындағы қазақтарға күйрете соққы береді де, мол олжа иеленіп, келген іздерімен қайтып кетеді. Шудың орта ағысын мекен еткен Төле қалмақтардың әрекетінің астарын түсінеді де, Өтебай мен өз қарауындағы билердің біразын жиып алып айтады: «Қалмақтар Қаратаудағы елді шабу үшін алдымен бізге тиісіп, ол жаққа тура жазық арқылы бару керек еді. Бірақ олар Қордай арқылы айналма жолмен барып, ондағы қазақтарды шауып қатты. Неге бүйтті деңіздер? Ол алдымен артқы тұсымыздағы бізге тірек болатын жұртымызды әбден күйретіп, әлсіретіп алуды ойлады. Әрі әскерінің әрбіріне қос-қос ат жетектетіп, көп жылқыны олжалап әкетті. Олар енді бізге тура шабады. Енді, осы бастан мал-жанды сақтаудың харекетіне көшейік, көшке ілесуі қиын әрі соғысқа жарамайтын кісілер әзірден ескі қоныс – Қазығұрт пен Ташкент маңына бара берсін. Сен, Өтебай, қарауыңдағы отыз мың жылқының он мыңын осындағы сарбаздарға мініс ретінде қалдыр да, қалғанын сол жақтағы жайлауға апарып жайлат. Алда-жалда қиын-қыстау заман болса, жылқылардың басы түгел тұрғаны жұртқа пайдалы. Ертеңнен бастап көшіңдер!», – депті.
Өтебай бұрыннан соғысқа қатыспайды екен. Сарбаздардың ас-ауқаты мен мінісі үшін керек мал-жылқыларды бағумен, сақтаумен айналысыпты. Өзі тұлпар танитын білгір атбегі де екен. Оның осындай малсақтық қасиетін білетін туыстары Өтебайды жаудан сақтауға барларын салады екен. «Өтебайдың қолында береке бар. Қорасындағы малы арық болмайды», «Өтебайдың көзі түскен бие құлындайды, ысқырығын естіген қой егіз қозылайды», «Өтебай біреуді екеу қылады, екеуді төртеу қылады. Төртеудің үшеуі елді асырайды» деп ол туралы пікір айтқан халық сөзінің астарында оған біткен үлкен қасиеттілік нышанын байқауға болады. Расында, біздің халқымыздың басында тұрған бейбіт заман да соғыстан көз ашпаған сұрапыл жылдарда да, ата-бабаларымыздың күн көріс негізіне, сарбаз қажеттілігіне айналған жылқы малын сақтап, баптау үшін ондай кәсіппен арнайы, білгір жандар айналысқан. Жұрт оны «Қазыналы Өтебай» деп бекер атамаса керек. Ол ел басына күн туғанда «Басқаларың пұл болмасаң, күл болыңдар. Тек өзім мен мал-жаным аман болсын» деп барлық дүние-мүлкін ала қашатын кейбір сараң байларға ұқсамай, өз жылқыларын елім деп еңіреген ерлерге тегін үлестірген.
1723-24 жылдардағы қазақтар үшін «Ақтабан шұбырынды» болған зұлмат шақта барлық төрт түлігін Ташкент маңында аман-сау ұстап тұрған Өтебайдың малдары сонау Шу мен Талас, Қаратау мен Алатау етегінен ауып келген ру-тайпа адамдарына жесе азық, мінсе көлік болыпты. Қазақтарды Ташкент, Бегабадқа дейін бостырып жіберген қалмақтың бір ғаскер басшысы: «Ұлы жүзді билеген Төле сарбаздарын Сырға дейін қуып тастадым. Бірақ қазақтарды асырап отырған «Қазыналы Өтебай» деген байды ұстай алмай, арманда жүрмін», депті деген сөзді кешегі күннің қариялары айтып отыратынын өз құлағымызбен талай естігенбіз.
1731-39 жылдар аралығында Төле би бастаған қазақ қосындары Ташкент шаһарын қалмақтардан үш рет тартып алған. Үш рет қайта берген. Әрине, мұның барлығы жойқын соғыстар арқылы іске асқан. 1740 жылға таман Төле би өз сарбаздарын ертіп қалмақтардың Балқаш бойындағы негізгі күшін талқандау үшін бірігіп жатқан Абылай жасақтарына қосылуға кетеді.
Абылай ниетін сезген Балқашта тұрған қалмақ қосындарының ханы өзіне бағынатын Ташкент билеушісі Мәнжіні көмекке шақырады. Мәнжі қолын бастап Ташкенттен аттанып бара жатқанда, бұрын қазақтармен дос болған, бірақ соңғы уақыттарда қалмақ тайшыларымен тіл табысып, Қаңлы, Дулат, Қоңыраттарға жауыққан қырғыз биі Көкімді өз орнына уақытша шаһар билеушісі етіп, тағайындап кетеді. Қала билігін уақытша қолға алса да, демнің арасында көкірегіне нан пісіп шыға келген Көкім екі-үш күннен соң-ақ жергілікті қазақтарға қырғидай тиеді. Бұған ызаланған Төле бидің ағасы Ақботаның ұлы Бәйтік Көкімге у беріп өлтіреді. Осы оқиғадан кейін қазақ-қырғыз арасы бүлініп, екі ел жетпіс жылға жуық жағаласады.
1750 жылдарға қарай оңтүстік жері, Ташкент маңы қалмақтардан толық тазартылады. Қазаққа ендігі жау қырғыз басқыншылары болады. Аталмыш жаулық туралы қырғыз шежіресі-жазбагерлері біздерге қарағанда көбірек мәліметтер қалдырған. Мақаланың басында айтылған қырғыз жазбагерлерінің еңбектерінде 1740-1785 жылдар ішінде оңтүстік қазақтарының қоныс-мекені, жайылым-өрісі, би-батырлары жөнінде мол мағлұматтар жазылған. С.Аттокуровтың «Қырғыздар ХVІІІ қылымда» атты еңбегінде қазақтың сол заманғы айтулы адамдарымен қатар Өтебай Әлібекұлының аты да бірнеше тұста айтылады.
«…Солты руының батыры Есенқұл Шымкентке жақын жердегі Қазығұрт айналасында отырған қазақтарды шапты. Сол тұста Келес деген өзен бар екен. Келес бойында сондағы қазақтарды мініс аттарды қамтамасыз етіп отыратын, жұрт «Қазыналы Өтебай» деп атайтын байды Есенқұл екі жеті іздеп таппапты. Есенқұл алдымен соны шауып, барымталаймын депті. Өтебай деген тоқсанға таяп қалған шал болса да, ат үстінде әлі жас жігіттей шауып жүре береді екен. Өзі Төле бидің ағасы екен. Есенқұл оны таппағанына қатты өкініпті …Талас басында жатқан Садыр манап та Қазығұртты мекен еткен «Қазынагер Өтебай» деген малы көп байға барымташылар жіберптіі. Олардың да түк тындыра ламағаны былай тұрсын, өздері елге қайтпай ұшты-күйлі жоғалып кетіпті. Сірә, оларды қазақ сарбаздары қолды қылып, өлтіріп тастаса керек…»
Осындай жазбаларға қарағанда Өтебайдың қазақ жасақтарын әркез жылқымен қамтамасыз етіп отырған, малын өзі үшін емес, жұрты үшін бағып, көбейткен, арда, жомарт азамат болғаны байқалады. Соынмен қатар жұрт қажетіне жарайтын малды ұстап отырған оны қарулы жасақтар арнайы қорғайтын болған.
Өтебай қазақылық қадір-қасиетті бойына сіңірген жайсаң, пайымы мен түсінік, парасаты мол жан болғанға да ұқсайды. Төле биге: «Сен халық қамы үшін үнемі аттан түспей жүрсің. Балаларың мен қазан ошағыңа алаңдасаң, үлкен істерді бітіре алмайсың. Сондықтан да, оларды мен бағып, қарайын» дейді екен. Расында Төленің бар балалары жас кездерінде Өтебайдың бауырында өсіпті. Өзінен бұрын қайтыс болған інісі Елібайдың да бес баласын өзі тәрбиелепті.
Өтебай қанша бай болса да, қазақтың көп әйел алатын үрдісін ұстанбапты. Осы жайын сұрай қалғандарға: «Басқа қатын алсам, қолымдағы Төле мен Елібайдың балаларына көз аларта ма деп қорқам. Олар ешкімнің өгейлігін көрмей, алаңсыз өссін» деп жауаптайды екен.
Өтебайдың белінен –Құрбаналы, Қуандық, Қонысбай деген үш бала туылған. Қазір үшеуінен өрбігендер үш ауыл. Кенжесі Қонысбайды өмірге әкелейін деп жатқанда шешесі үш күн босана алмай қиналыпты. Ауыл үстінен өтіп бара жатқан өткінші бір дәруіш мұны естігесін, етектегі бұлақтан бір мес су алып, қиналып жатқан Өтебайдың әйелінің басына құйып жіберіпті. Сол заматта шешесін үш күн қинаған бала шаранадан атып шығыпты. Сонда дәруіш Өтебайға қарап, «Нәрестең жерге қонысты болғай! Сен де, мен де көрмейміз, бірақ осы баладан өрбігендер билікті болмаса да, білікті болады», – депті.
Дәруіштің сөзі расқа айналғандай ма, қалай, Қонысбайдан тараған өрендердің ішінен бұл күндері елге белгілі талай аптал азаматтар мен отызға жуық оқымысты-ғалымдар шықты… Жалпы, Өтебай бейнесі арнайы зерттеуді қажет ететін сом тұлға. Ал бұл мақала сондай зерттеулерге бастама іспеттес алғашқы баспалдақ қана.
Дегенмен қазірдің өзінде Өтебай атаның атын шығаратын басқа да игілікті істер атқарылып жатыр. Атап айтсақ, жуырда Өтебай ұрпағы Ескендірұлы Батырхан деген азамат Ақайдар ауылында айтулы бабасының атымен аталатын мешітті салып бітірді. Жақын күндері осы мешіттің ашылу салтанаты өтпек. Бұл да бір – Өтебай атаның қастерлі атын көкке көтеріп, оның есімін елге танытатын үлкен іс-шараның айқын көрінісі екені даусыз.
Момбек ӘБДӘКІМҰЛЫ,
жазушы, шежіреші,
профессор.

 

Қазіргі таңда Елбасы Н.Ә.Назарбаевтың «Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру» мақаласында айтылған бағыт-бағдарламаларға байланысты еліміздің бар аумағында әртүрлі жиындар өткізіліп жатыр. Ондай жиындардан біздің оңтүстік өлкесі де кенде қалмауда. Бірақ сондай жиындарда сөз сөйлейтін шешендер мақалада айтылған ойларды құптаумен ғана шектеліп, «Бұл мақала дер кезінде шыққан дүние, бұл барша қазақтың мүддесі үшін жазылған шығарма, бәріміз осында айтылған ойларды қолдауымыз керек» деген сарындағы жаттанды пікірлерді қайталаумен өткізіліп жүр. Есесіне, мақалада жазылған бағыт-бағдарламаларды қалай іске асыру қажет, ол үшін қандай жұмыстар атқарылуы тиіс деген мәселелер көтеріле бермейді. Көтерілсе де, нақты істердің жобалары әлі бекітілмей жатыр.
Бәрінен бұрын мақалада айтылған Қазақстан жұртының латын әрпіне көшу мәселесі аса үлкен тақырыпқа айналып, күн тәртібінде баса айтылуда. Біреулер оған күні бүгін-ақ көшу керек деп өзеуресе, енді біреулер оған бірден өтудің қиын екенін айтып, алдыңғыларға тойтарыс беруде. Дегенмен «толғатқан әйел бала тумай қоймайды» дегендей, базбіреулердің қазіргі екпіні басылмаса, түбі біз осы әріпке көшетін сыңайлымыз. Бірақ оған Елбасының мақаласында айтылған 2025 жылы көше қою да және оны барлық қазақ ә дегенде-ақ меңгере қояды деу де қиын. Өйткені дәл қазір, тіпті он жылдан кейін де өзгере қояды дегенге сену қиын біздің қазақ қоғамында оған кездесетін кедергілер мен әр түрлі себеп-салдарлар көп. Себеп-салдардың ең бастысы – Қазақ елінде тұрып жатқан қазақтардың өздерінің бір тілді, яғни қазақ тілді еместігі. Одан соң Елбасы латын әрпіне көшу керектігін айтқанымен, оған қазақ елінде тұрып жатқан бүкіл ұлттардың бәрі көше ме, әлде өздерінің қалпын бұзбаған қазақтар ғана (өйткені түрі қазақ, жаны бөлек қандастарымыз өте көп) көше ме деген сұрақтың басын ашық қалдырды. Одан соң латын әрпіне қазақ кластарымен қатар орыс кластары да көшіреле ме, бұл жағы да айқынқындалмаған фактор. Егер латын әрпіне көшу тек қазақ тілділерге ғана тиісті болса, сеніммен айтамын, онда бір ұлттық рух төңірегіне әлі топтаса алмай, «қазақтілді», «дүбәрәтілді» болып жүрген жергілікті қазақ, жарылған бөренедей, өз ішінен бұрынғыдан да бетер қақ айырылады. Ал басқа ұлттар бізден тіпті алыстайды.
Өйткені біздің Қазақстан атты мемлекетте басты жұрт болып саналатын – қазақ ұлтының мүддесін көздейтін саясат қалыптаспаған. Қоғам дүбәрә. Осындай дүбәрә қоғамда әліпби ауыстырудың соңы неге апарып соғатынын бүгінгі ұраншылдардың ойламайтыны өкінішті. Қаншама ондаған жылдардан бері қазақ арасындағы жазу қолданысында қалыптасып, бар санамызға кірігіп, ой-өрісімізді шырмап тастаған, небір ұлы жаңалықтар мен ерекше шығармалар жазылған кириллицамен ұлттық болмысымыз бен қалпымызды түзей алмаған біз, латын әліпбиіне көшкенде нағыз қазақ болып шыға келеміз дегенге сенуге бола ма? Латынға көшу үшін біз алдымен Қазақстандағы барша халықты осы елдегі негізгі жұрт – қазақтың маңына, оның мүддесі жолындағы мақсат-мұраттарға топтастырып алуымыз керек. Ондай болмаған жағдайда өз тілінен гөрі өзге тілді құрметтеуге бейімділіктен әлі ажырай қоймаған, жиырма бес жылда тілдік ұстанымда бірізділікке түсе алмаған, жартысы орыстілді, жартысы ағылшынды білуге құмартып, осы бағытқа бет алған, қалғаны қазақ тілінің өзін таза сөйлемейтін, бойларына аралас мәдениет орнығып, жеңіл шоулардың жетегінде кеткен, кеуде-жүректерін рухсыздық орап, мақтаншақтың пен жалған оптимизм жайлаған Алаш баласын одан бетер сауатсыз, одан бетер дүбәра қылуымыз әбден мүмкін.
Әліпби ауыстыру – бүкіл сананы өзгерту деген сөз. Ал біздегі сана батыс елдерінің білімі мен мәдениетіне шырмалған. Ресейге бару үшін кириллді, ары қарайғы батысқа бару үшін мен ағылшын тілін, әрпін білу керек. Ал біз латынға көшкен күннің өзінде еліміздегі үштілділік саясатқа байланысты орыс графикасы мен ағылшын әрпі мен тілін оқыту күн тәртібінен түспейтіні айқын. Орыс, ағылшын кластары жұмыс істейтіні айдан анық. Сонда болашағын батыс білімімен ұштастыруға құштар балалар – тек қазаққа ғана керек, ал шет елдерде қолданыста жоқ латын әрпін не қылсын. Оның үстіне, біздегі бір адамның ұранына басын шұлғып ере кететін, бірақ сол ұранға сәйкес қазақ мүддесі үшін жұмыс жасамайтын, тек бас амандығы мен шексіз дәулетін қорғау үшін сырт көзге алашапқын боп, ел үшін еңбек етіп жүргендей көрінетін, сонымен бірге балаларын орысша мен ағылшынша оқытуға құмар шенеуніктер де, байлар да балаларын латынға оқытар ма екен? Себебі біздің елде ұлттық қасиет, ұлттық намыс, ұлттық мүдде мүлде қалыптаспаған ғой. Енді осындай аралас білімді, аралас мәлениетті елде әліпби өзгерту оңай іс пе, ұлығынан кішігіне дейін жеңіл ақша табудың жолына түсіп, руханияты төмен тартқан жұртқа бұндай өзгеріс оңды ма? Осындай факторлардан кейін біздің латын әрпіне көшейік деген жоспарымыз дұрыс па?
Көріп жүрміз, латын әрпіне көшу мәселесін талқылауға арналған жиындарға тек қазақ тілді қазақтар ғана жиналады. Тек қазақтар ғана өзара айтысады. Ал орыстілді қазақтар мен бөтен ұлттардың бір жерге жиналып, осы мәселені сөз еткенін өз басым көрген емеспін. Бойларында ұлттық қасиеттің бар екенін білдіріп, латынға бүгін-ақ көшуге дайынбыз деп әлгі ұрандатушылар әліпби ауыстыра салсақ, сондай шалақазақтар мен басқа тілділер бір күнде орыс тілінен безіп, қазақы қалыпқа түсе қалатындай көреді. «Латын әрпіне өту арқылы бірте-бірте орыс ықпалынан арыламыз» дейді кейбір көрегендер. Сол көрегендерге сене салайықшы, латынға көшкен күні шекарамыз тарс жабылып, бізге шетелдерден бөтен рухани тұрғыдағы қаймана құндылықтарды жеткізушілердің аяқтарына бірден тұсау салына сала ма? Ресей мен Батыс Еуропадан келіп жатқан жүздеген газет-жорналдар мен кітаптардың саны бірден азая қоя ма? Әр қазақтың үйіндегі теледидардан жерсерігі (спутниктік) антенналары арқылы көрсетіліп жатқан орыс тіліндегі хабарлар мен кинолар тыйыла қала ма? Біз БАҚ төңірегіндегі тәуелсіздіктен де жұрдаймыз. Шеттен келетін, көрсетілетін БАҚ-дары түгілі өз еліміздегі бөтен тілді БАҚ-дары басым. Олардың арасында қазақ мүддесі үшін жұмыс жасап жатқандары да, латын әрпіне көшу мәселесін де сөз қылып жатқандары да шамалы. Сонда біз елдік рухты көтере алмай жатып, тілдік саясатты түземей жатып, латынға неге, не үшін көшпекпіз?! Егер әлдебір елдің ықпалынан әріп арқылы арылатын болсақ, неге біздің елді басқа тілді, басқа әріпті қытай бар тараптан білдірмей экспанциялап жатыр? Ресейдің ашық өктемдігі де кирилге байланысты болып жатыр ма?
Латыншылар екінші бір уәжін компьютермен байланыстырады, яғни «латынды үйренсек, оны пайдалану оңайға түседі» дейді. Компьютер – жаһанданудың ең басты алғышарты. Онсыз қазіргі заманды елестету қиын. Бірақ латын әрпісіз-ақ компьютерден қиналып жатқан қазақты көргенім жоқ. Заман озған сайын жаңа жетістіктерді үйренген соны ұрпақ өзіне керегін латынға көшусіз-ақ үйреніп алған. Одан соң әлемде технология жағынан ең озық елдер – Жапония мен Корея өз иероглифтерімен-ақ компьютерді меңгеріп отыр. Меңгергені былай тұрсын, оған жаңа негіз салуда. Дүниедегі ең қиын тілді қолданатын қытайларда бұл тұрғыда көштен озбаса, ешкімнен қалған жоқ. Осындай мысалдарға қарасақ, латыншылдардың бұл тұрғыдағы уәжі – қасқырдан қашып, інін таба алмай, арыстанға жолыққан түлкінің қылығын көз алдыңа келтіреді. Яғни, олардың мақсаттары -– орыс кирилінен аулақтап, әлемді жайлап бара жатқан ағылшын тілінің аясына өзіңнен-өзің барып кіре салуды тездетіп отырғандай әсер қалдырады.
«Латын әрпіне көшу – бізге ағылшын тез тілін меңгеруге жол ашады» дейді тағы білгіштер. Ал біз сөз етіп отырған мақалада: «Анау пәлен миллион малай, қытайлар ағылшын тілін ерікенінен үйреніп отыр ма» дегендей сөздер айтылады. Бірақ олар ағылшыншаны латын әрпі арқылы үйреніп жатқан жоқ қой. Егер латын ағылшын тілін үйренуге тезірек көмектессе, ойпырмай деймін мен, онда латынға көшкенше, неге тура ағылшын әліпбиіне көше салмаймыз? Қайсысы болса да, бәрібір емес пе, ақыры ешқайсысы өзіміздің төл жазумыз болмаған соң.
Расын мойындасақ, латын мәлесесі, жоғарыда айтқанымдай, еліміздегі басқа ұлттардың талқысына әлі түскен жоқ. Олар бұл сұрақ төңірегінде не уәж айтады, бұл жағы әлі жұмбақ. Оларға кирилмен-ақ қазақ тілін дер кезінде үйретуге іләж бен жол таппаған біз, енді бәрін латынмен қатарымызға тартпақпыз ба? Оған бәрі көнсе де. Арамыздағы тіл, мәдениет, рух жағынан бөтенге бейім ұлтсыздардың да етектен тартары сөзсіз. Жиырма бес жылдан бері не мемлекет, не қоғам тарапынан қазақ тіліне зәрулікті сезбеген сондай рухсыздар латыншыл ұраншылардың бастамасына елп етіп жығыла кетпесі екібастан белгілі. Оларға көпұлтты мемлекетпіз деп асқан мақтанышпен дәріптелетін біздің елде тұратын басқа ұлттар да қосылады. Осылай бола қалса, қазақтан гөрі басқа ұлттың қас-қабағына қарағыш біздің билік қазақтарға: «латынды өздерің-ақ игере беріңдер, басқалар кириллді қолдана берсін» деп отыра берері тағы кәміл. Егер ғайыптан олар да латынды қолдана бастаса, ондайлар орыстан өтіп, жаһандық тіл – ағылшынға бет бұрары дау тудырмас ақиқат. Сонда латын арқылы күллі қазақты қазақтандырамыз деген ниет біржолата желге ұшпақ. Осындай кептердің барлығын ескермей, ұран мен науқанға ергіш « ұлт болашағын нағыз көксеушілердің» «латын әрпін көп кешіктірмей-ақ енгізейік» дегендері – бос сандырақ боп шықпақ.
Әлбетте, тілдік реформаны жақтайтындардың айтар уәждері, бағдарламалары мен келешекке жасаған көреген жоспарлары да мол. Олардың бісмілләсі – «латын әрпі түрік халықтарының басын біріктіреді, бірінің жазғанын екіншісі қиналмай оқып, түсіне береді» деуден басталады. Әйтсе де, олар сол уәждің артында қаншалықты қисын мен пайда бар екенін тәптіштеп бере алмайды. Мысалы, маған бір түрік өз тілінде қай әріппен болса да, бірдеңе жазып берсе, бәрібір түсінбейтініміз кәміл. Көне оғыздық диалектиканы ұстанатын әзірбайжан мен түркмендердің де сөздерін ұға алмаймыз. Олар түгілі іргеде отырған өзбектің де көп сөзін түсіне бермейміз, ал латын тұрмақ, кирилмен жазылған әдебиеттеріндегі сөйлемдерге тіпті тісіміз батпайды. Өйткені әріп бір болғанымен әр ұлттың тілі бөлек қой. Сонда латын біз бен оларды қай тараптан жақындастырмақ? Жақындассақ, бәріміз кирилді қолданған кезде, тіпті, әлі де барлығымыз сол әріпті түсіне алатын қазіргі жағдайда неге біріге алмадық немесе бірікпейміз?
Басқаларды қайдам, мен өзім латынға көшсек, бізге құшақтарын аша салатын, басымызға іс түссе жанымыздан табыла салатын түрік тілдес мемлекеттерді көріп отырғаным жоқ. Әлсін-әлсін шекарамызда бір адамды атып тұратын өзбек ағайындар «латынға көшіпсің» деп, темір шарбақтарын жиып тастамасы анық. Түріктер «бізде жағдай жақсы, көшіп келіңдер» деп айтпасы тағы шындық. Бәрінен бұрын техникалық өркениеттен кенже қалған бұл мемлекеттерден үйренетін түгіміз жоқ. Алда-жалда латын әрпі арқылы бір бірімізді түсінісуге қол жеткізсек, онымыз сауда төңірегіндегі әңгімелер мен істерден әрі аспасы айқын. Сол үшін де түрік елдері арасындағы саяси мүддені бір ортақ қалыпқа келтірмей жатып, әрқайсында қолданылып жүрген әр текті рухани құндылықтарды бір арнаға түсірмей жатып, әліпби арқасында біріге саламыз деу – сәби арманындай ғана балаң ой.
Кейде ойлаймын, біз осы тарихтан еш тәлім алмайтын халықпыз ғой деп. Советтер одағының басшылығы неге 1929 жылы бізді латын әрпіне көшірді деген сұрақтың астарына мән беретін жан бар ма? Онда латын әрпі тек қазақ мектептерінде жүрді де, орыс кластары мен жоғарғы немесе арнаулы оқу орындарында сабақ кирилмен өткізілген. Бірақ латынмен жеткен жетістік болмады. Оның үстіне қазақтарды латынмен оқыту – әлдебір зымиян саясаттың көрінісі-тұғын. Сонда да, ол кезде екі-ақ әріп – кирилл мен латын ғана болды. Латын әрпімен сауаттанған қазақтар ары қарай өмір сүрулері үшін мемлекеттік саясатқа байланысты мәжбүрлі түрде кириллицамен қатар орыс тілін үйренді. Ал бізде қазір сондай саясат, яғни қазақ тілін үйренуге деген мәжбүрлік бар ма? Құдай-ау, бүгінгі Қазақстанда қай тіл жоқ. Бір жерде бөтендерге қазақ тілінен тәлім беретін арнайы мекеме жоқ, есесіне, барлық қалаларда «Бәріміз ағылшынша сөйлейміз!» деген және орысшаны, қытайшаны, корейшені, французшаны, немісшені ақылы түрде үйретеміз деген жарнамалар қаптап ілініп тұрғанда және соларды оқыту кеңінен өріс алып, қазақ-орысымен қатар басқалары да әлгі тілдерді үйрену үшін ақшаларын аямай жұмсап жатқан, барлық жиындар орысша өтетін біздің елде конституцияда жазылған мемлекеттік тілді үйренуге мұқтаждық бар ма? Ертең қазақтар латынға көшкен күні осылардың бәрі өз-өздерінен жойылып кетеді дегенге сенім бар ма? Әлде, латын әрпі қазаққа түсетін тағы бір сынақ , елді сауатсыздандыруға бағытталған тағы бір қадам ба?
Ұраншылдардың тағы бір уәжі – латынды қолдансақ, қазақ тілінің диалектикалық заңдылықтары жақсы сақталады екен. Сөздің жазылуы мен айтылуында онша көп өзгеріс болмайды екен. Сырттан келген термин сөздер оңай қазақшаланады екен. Сонда қалай, кириллицамен мұндай ерекшеліктерді жасауға болмай ма екен? Жоқ әлде, күллі қазақ осы күнге дейін сөздерді өз ана тілінде жөнді жаза алмай немесе тура көрсете алмай жүр ме екен? Кейбіреулер латын әрпінің болашақта қазақтар қолдануы тиіс 28 немесе 26 әріптен тұратын қысқартылған әліпбиін де жасап үлгеріпті. Түсінген адамға ондай әліпбидің 42 әрпі бар кириллицадан еш оңайшылығы жоқ. Себебі онда кейбір әріптердің үсті мен астына қосымша нүктелер, болмаса сызықшалар қойылады, одан қалса, бір әріптерге құйрықша іспеттес белгілер жалғанады. Сонда оңайлатылған әліпби деген осы бола ма? Бұған да мейлі делік. Бірақ қазақтар өздері үшін латынша жазудың әліпбиін жасау үстінде, болмаса, соған дайындық жүргізіп жатыр екен, ал бөгде ұлттар неге бұған дайындалмайды? Орыс кластарында оқитындар «ь», «ы», «ъ», «ю» «ч», «щ» сияқты өз сөздерінде кездесетін әріптерді қалай белгілмек? Осы жағы біздің ұраншылдарды, одан қалды орыстілділерді неге ойландырмайды? Ойландырса, орысша оқығысы келетіндер неге біз секілді әлден қам жасамайды. Әлде біз латынға көшсек, олар да қазақша оқи ма?
Базбіреулер «Біз латынға көшпейміз, ол жазуға қайта ораламыз» деп сәуегейсиді. Қазақ оған қайта оралатындай, латын әрпі ата жазуымыз ба еді? 1929 жылы советтер одағының құйтырқы саясаты ол жазуды бізге мәжбүрлеп және жоғарыда келтіргеніміздей, астарлы саясатпен енгізген. Қара халық пен бұрынғы арабша һәм орысша оқу-жазулармен білім алған дара тұлғалардың арасын алшақтату үшін. Батысша білімді оқымыстылардың қазақтарға арнап жазған жазбаларын қара халыққа оқытпау үшін… Осыдан кейін оған қайта ораламыз деу – әділетті тұжырым ба?
Латынға көшу бағдарламасында мектепте оны қалай енгізудің жоспары да айқындалған жоқ. 2025 жылы ол бірінші кластан бастап оқытыла ма, әлде, барлық класс бірден көше ме? Латынды жақтаушылар бұл сұраққа жұмған ауыздарын аша алмайды. Тіпті, осы бастаманың авторы да бұған лайықты жауап бере алмайтыны аян. Мейлі, бұл мәселе де шешімін табар, бірақ үкімет бүгіннен бастап мектептегі оқу процесін бір із, бір қалыпқа түсіре алмаса. жиырма бес жылдан бері былыққа батқан, әр министр әр түрлі реформалар жасап, оқушылар түгіл, мұғалімдердің де миын айналдырып жіберген қазіргі білім беру үрдісімен ешқандай оқу орны жас өскіндерді 2025 жылдың өзінде де латынға көшіруге дайын болмайды. Дайын болғанда да, оқу орындары шетсіз-шексіз қарбаласты жұмысқа тап болады. Өйткені талай жылдан оқу үрдісі жүріп келе жатқан кирилдің өзімен-ақ мектепті былыққа батырған жөн-жосықсыз бағдарламалар латынға көшкенде де жұртты тұңғиыққа батырған үстіне батыра түседі.
Жарайды, болашақ ұрпақтың қамы үшін латынға көшелік. Оны жақтап, көтеріп жүргендерде шетінен ақылсыз емес. Бірақ бір науқанның басы қылтиса болды, ештененің парқын жете түсінбесе де ұранға еріп, айтаққа қосыла кететін, сонымен бірге көтерген мәселелерін тезірек іске асырғысы келіп, бостан-босқа өрікпитіндердің соңынан ілесе салмауға тиіспіз. Сондықтан да, оған үлкен дайындықпен бару керек. Ақыры 2025 жылы латынға көшетін болсақ, онда оны бірінші класқа арнайы бір-екі пән ретінде енгізуден бастауымыз керек. Сосын кластан класқа пән санын арттыра түскен абзал. Ал мұнымен қатар қазір жаппай оқылытылып жатқан ағылшын, орыс тілдерін қысқарту қажет. Осы үштілік деген пәлекетті азайтпай, болашақ ұрпағымызды жаңа әліпбиге көшіру, оны түпкілікті оқыту мүмкін емес. Одан соңғы басты мәселе – билік пен үкімет елде қазақы рухты, тілді барыншы өрістету қажет. Онсыз латынға көшу – қазақты бұрынғыдан бетер сауатсыздандырып, рухын пәсейту және санасын одан әрмен былғау болып табылады.
Сөйтіп, оған көшерден бұрын біз қазақылық қалпымызды әбден түзеп алуымыз керек. Өйткені жартысына жуығы қазақ, жартысына жуығы дүбәрә, қалғандары мемлекеттік тілге пысқырып та қарамайтын жұрты бар елде, басқа әліпбиге көшуді немесе ұраншылдардың жетегімен оған өте салуды жақтау, сонымен бірге онсыз да мәдениеті мен көзқараз-ұстанымы біркелкі емес, тұрғылықты халқы рухани мүлде жүдеу мемлекетте іске асыру – кешірілмес қылмысқа парапар болмақ. Латын әрпі керек пе, керек емес пе деп, қызылкеңірдек болып өзара айтыса бергенше, одан да үкіметке барша қазақстандықтарды қазақ мүддесіне қарай өмір сүруіне, бой түзеуіне, оның тілін үйренуіне бастамашы болыңдар деп талап қояйық. Осы талап іске асса, латынға көшу қиын емес.
Момбек Әбдәкімұлы,
жазушы.

Зерттеу тұрғысындағы мақалаларымның бәрінде айтып жүрмін, қазақ тарихының, оның ішінде Оңтүстік өлкесі тарихының, сондай-ақ сол тарихты жасаушы айтулы тұлғалардың бейнелері толық ашылмай келеді деп. Әлбетте, мұндай олқылықтарға себеп көп. Себептерді талдай берсек, сөз ұзарады. Сондықтан сөз басын қысқа қайырып, айтпағымызға көшсек, бүгінде ел аузындағы қара әңгімеге арқау болып жүргенімен, шынайы бейнесі зерттеу нысанынан тыс қалған Елібай Әлібекұлы туралы жазбамызға бірден кіріселік.

Әдетте біз жазатын батырларымыздың ғұмырбаяндарын айтпай тұрып, қазақы дәстүрмен олардың шығу тегіне бір шолу жасап алатынымыз бар. Соған сайсақ, Елібайдың түп-тірегі – ұлы жүздің Дулатына жататын Жаныс руынан тарайды. Ауызша айтылатын шежіре дәйектерінше, Жаныстан – Жанту, Жантан, Жарылқамыс. Жантудан – Өтеміс, Байыс, Жайылмыс. Жайылмыстан – Қыбырай, Жанбай, Қожамберді. Осы Қожамбердіден – Құдайберді. Құдайбердінің төрт әйелі болыпты дейді көне әңгіме. Үлкен бәйбішеден Түгелбай, Данай, екінші әйелден Ақтай, Бақыбек, үшінші әйелден Құдайменде, Тоқпан, төртінші әйелден Қарашәуке, Әжібек, Әлібек. Әлібектің бірінші әйелінен Ақбота, Абыл, Шора, екінші әйелінен Өтебай, Төле, Елібай. Мұндағы Төле – үш жүзге аты мәлім айтулы Төле би. Қазақ тарихында осы Төле би жайында көп айтылып, көп жазылғанымен, оның туыстас аға-бауырлары туралы зерттеулер мен жазбалар тым аз. Тіпті, жоқ десе де болады. Бұл енді – өткен ғасырлардағы ата-бабаларымыздың белгілілеріне ғана қатты назар аударып, солардың соңынан қуалап, бір ізден шықпай зерттеу жүргізетін, сондай-ақ атақты билер мен батырлардың артында кімдер тіреу болғанына зер сала бермейтін біздің кінәміз. Одан соң зерттеу нысанына айналдырған әлдебір тұлғамыздың өмір сүрген кезеңіндегі уақиғалардың басы-қасында нақты кімдердің болғанына назар аудармайтынымыз да біздің мойнымыздағы үлкен күнә. Әйтпесе, осы күнге дейін Төле бидың қасында әрі ақылшы, әрі оған жан-жақтан тіреу болған, тіпті, сол қиын кезеңдерді күллі қазақтың жанашырына айналған ағасы Өтебай абыз бен інісі Елібай туралы толықтай білген болар едік.
Тағы бір ескертер жәйт – аттары баспасөз немесе кітап арқылы белгілі болған батырлардан басқа, атақ-даңқтары уақыт шаңына көміліп, кейбір көзіқарақты қариялардың болмаса, жалпы көпшіліктің жадынан ұмытыла бастаған өзге де қазақтың қаһармандары жайында айта бастасаң, базбіреулер «бұ қазақта батырлар мен билер, елге пана көсемдер неге көбейіп кетті?» деп күмән айта бастайды. Таласу үшін емес, түсінікті болу үшін айтайық, қай заманда да батырлар мен билер, ел қамын күйттеген көсемдер басқыншы жұрттан гөрі, сыртқы дұшпанның қасіретін көп тартқан, яғни шапқыншы жаудан қорғанып тайталасқа түскен, халқы мен жерін қорғаған ел ішінен көп шыққан. Санасы жоғары білімпаздарға аян, ал өресі тар, пайымы кем пенделердің өзінің түсінігіне сіңер мысал үшін айтсақ, 1941-45 жылдардағы Ұлы Отан соғысы кезінде миллиондаған неміс әскерінің ішінен шыққан қаһармандар некен-саяқ, керісінше, басқыншы фащистерге қарсы күрескен совет әскерінің арасынан неше мыңдаған батырлар шыққаны белгілі ғой. Ендеше, бес жылғы соғыста совет әскерінен тарихта аттары қалған сонша батыр шыққанда, екі ғасырға жуық шапқыншы қалмақпен алысқан қазақта батыр-көсемдер неге аз болуы керек?! Шынтуайтында, өз алдына ел болғалы еш болмаса жиырма жыл уақытты бейбіт өткізбеген, бір ғана қалмақ емес, нешеме басқыншы жұртпен алысып өткен қазақтың әр ғасырлық кезеңінде халқының намысы үшін атой салған батырлары аз болмаған. Бексұлтанша (Нұржекеев) айтсақ, «ол замандарда жаудан қорқып бұқпаған әр ауылдан кемінде үш-төрт батыр шыққан».
Бір өкінерлігі, қазақ тарихында базбіреулер үшін қазаққа қалмақтан басқа жау болмаған сынды. Оған себеп – қазақ әдебиеті мен тарихында қазақ-қалмақ соғысы көп дәріптелді және де ол шапқын екі ғасырға жуық ұласқандықтан жұрт санасына өшпестей сіңді. Бұлар аз болғандай, көпшілік ұғымына қатты ықпал ететін қазақ тарихына қатысты шығарылған кинолардың басым көпшілігі аталмыш соғыс төңірегінде түсірілді. Ал ақиқат тарихта қазаққа Ойраттан басқа да жау аз болмаған. Алаш баласы XVIII-XIX ғасырлардағы осал тартқан ел билеушілерінің кесірінен тек орыс патшасының алдында ғана тізе бүгіпті, ал басқаларға еш дес бермеген. Солай десек те, біз атаған қазақ-қалмақ соғысының өзі – сонша зерттеліп жазылғанына, терең дәріптелгеніне және де оның тарихы бүкіл Алаштың түсінігіне жақсы сіңгеніне қарамастан, кейбір тұстарының шынайылығы әлі ашылмай келе жатыр. Мәселен, Қазақ Ордасының он жетінші ғасырдың ортасы мен аяққы кезеңіндегі (1650-1699 жылдар аралығы) және он сегізінші ғасырдың алғашқы ширегіндегі (1700-1724 жылдардағы) қалмақпен соғысы әлі күнге дейін толық зерттелген жоқ. Сол тұстағы жалпы тарих толық зерттелмеген соң, әлбетте, сонда жасаған тарихи тұлғалардың да бейнесі ашылмағаны анық.
Жоғарыда айттық, біз Төле би туралы көп жаздық та, оның аға-інілері жайында ешқандай зерттеу жүргізбедік деп. Төле бидің бір жатырдан қанша ағайындары болғанын да жоғарыда жаздық. Тіпті кезінде оның ағасы Өтебай жайында толық болмаса да, біраз мақалалар жазған болатынбыз. Ал енді оның інісі Елібай хақында ел аузында қалған естелік әңгімелер мен тәмсілдер мол болғанына қарамастан, әлі күнге дейін ол туралы арнайы бір мақала жарияланбапты. Ал бүгінгі мақаламыз сол олқылықтың орнын толтыру мақсатында жазылмақшы.
Алдымен негізгі кейіпкеріміз – Елібайдың қай жылы туғандығын анықтап алуға әрекет жасалық. Зерттеушілердің көп жылғы еңбектенуінің арқасында Төле би 1663 жылы туып, 1756 жылы қайтыс болған деген дерек нақтыланған. Мұны айтып отырғанымыздың себебі – осы дата арқылы біз Өтебай мен Елібайдың да туып-өлген жылдарын анықтауға мүмкіндік аламыз. Өйткені көнекөз қариялардың айтуы бойынша, Өтебай Төледен үш жас үлкен, ал Елібай Төледен бес жас кіші. Одан соң Төле мен Елібайдың арасында екі қыз болыпты. Сонда Өтебай 1660 жылы, ал Елібай 1668 жылы туған боп шығады.
Ел арасындағы ауызекі әңгімелер мен там-тұмданған тарихи деректерге ден қойсақ, Елібайдың да қазақ тарихынан, оның ішінде Оңтүстік тарихынан өзіндік алар орны бар. Өйткені күллі қазаққа төбе би, әрі қажет кезде қолбасшы болған Төле тәрізді айтулы тұлғаның інісі де кезінде өз қоғамында белгілі бір қызмет атқарып, ел аузына іліккені кәдік. Расы солай. Өтебайды жұрт байлығына және соғыс кезінде сарбаздарға қажетті жылқылар мен мал-мүліктерді сақтағанына байланысты «қазыналы Өтебай» атаса, Елібайды жаушы-дархаттардың жетекшісі болуына орай «Көзді Елібай» деп атапты. «Көзді» деген сөздің мәнісі былай: Әлібек балаларының жігіттік шақтарымен қатар кейінгі жастары ұлғайған кісілік кездері де бейбіт, шуақты кезеңдер болған емес. Ылғи жан-жақтан жау анталаған алағайып, бір сәт те елге тыным жоқ аласапыран уақыт-тұғын. Сырттан соққан дұшпанмен аңдысумен, шабысумен өткен кезең-тұғын. Әлбетте, онда қазақ бүйірден соққан, арттан тықсырған жаудан үнемі беталды қаша берген жоқ. Тұтқиылдан тиген дұшпанмен әлдері келгенше алысып баққан, шегіне жүріп, олардың осал тұсын табуға тырысқан һәм реті келсе, тойтарыс беріп отырған. Ал жаудан алыстап, ес жиып алған соң арттағы дұшпанның аңысын аңдып, олардың әрекеттеріне орай қимыл жасауға ұмтылған. Ал мұндай кезде алыстағы жаудың қам-харакетін біліп отыру үшін тісқаққан аңдушы, тәжірибелі тыңшы-шабарман аса қажет. Елібай осындай қауіпті қызметтің басында жүрген, әрі осындай іспен шұғылданатын жігітерді басқарған.
Мұнай қызметті қазіргі біздің тілмен «барлау қызметі» немесе «барлаушы» дейді. Ал барлаушылық барлық замандардағы өткен соғыстардың бәрінде болған. Бір айтарымыз, қазақ тарихын зерттейтін ғалымдар мен жазушылардың ескілікті қазақтардың осындай қызметіне әлі күнге дейін көңіл бөлмей жүргендері өте өкінішті. Тіпті қазақтардың қалмаққа болсын, қытайға болсын, әйтеуір қандайда бір жаулардың арасына жіберген тыңшыларының қызметін көрсеткен, болмаса баяндаған бірде-бір тарихи көркем әдебиет те жоқ. Ал сол заманғы барлаушылар мен тыңшыларды басқарған Елібай сияқты кісілер жайында арнайы шығармалар түгілі, ең ақыры, екі-үш беттік мақала да жазылмапты.
Біз Төле бидің ел басқарғандығын, көркем тілді шешендігін, қолбасшылық қабілетін жалпылай айтып өтеміз де, оның соғыс тәсілін қалай жүргізгенін, жауға қарсы шайқасты қай уақытта бастағанын, қай мезгілде жеңіске жетуге болатынын болжаған әрекеттерін еш жазбаймыз немесе оған ешқандай назар да аудармаймыз. Ақиқатын айтсақ, мен деген зерттеуші мен жазушының өзінің мұндай нәрсеге көңіл аударуға кейде шамасы да келмейді. Бәлкім олардың тарихта болуы ықтимал, әрі болуға тиіс құбылыстарды зерттеуге өрелері жетпегендігінен осындай олқылықтар орын алып жатқан да болар.
Өзбекстанда 1926 жылы 28 жасында оқыс өлімге тап болған Асат Сапиев деген тарихшы болған. Оны қазіргілердің көбісі білмейді. Себебі оның жазғандарының бәрі кезінде өртелген немесе жойылуға бұйырылған. Былайша айтқанда, аты өшкен тарихшы. Бірақ әруақ қолдаған тарихшы екен, Ташкент және Ходжент аймағындағы қазақтардың тарихы туралы жазылған «Ходжент уәлаяты: қазақтар һәм тәжіктер» атты кітабының екі нұсқасы аман қалыпты. Ол кітаптың қалыңдығы 160 бет, 1925 жылы Ташкенттен 500 данамен шыққан. Көрші елдің бір кездегі саясатына байланысты кітап шыққан заматта тәркілеуге ұшыраған. Осы кітапта аталмыш аймақтарда XVIII-XIX ғасырларда жасаған қазақ-тәжіктердің бастарынан өткен тарихы баяндалады. А. Сапиев әсіресе, қалмақтардың Ташкентті қазақтардан үш рет тартып алғаны жайында баса жазады. Оған сенсек, жоңғарлар Ташкентті алғаш рет 1729 жылы бір жаулаған. Бірақ қалада тұрақтамай, қайтып кеткен. Одан соңғы шабуылы 1735 жылы болған. Онда да қалада тұрақтамай, кейін қайтқан. Ал 1939 жылы қаланы жаулап, бес жыл бойы сонда отырған. Бұл кезде Алатау, Қаратау атырабынан қалмақтан ығысып барған Төле бастаған ұлы жүз қолдары қазіргі Ходжент қаласының солтүстік бетіндегі жазықта шоғырланған екен.
Осы жерде біраз тұрақтап, ұлы жүз және орта жүз руларынан қол жинақтаған Төле би қалайда Ташкентті қайтарып алмаққа кіріседі. Бірақ алдымен қалада отырған қалмақтардың жай-күйін, әскери мықтылығын білу үшін олардың арасына тарақаттар (тыңшылар) жіберуді мақсаттайды және бұл істі інісі Елібайға табыстайды. Бұл жайында Сапиев жоғарыда аталған кітабында былай деп жазады: «Менен жүз жыл бұрын жасаған Пансат дамулла жазар-дүр. Қилы заманда қалмақтар қазақтардан Ташкентті үшінші мәрте тартып алыпты. Қазақ басшысы Төле би деген екен. Ол Бекабадта жатып, інісі Елібайға бұйырыпты: «Жаныңа тарақаттыққа машықтанған жігіттерді ал да, Ташкентке аттан! О жақтағы қалмақтардың ахуалын біл! Шаһар қамалының қай тұсы осал екенін байқа! Қамал үстіндегі қалмақ аламандарының саны қанша екенін біл! Лажы болса, өзің жігіттердің екі-үшеуін ертіп қала ішіне кір де, тайшының қай мезгілдерде бейқам болатынын анықта! Қала ішінде қанша ғаскер бар екенін шамала! Оларда қанша зеңбірек, қанша мылтық барлығын нақтыла! Шаһарға қай мезгілде шабуыл жасауға болатыны байқап, бізге тез хабарла»!
Елібай жас емес-дүр. Жасы жетпіске таяса да, жас жігіттей мықты екен. Қасында өзі сықылды епшіл, һәм мерген, һәм күшті, һәм айлалы он жігіті бар екен. Солармен бірге Ташкенттегі қалмақ ахуалын үш ай бойы бақылапты. Ақыры Сыры Мәнжі тайшының осал жерін тауып, қазақ сыпайларын шаһарға қаптатыпты» (өзбекшеден аударған автор).
Сапиев 1739-40 жылдардағы оқиғаны баяндап отыр және ол бұл жазбасында Елібайдың тек сыртқы әрекеттерін ғана суреттеумен шектелген. Әйтпесе, жасы жетпістегі адамның барлаушы қатарында жүруі үшін қандай мықты болуы керек. Содан соң ол заманда сырты түгел биік дуалдармен қоршалған, оның үстіне неше жүздеген қарауылдары бар Ташкенттің ішіне кіріп, жасырын жұмыс жасау да оңай емес? Ал Елібай жасының ұлғайғанына қарамай, осындай қиын жұмысты атқарған. Демек, ол қартайса да, жас күніндегі қайратты қалпынан ажырамаған. Және де Төле би ол жеткізген мәліметтер арқылы тиімді уақытта қалмаққа қарсы жорыққа шығып отырған. Дәл осы оқиғаның өзін қиялы жүйрік, тарихи қисынды жақсы меңгерген әлдеқандай қаламгер бір көркем шығармаға айналдырса ғой, қандай тамаша туынды шығар еді. Елібайдың халық үшін атқарған жақсы еңбектері мен көрсеткен батырлығы елге танылар еді. Әттең, біз – бүгінгі ұрпақ, аталар тарихына деген бойкүйездігіміз бен салғырттығымыздың кесірінен өткен ғасырлардағы бабаларымыздың ерліктері мен кейінгілерге үлгі боларлық жақсы істерінен мақұрым қалдық-ау. Күні кеше арамыздан кеткен әңгімешіл қариялардың өзімізге Елібай сынды ерлер жайында айтқан тамаша тәмсілдерін де жадымызға құйып алмаппыз. Әйтпесе, солар Елібай туралы талай айтты-ау.
80-ші жылдары Елібайдың ұрпағы Бәйдібек деген қария маған мынадай бір әңгіме айтқан: «Осы жұрттың бәрі белгілі бір адамды мадақтай беруге құмар. Сөйтеді де, сол белгілі адамның айналасында кімдер болғанын, әлгі белгіліні сонша дәрежеге жеткізген кімдер екенін айтудан қашқақтайды, болмаса олар туралы білгілері келмейді. Сөз жоқ, Төле би күллі қазаққа тұлға болған адам, бірақ оның бір ағасы мен бір інісі жайында жұрт неге ұмытады екен, осы? Елібайды Төле «Көзді інім» дейді екен. «Көзді» дегенінің мәнісі – Елібайдың көзі отыз-қырық шақырым жердегі адам мен аң-мал атаулыны анық көретін өткір болған екен. Одан соң ел шетіне жаудың жақындап қалғанын алдын-ала сезіп, бір төбенің басына шығып алып, неше шақырымда келе жатқан дұшпанның саны қанша екенін анықтап, санап береді екен. Осы қасиетіне қарап, Төле би үнемі жанындағыларға: «Қасымда Елішім (Елібайды Төле еркелетіп Елішім деген) барда жау жақындап қалды деп қорықпаймын» деп айтып жүреді екен. Елібайдың осындай кереметтілігінің арқасында қазақтар талай рет жаудың тұтқиыл шабуылынан аман қалыпты. Бір қызығы, Елібай атамыз ерке ұл боп өскендіктен, былайғы уақытта шаруаға бас ұрмайтын, серілік пен сәндікті қуған жігіт болыпты. Әрі мал да жинамапты. Оны өздерін жау қатерінен алдын-ала құтқарғаны үшін елдің өзі асырапты».
Бәйдібек қарияның айтқаны ауыздан-ауызға жеткен қарабайыр әңгіме болғанымен, астарында шындық бар тәмсіл. Бәлкім оның көзі неше шақырым алыста қыбырлап жүрген жанды нәрсенің не екенін ажырата алатын және дәл көретін қасиеті де болған шығар. Мұндай қасиеті бар адамдар да кездеседі өмірде. Алайда жаңағы әңгіменің астары өткір көзде емес, Елібайдың жау арасына барып, барлаушылық әрекетті жақсы атқара алғанын қара әңгімемен айқындап, қарапайым түсінікпен жеткізіп тұрған тәмсіл. Расында, жаугершілік заманда дұшпан арасына барып, өз халқы үшін барлаушылық қызметті ойдағыдай атқаратын, сонысымен елдің көзі бола білген жігіттерді келелі істерге ұйымдастыра алатын қасиеті бар Елібай да тегін кісі болмаған. Сондықтан да, ол – «Көзді Елібай» атанған. «Көзді» атанған кісінің соңында ел арасында «көзі де өткір болған» деген аңыздың да қатар жүретіні белгілі.
Елібай Әлібекұлы қалмақ соғысы кезінде барлаушылық қызметпен қатар, майданға араласып, жасы алпыстан асса да, соғыстарға араласып жүретін адам болыпты. Тарихтан белгілі, 1744 жылдың күзінде қазақтар қалмақтарды Ташкенттен қуып шығады да, одан соңғы майдандар қазіргі Қазығұрт тауының етегінде, Сайрамсу жағасындағы жазықта жалғасады. Осы кезде қалмақтардың басына баяғы Ақтабан шұбырынды кезінде қазақтар кешкен күй түсіп, қаша соғысады. Алаш өрендері оларға бір сәт те тыным бермей, ізбе-із ілесіп отырады. Бірақ қанша дегенмен әскерінің дені аман, мылтық-зеңбіректері бар қалмақтар бірдемде жеңіле салмай, жол-жолда ұрыс сала қашады. Ал қазақтар қашқан қалмақтардың ес жиюына, мылтық, зеңбіректерін оқтауға үлгертпеуге тырысып, өкшелей қуады. Қалмақтар Сайрамсудың жағасына келгенде мықтап бекініп, артта келе жатқан қазақтарға әжептеуір қарсылық көрсетеді. Ол кезде Сайрамсудың суы қазіргідей емес, өте мол, әрі атты адам беймарал кешіп өте алмайтын асау өзен екен. Көне естеліктердің айтуы бойынша, Елібай осы соғыста арғы бетте бекініп алып, қазақтарды өзеннен өткізбеу үшін оқ боратып жатқан қалмақтарға қатты ызаланып, жауға қарата: «Өлсем – қолым жағаңда болсын!» деп айқайлап, басқа серіктерінің «Тоқта!» дегендерін құлағына ілмей, атын бірден өзенге салыпты. Су ортасына жеткенде бірнеше мылтықтың оғы денесіне тиіп, аса қатты жарақаттаныпты. Астындағы аты ақылды жануар екен. Иесінің өлігін су ортасына қалдырмай, асау толқынмен алыса жүріп, бергі жағаға сау жетіпті. Осылайша, Елібай батыр 76 жасында қаза тауыпты.
Ауызекі әңгімелерде Елібай 54 жасында қайтыс болған деген сөз бар. Алайда ол әңгімеде оның қалай және қандай жағдайда о дүниелік болғаны айтылмайды. Егер Елібай расымен 54 жасында қайтыс болса, ол біріншіден, «Көзді Елібай» атана алмас еді, екіншіден, Төле би оған жоғарыдағыдай баға бермес еді, үшіншіден, ол Ақтабан шұбырынды зұлматын көрмес еді, төртіншіден, жаудан ығысқан қазақтармен ілесіп, Ташкенттен ары аспас еді, бесіншіден, ол туралы Асат Сапиев жазбас еді. Міне, осындай фактілердің бәрін ескерсек, Елібай туралы ол жайлы 76 жасында соғыс үстінде мерт болды деген сөздің қисыны бар деуімізге тура келеді. Қалай дегенмен де, бұл мақала Елібай туралы жазылып отырған алғашқы дүние ғой, сондықтан да, келешекте ол туралы жазылар көлемді еңбектерде бұл мәселе жайына көбірек ден қоямыз деген ойдамыз.
Бүгінде Елібайдан тараған ұрпақтар Төлеби ауданында үлкен бір ауыл болып отыр. Олар көбіне өздері тараған аталары – Елібайдың атын атамай, түптерін шартты түрде «Жаныс-Бесбаладан тарағанбыз» дейді. Өйткені Елібайдан – Айтқұл, Айтбай, Айтқожа, Қойсоймас, Дәуітбай атты бес бала туылған және қазіргі ұрпақтар осы бес баладан тарағандықтан, бұл әулет – «Бесбала Жаныс» аталып кеткен.
Елібай әулеттерінің ішінен кейінгі замандарда есімдері елге белгілі болған көптеген тұлғалар шыққан. Солардың бірі – Бекберді батыр. Бекбердіні біреулер қалмақ соғысының қаһарманы етіп шатастырып жүр. Шынтуайқа келгенде, Бекберді ат жалын тартып мінер жасқа толғанда қалмақтың қазақ даласынан құрығанына отыз-қырық жыл өткен. Оңтүстік қазақтары қалмақтан кейін жетпіс жылдай қырғыз шапқыншыларымен алысқан. Бір өкініштісі, осы шапқыншылық жайында тарихта көп айтыла бермейді. Оның шынайы шындығы енді-енді айтылып жүр. Қазақтың қалмақ соғысынан кейінгі батырларының аттары осы соғыста шыққан, әрі талай батырлар қырғыз шапқыншыларының қолынан қаза тапқан. Сондай қаһармандардың бірі – Бекберді батыр.
Қазақ-қырғыз қақтығысының түбі тереңде жатыр. Солай дегенмен де, бұл соғысқа кінәлі, әрі қақтығысты бірінші бастаған – қырғыздар. 1750-70 жылдары қазақ-қырғыз арасы әжептеуір бүлініп, екі жақ мың-мыңдап әскер шығарған қырғын соғыстар болады. Ақыры 1779 жылы Абылай хан Арқадан көп қол бастап келіп, қырғыздарды Меркі жерінде қирата жеңеді. Осыдан кейін соғыс тиылуы тиіс еді. Бірақ ескі кекті қуған қырғыздар тыншымай, Әулиеата, Шымкент, Түлкібас, Қазығұрт, Алатау маңындағы қазақтарға тыныштық бермейді. Өз кезегінде қазақтар да атқа қонып, олардан кек алу қамына кіріседі. Осындай жорықтардың бірінде, нақтысы – 1797 жылы қазіргі Қаржан тауының етегіне шабуылдап келген қырғыз шапқыншыларының бетін қайтарған жорықта Бекберді батыр қапыда қаза табады. Ол қаза тапқан оқиға ұзақтау әңгіме болғандықтан, бұл мақалада келтірмедік. Десек те, Бекберді батырдың да ел үшін көрсеткен ерліктері әлі күнге еленбей, шынайы бейнесі қазіргі жұртқа кеңінен таныстырылмай жүр. Келешек күндері реті келсе, Елібай мен Бекберді, сондай-ақ осы әулеттен шыққан басқа да атақты адамдар туралы үлкен еңбек жазсақ па дейміз. Ал қолдарыңыздағы жазбаны баста айтқанымыздай, сол үлкен еңбектерге апаратын алғашқы баспалдақ ретінде жазылған шағын шығарма десек те болады.
Иә, бізде тарих көп, ал елге танылмаған тарихи тұлғалар одан да көп…
Момбек ӘБДӘКІМҰЛЫ, жазушы, тарихшы, профессор.

Жаңа оқу жылы да басталды. Жазғы демалысты ойдағыдай өткізген балалар мектепті сағынып та үлгергендей. Ата-ананы абыр-сабыр күйге түсіріп, қажетті дүниелерін жинақтауды да елгезектікпен ертерек бастады. Тамыз айы – базар айы. 2-3, кейбірі 4 перзентін жетектеп саудагерлерді жағалады. Жағалағаны – демек қаржысы бар. Ал, айлығы шайлығынан артылмайтындар әдеттегідей «қамқор» жандардың жолын тосты.

«Мектепке жол» акциясы – дәстүрлі шара. Жыл сайын әлеуметтік жағдайы төмен, жетім, жартылай жетім балалардың тізімін алып, атын атап, түсін түстеп, кейбір жұрт қайырымдылық жасауға кіріседі. Базбірі болса саналы түрде, шын жүректен жанашырлық танытып, сауаптан құр қалғысы келмей ат салысса, енді кей демеушілер бұл шараға қайта-қайта хат жазудың нәтижесінде, амалдың жоғынан қатысады.
Шын мәнінде сауап іс жасырын болғаны дұрыс. Әйтсе де, бүгінде жасаған жақсылығын да «пиарить» ететін мекемелерді, кәсіпкерлерді түсіне алмаймыз. Қолыңнан келген жақсылық — Алланың берген ризығы. Садақа беру мұсылманға сүннет. «Бір қолың бергенін екінші қолың көрмесін» деген мағынада насихат айтатын молдаларымыздың да қамқорлығы арзан пиардың негізіне айналғаны өкінішті.
Біріншіден, осындай әрекет арқылы біз балалардың жанын жаралап жүргенімізді білеміз бе? Онсыз да тағдырынан теперіш көрген жеткіншектеріміз өзін қоғамнан тыс сезініп, өз ортасында өзін кем санап жүреді. Жаралы жүректі «қайырымдылық» әрекетін жамылып жұлмалап жүрген жоқпыз ба?
«Мектепке жол» — қоғамға керек акция. Бірақ, дәл осы форматта емес. Қамқорлыққа зәру балалардың тізімі барлық білім беру бөлімдерінде бар. Ерікті азаматтар мамандармен байланысып, мұқтаж оқушылардың үйлеріне барып, басынан сипап, сый-сияпатын берсе – жеткілікті.
Бірақ, біз олай жасамаймыз. Жұрт көруі керек. Теледидарға түсіріп, бұқаралық ақпарат құралдарына суреттерімен қосып жариялап, қандай керемет іс жасағанымызды жарнамалаймыз.
Өткен жылы Қазақстан Мұсылмандары діни басқармасы жылдағы үрдіс бойынша еліміздің жер-жерінде «Мектепке жол» қайрымдылық акциясын жүргізді. Игі шара әсем қала Алматыдан бастау алды. Алатау ауданы, Дархан ықшамауданында орналасқан мешітте әлеуметтік аз қамтылған отбасында тәрбиеленіп жатқан 70 балаға қайрымдылық көмек жасалып, толықтай мектепке арналған арнайы киімдер мен сөмкелер үлестірілді», деп Қазақстан мұсылмандары діни басқармасының ресми сайты жазады да, көзін жәудіретіп балалардың суретін жариялайды.
Былтыр Шымкент қаласының әкімдігі нің фейсбук парақшасында «Бүгін Шымкенттегі дендросаябақта қала әкімі Ғабидолла Әбдірахымов, қалалық мәслихат депутаттары, «Нұр Отан» партиясының өкілдері, білім және тәрбие беру ұйымдарының басшылары, ұстаздар қауымының қатысуымен республикалық «Мектепке жол» акциясы өтті» деп хабарлайды да, қала әкімінің балаларға сый-сияпат тапсырып тұрған сәтінен сурет салады.
Ал, сол кездегі Отырардағы акция туралы хабар «Қазақстан-Шымкент» арнасында «Көпбалалы Зұлпыхаровтар отбасында 8 жан бар. Үйдегі 5 баланың 4-уі мектепке барады. Оларды оқу жылына дайындау үшін қажетті қаражатты ата-ананың қалтасы көтермейді. Өйткені, отағасының тұрақты жұмысы жоқ, ал отанасының жалақысы төмен» деген сөздермен басталады.
Суреттерді жарияламағанды жөн көрдік, өйткені олардың жарияланғаны аз емес.
Айтып өткеніміз жәй мысал үшін, шындап келгенде осындай жағдай бүгінгі таңда барлық құрылымда жүзеге асуда.
Жарнама үшін басқа жұмыс жетеді. Сауап істі сергелдеңге салмағанымыз абзал, ардақты ағайын!
Сәуле ӘБДЕШОВА,
Сайрам ауданы.

Мемлекет басшысы Нұрсұлтан Назарбаевтың «Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру» атты мақаласы санаға серпіліс тудырып, тұтас елге қозғау салды. Жұрт жайдары қабылдаған ол мақалада келешекті болжай білетін, алдағыны ойлай алатын Елбасымыз Қазақстанның дамуы жолында жаңа сапалық деңгейге қол жеткізетін айқын да жасампаз идеяларды ұсынады.
Қолға алсақ «Алдымыздан ақ күн туатын» нақты қадамдар мақала өзегіне айналады. Өрісті өрлеуімізге негіз болатын мақалада айтылған орамды ойларды зерделемес бұрын, оған қойылған тақырыптың мәнін мәністей кеткен жөн сияқты. «Ел межесі – елулік» деп алға қарай ұмсынған қазақ елінің ендігі мақсаты – ең дамыған отыз елдің қатарынан орын алу. Бұл тоқтаусыз талқыланып жатқан тақырып. Осы бағытта мемлекет экономикасын көтеретін түрлі реформалар мен бағдарламалар қабылданып жүзеге асуда. Бірақ «мақсатқа жету үшін біздің санамыз ісімізден озып жүруі, яғни одан бұрын жаңғырып отыруы тиіс. Бұл саяси және экономикалық жаңғыруларды толықтырып қана қоймай, олардың өзегіне айналатыны» (Елбасы теңеуі) анық. Сана өзгермей, сапа өзгермейді. Асқақ арманға қол жеткізудің басты кілті ол – сананы жаңғырту болып табылады. Аталған мақалада сол рухани жаңғыруға даңғыл жол ашатын мүмкіндіктер мен нақты қадамдар көрініс табады.
Кіріспе және «ХХ ғасырдағы ұлттық сана туралы», «Таяу жылдардағы міндеттер» атты екі негізгі тарау мен қорытындыдан тұратын мақаланың «Сананы жаңғырту» атты алғашқы тарауының мазмұны көңілімнің төрінен орын алды. Іргелі ізденістердің жиынтығы саналатын ол тарау 6 бағытты қамтиды. Олар «Бәсекеге қабілеттілік», «Прагматизм», «Ұлттық бірегейлікті сақтау», «Білімнің салтанат құруы», «Қазақстанның революциялық емес, эволюциялық дамуы» және «Сананың ашықтығы» сынды жоталы-жоталы тақырыптармен белгіленген.
Қазақ елін дамытуға бағытталған идеологиялық тұжырымдаманың әр бағытында айтылған ойға терең бойласаң мақаланың ісімізді ілгерілетуде бағыт алар бағдарымыз екеніне көз жеткізесің.
Бұл тұрғыда тарқатып айтпас бұрын сәл артқа шегініс жасап, жыл басындағы Елбасының халыққа арнаған «Қазақстанның үшінші жаңғыруы: жаһандық бәсекеге қабілеттілік атты» Жолдауындағы кейбір жолдарды еске түсірсек. Онда Ұлт Көшбасшысы «Мәңгілік Ел» боламыз деп еңсе тіктеп, өзімізге үлкен міндет жүктеген Қазақстанның Кеңес Одағынан шығып, өз алдына мемлекет болған 1991 жылдағы тарихи кезеңде бірінші жаңғыруға аяқ басқанын, одан абыроймен өтіп, 1997 жылы қабылданған «Қазақстан 2030» стратегиясындағы нақты міндеттердің орындалып, бәсекеге қабілетті елу мемлекеттің қатарынан көрінгеніміз екінші жаңғыру аралығын қамтығанына тоқталып өтеді. Ендігі кезекте «Қазақстан–2050» Стратегиясының мақсаттарына бастайтын үшінші жаңғыруға аяқ басқанымызды алға тартады. Бұл бағытта қолға алынуы тиіс талаптар мен тапсырмалар көрсетіледі. Үшінші жаңғыру кезеңін лайықты түрде еңсеруде «Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру» мақаласындағы міндеттердің жүзеге асуы үлкен маңызға ие. Өйткені бұл екеуінің арасында бір-бірін толықтырып тұрған тығыз байланыс бар.
Біздің ең негізгі байлығымыздың бірі – ол тәуелсіздік. Егемендік – ата-бабамыз сан ғасырдан бері арман еткен бақ жұлдызымыз. Сол бақты бабында ұстау үшін бізге ең қажетті тетіктің бірі ол бәсекелік қабілетті болу. Бұл туралы Елбасы «Болашақта ұлттың табысты болуы оның табиғи байлығымен емес, адамдарының бәсекелік қабілетімен айқындалады», — деп түсінік береді. Қоғамда немесе жаһандық нарықта бағасы не болмаса сапасы жөнінен өзгелерден жақсы қырынан ерекшелене түсетін ұтымды дүние ұсыну бәсекелік қабілеттің талабынан табылуды білдіреді. Мұндай сынақтардан сапаланған адаммен жақын таныса түссеңіз оның көзі ашық, көкірегі ояу азамат екеніне көз жеткізесіз. Яғни, оның күн құрғатпай дамып жатқан технологияның тілін жетік түсінетінін, бір тілде шектеліп қалмай, өзге де шетел тілдерін меңгергенін, жер бетінде болып жатқан әрбір жаңалықтан хабардар болып, оған пікір білдіріп, үн қоса алатындығын байқай аласыз. Рухани жаңғырудың жолдары баяндалған мақаланың «Бәсекелік қабілет» бөлімінде мұндай мерейлі міндетке қол жеткізуде компьютерлік сауаттылыққа, шет тілдерін білуге, мәдени ашықтық сияқты факторлардың бойымызда көрініс тауып жатуына тер тамшыларын төгу қажеттігі жазылады. Бұл жолдағы үлкен ізденіс пен табандылық Сізді бес қаруын бойына сіңірген бесаспап маман етіп қалыптастырады. Бұл бәсекелік қабілеттің басты белгісі.
Қазақ әдебиетінің абызы Әбіш Кекілбаевтың «Бағалай білмегенге – бақ қонбайды, қуана білмегенге – құт қонбайды» деген тәмсілі бар. Парасат пайымы әбден толысқан оның көкейінің төрінен шыққан бұл сөзге терең мән берсек, дөп басып айтылған шындық екенін аңғарасыз. Біз әлімсақтан жер еміп, күнелткен халықпыз. Ырыздығымызды Жер-Ана төсінен айырып келеміз. Бірақ бір жылдарда оны тиімді пайдалануда ақылды алға салмадық. Мемлекет басшысы осының салдарынан бірнеше жылдың ішінде миллиондаған гектар даламыздың аяусыз жыртылғанын, даланың барлық құнары құрдымға кеткенін, бұл ысарапшылдыққа жол берудің ащы мысалы екенін айтады. Және де ол өткеннен сабақ алып, мұндай ысырапшылдыққа жол бермеуіміз керектігін алға тарта келе, «қазіргі қоғамда шынайы мәдениеттің белгісі – орынсыз сән-салтанат емес. Керісінше, ұстамдылық, қанағатшылдық пен қарапайымдылық, үнемшілдік пен орынды пайдалану көргенділікті көрсетеді» деп ой түйеді. Алғашқы тараудың екінші бағытына «Прагматизм» деп тақырып қоюдың мәні, міне, осында.
Мақалада көтерілген келесі бір бағыт – ұлттық бірегейлікті сақтау деп аталады. Онда Елбасы «Ұлттық салт-дәстүрлеріміз, тіліміз бен музыкамыз, әдебиетіміз, жоралғыларымыз, бір сөзбен айтқанда ұлттық рухымыз бойымызда мәңгі қалуға тиіс» екенін тілге тиек етеді. Сондай-ақ ол, мына ұлттың дамуына кедергі болатын өткеннің керітартпа тұстарынан бас тарту керектігі туралы ойын да ашық айтады. Елбасының бұл ұсынысы қос қолдап тұрып құптарлық жәйт екені ақиқат.
Қазақта «Бөлінгенді бөрі жейді» деген сақтыққа шақырар сөз бар. Өкінішке орай біздің елде жерге бөлінетін азаматтар бар. Іскерлікке бейім адамдардан тұратын қоғам қалыптастыру жолында мұндай жершілдіктің көрініс беруі, жең ұшынан жалғасқан тамыр-таныстықтың дендеп орнауына, «бармақ басты, көз қыстының» кебін киген көріністердің көптеп көрініс табуына, «ала қойды бөле қырқудың» етек жаюына, мұның барлығы да алға қарай адымдауымызға тұсау салатыны апаратыны анық. Тұтас ұлттың дамуына кедергі болатын өткеннің осы сынды керітартпа тұстарынан бас тарту арқылы ұлттық санамыздың еш кедергісіз кемелденуіне жол ашамыз.
Техника күн сайын дамыл таппай дамып жатқан мына заманда, кейбір кәсіптер қолданыстан шығып жатыр. Технологияның қарыштап дамуы көптеген азаматтарды отбасылық ырыздығынан айырып жатқан жағдайы бар. Сондай сәтте тек бір кәсіптің құлағынан ұстап қалуды құп көрмей, ізденіп, өзін тағы бір қырынан сынап көріп, бір бойына бірнеше қасиетті қабыстыра білген еңбекқор азаматтар дағдарып қалмай, басқа жұмысқа кірісіп, екі қолға бір күрек тауып жатқаны қуанарлық жағдай. Бірақ мұндай талаптың үдесінен табылып жатқандар көп емес. «Бір адам бір кәсіпті меңгерсе болғаны» деген таптаурын түсінікте жүргендері де жетерлік. Сондықтан «білімді мыңды жығатын» мына заманда білімді, көзі ашық, көкірегі ояу болуға ұмтылу басты мақсат. «Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру» атты мақаласында Президент Нұрсұлтан Назарбаев осыған баса мән беріп, ерекше тоқталып өтеді. Білімнің әркез салтанат құратынын айтқан мемлекет басшысы «…біз білімге бөлінетін бюджет шығыстарының үлесі жөнінен әлемдегі ең алдыңғы қатарлы елдердің санатына қосылып отырмыз.
Табысты болудың ең іргелі, басты факторы білім екенін әркім терең түсінуі керек. Жастарымыз басымдық беретін межелердің қатарында білім әрдайым бірінші орында тұруы шарт. Себебі, құндылықтар жүйесінде білімді бәрінен биік қоятын ұлт қана табысқа жетеді» дейді. Мемлекет басшысының өзінің биылғы Жолдауында жұмыс таба алмай жүрген және нәтижелі еңбекпен шұғылданбай жүрген жастар үшін тегін кәсіптік-техникалық білім алу жобасы іске асырылғанын, оны меңгерген мамандар экономикадағы жаңа өндірістердің ісін өрге сүйреуіне сеп болу керектігін атап өтеді. Бұл жоғарыда Елбасының биылғы Жолдауы мен рухани жаңғыру жайы айтылған мақаланың арасында бір-бірін толықтырып тұрған тығыз байланыстың бар екендігі туралы сөзіміздің жарқын мысалы.
Мақалада революциялық даму емес, эволюциялық дамуды бағдар етудің мәніне кең түсінік берілген. Өткен ХХ ғасырда демографиялық тұрғыдан тежелуімізге жасалған соққылар, ана тіліміз бен мәдениетімізді құрдымға жіберудің сан амалы, талай-талай құнарлы жерімізге экологиялық апат деген жұттың жабысуына ықпал болған революциялық сілкіністер орын алды. Ұлт болып ұйысып отырған халықты кенедей қыруға бастайтын революциялар дәуірі келмеске кетті деп арқаны кеңге салуға әлі ерте. Бұл жайында Елбасы мақалада «революциялар дәуірі әлі біткен жоқ… Бүгінде революциялар өңін өзгертіп, ұлттық, діни, мәдени, сепаратистік перде жамылды» деп қазіргі таңда елге қауіп төндіретін, айрандай ұйып отырған халықтың бірлігіне іріткі салатын топтардың бар екенін меңзейді. Жалпы революциялық әрекеттердің орын алуы кез келген елді оңалтпайды, омалтпаса. Соғыс оты тұтанғанына жеті жыл толған Сирия мемлекеті сол сөзімізге мысал. Белгілі бір топтың теріс әрекетінен жалын шарпыған бұл қанды қақтығыс салдарынан бүгінге дейін сол елдегі 5 миллион адам өз елінен қашып, босқын болып кетті. Үдере көшкен халықтың көші көлікті болып жатыр деп ойласаңыз тағы да қателесіз. Барлығы да талғажау болар тамақ таппай, ашқұрсақ болып, сабылып жүргені. Қаншама халықтың оқ пен оттың ортасында қаза тапқаны бір бөлек тақырып. Мұның барлығы революциялық әрекеттерді мақсат еткен топтардың теріс ниетінен туған тағдыр. Мұндай азаматтар әлемнің әр түкпірінде кездеседі. Олардың құрбаны болмай, керісінше жасаған әрекеттері мен төңкерістеріне тойтарыс беру үшін ең бірінші кезекте халықтың рухы мықты болуы қажет. «Рухы мықты халықты жау алмайды» деп бекер айтылмаған. Бұл жолда сананы сергіту керек. Алтыншы бөлімге «Сананың ашықтығы» деп айдар беруінің мазмұны, міне, осында.
Жасыратыны жоқ арамызда жаһанда кәсіби байланыс құралы болып табылатын ағылшын тілін үйрен десе алакөңіл болатындар жетерлік. Оны меңгеру ұлттық тілімізге жасалған сатқындық деген тоқтамға келетіндер де жоқ емес. Бірақ, бұл қате түсінік. Ағылшын тілін үйренуге талпынбай ұлттық жаңғыру өз деңгейінде болады деу қисынсыз. Оны Елбасымыз негізді дәлелдермен нақтылап береді.
Ол ағылшын тілін үйрену арқылы төрткүл дүниеде болып жатқан жаңалықтардан хабардар болып, оларды ой елегінен өткізуге болатынын, жаңа технологияның тілін түсінуге жол ашылатынын, өз кезегінде бұл жоғарыда айтып өткен сапалы еңбек өнімін ұсынудың басты талаптарын игерудің ең негізгі шарты екенін, әлемде кәсіби байланыс құралы дәрежесін алған ағылшын тілін түсіне алу өзгелердің озық жетістіктерін бойға сіңірудің керемет мүмкіндігі екенін қадап айтады. Тіл үйренбей ісіміз ілгері баспайтыны жайында салиқалы мысалдар келтірген Елбасы бұл тұрғыдағы ойын «Өзімдікі ғана таңсық, өзгенікі – қаңсық» деп кері тартпай, ашық болу, басқалардың ең озық жетістіктерін қабылдай білу, бұл – табыстың кілті, әрі ашық зерденің басты көрсеткіштерінің бірі» деп қорытындылайды.
Сөз соңында санаға сәуле түсіретін «Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру» мақаласының Тәуелсіздік деген бағымызды бабында ұстаудың негізгі қағидалары көрініс тапқан бағдарламалық құжат екенін баса айтқым келеді.
Байкен ӘШІРБАЕВ, «Құрмет» орденінің иегері.

 

Осы мерзімнен сәл ғана бұрын өткен Жаңғырту жөніндегі ұлттық комиссия жұмысының мәселелеріне арналған кеңесте Президент: «Бірқатар мемлекеттік органдарда «командалық ауыс-түйіске» байланысты басшылық құрамның ауысу деңгейі жоғары екені байқалады» деді. Жалпы бүгінге дейінгі талай-талай жиындарда да командалық әдіс-тәсілмен жұмысқа қатысты мәселе аз көтерілген жоқ. Тіпті, Н.Назарбаев алтыншы шақырылымдағы Парламенттің алғашқы сессиясында: «Қазақстанда шенеуніктердің командалық ауысу тәжірибесіне тоқтады. Бірінші басшының ауысуымен артынан, бізде топ болып ауысатын тәжірибе болғаны рас. Егер былтырғы үш айда 1 722 шенеунік осындай тәсілмен қызмет ауыстырған болса, биыл ол барлығы 90 болды» — деген болатын.

Командалық әдіске сан мәрте тиым болса да, «өз адамын» сүйреп жүретіндер әлі де бар көрінеді. Қарамағындағы қызметкерлері топ-тобымен қылмыстық жауаптылыққа тартылып, қамалып жатса да, «сүттен ақ, судан таза» болып, қызметі көтеріліп кеткен ОҚО Ішкі істер департаментінің басшысы Асқар Оспановтан кейін Оңтүстік полициясы департаментінің тізгінін қолға алған Жанат Сүлейменовтің келуімен жаңа, әрі тың өзгерістерге үміттенгеніміз рас. Әзірге полиция полковнигі Жанат Қуанышұлы жоғары деңгейлі оң көрсеткіштерімен ешкімді қуанта алмай отырғандығы өткір шындықтың көшін бастап тұрғаны рас.
Есесіне өзінің командасын жинақтауға берік бел шешкенін аңғару қиын емес. Оған Отырар аудандық ішкі істер бөліміне Қызылорда облысынан командалық тәсілмен Мұхтар Әбілдаевты алдыртуы дәлел бола алады. Әбілдаевты Шымкентке ғана тартқан жоқ. Бұған дейін Қызылордаға да алдыртқан. Оған дейін Көліктегі ішкі істер департаментінде де бірге қызмет атқарған. Сонымен, өзінің ізінен қалдырмайтын, әсіресе полицияға жұмысқа қабылдау саласын сеніп тапсыратын Мұхтар Шардарбекұлы деген кім болды соншалық? «Неге Сүлейменов Әбілдаевқа құштар, неге сүйрелеп жүр?» деген орынды сұрақтың туындайтыны рас. Оңтүстік Қазақстан облысы аумағында Әбілдаев секілді тәжірибелі басшы азаматтың табылмауына сол Сүлейменов қандай жүйелі түсінік берер екен? Енді осыған орай біршама мәселелердің қазіргі ахуалын, хал-қадіріміздің жеткенінше шүбәсіз зерделеп көрелік.
Қызылорда облыстық ішкі істер департаментінде М.Әбілдаевтың кадр басқармасын басқарғанын білеміз. Астанадан Сыр еліне қызметі ауысқан Ж.Сүлейменовке жергілікті полиция қызметіндегілерден кадр қызметін басқаратын маман табылмады дегенге сену қиын әрине. Дұрысы сенімді адамы болмады деу сәл-пәл келетіндей. Оның үстіне бізде, әсіресе, Оңтүстікте полицияға жұмысқа кірудің заңда көзделген ережелерінен тыс «басқалай себептері» жетеді. Басқалай себептерге жұмысқа таныс арқылы және сыйақы беріп кіру жатады. Бізде «ақша беріп жұмысқа кірдім» дегенге емес, «полицияға жұмысқа мені тегін алды» дегенге таң қалады. Соған қарағанда, қалың жұртшылық «ақшасыз полицияға жұмысқа кіру болады» дегенге сенбейді. Арғысын өзіңіз бағамдай беріңіз. Соған қарап, кадр басқармасы басшысы лауазымына өзінің артынан адам ертіп келген департамент басшысының әрекеті осындай күмәнға жетелейді. Әрине, дәл осылай екен деп нақтылаудан аулақпыз. Оқырманның қазір көзі ашық, көкірегі ояу. Нақты өмірдегі көріністі біздің суреттеуімізсіз-ақ түсініп алады. Өйтпесе, Астанадан Әбілдаевты Қызылордаға алдыртуға қандай басқа себеп бар дейсіз?!.
…Сүлейменовтің департамент басшысы, ал Әбілдаевтың кадр басқармасы бастығы лауазымында отырғанда Қызылорда облысы бойынша қанша адам қызметке тұрды және іріктеу заңды болды ма дегенге жауап іздеп, сұрақты зерделеп алуға әбден болады. Қызылордалық әріптестермен жолығып, алдағы уақытта журналистік зерделеу жүргізсек деген ойымыз да жоқ емес. Оны келер күндердің еншісіне қалдырып, әзірге басты тақырыпқа қайта оралайық.
Айтпақшы, осыған дейін Әбілдаевтың Қызылордадан Шымкентке департаменттің кадр басқармасы басшысы лауазымына келетіні айтылған. Ол қауесет негізсіз де емес. Тек бірден тағайындауға реті келмеген болу керек. Алдағы уақытта Отырардан кадр басқармасы басшысы қызметіне жайғасып жатса, таң қалмаңыз. Мұны Қызылордада жүргенде-ақ, Әбілдаевтың өзі бір туысына: «Сүлейменов Шымкентке барды. Жуырда кадр басқармасына барып қаламын» дегенін біз де естігенбіз. Шындығы, бір әділдігі бұл әңгіме ол кісі Отырарға қызметке келгенге дейін болған.
Алдымен Әбілдаев деген кім? Осыған аз-кем тоқталып өтсек. Мұхтар Шардарбекұлының сонау Кеңес дәуірі жылдары Жамбылдың Жаңатасындағы ОБХСС қызметкері болғанын сол жылдарғы қызметтестері Әнуар Байдуллаевтан, Данияр Мұсаевтан шамалы естігенім бар. Ол әңгімелерден Мұхтар Әбілдаевтың белсенділер қатарында емес, жай қатардағы инспектор болғанын, аса көзге түсе қоймағанын аңғарғанмын. Нақты өзімнің таныс болған кезім, ол Оңтүстік-Шығыс Көлік полициясы департаментінде болды. Біз бір басқармада қызмет атқардық. Мұхтар Әбілдаев Өзіндік қауіпсіздік басқармасы басшысы да, мен осы басқарманың аса маңызды істер жөніндегі аға тергеушісі лауазымында болдым. Екеуміз де полиция подполковнигі шенінде едік. Алғаш әділ басшы ретінде көрінгісі келген кісінің уақыт өте келе, шынайы бет-бейнесі ашыла түсті. Айтпақшы осы өзіндік қауіпсіздік басқармасына басшы болғанға дейін, ол бірнеше ай сол департаменттің Көші-қон полициясы басқармасы басшысы қызметінде болыпты. Кейін қызметі ауысқанда, артынан өзінің сенімді өкілдері саналатын екі бірдей қызметкер Нұржан Құдабаев пен Алмас Төлегеновты ертіп келгені бар. Ал Алматыдағы көлік полициясы департаментіне Шу қалалық ІІБ бастығы лауазымынан ауысқанын білеміз. Жалпы, басшылық лауазым дегенде Әбілдаевтың салымы бар. Ол жағынан Алла жарылқаған екен. Талай жерде бастық болды. Артынан ере келген екі қызметкер бастықтың жеке тапсырмаларымен көп жүретінін сол кездегі қызметтегілер жоққа шығара қоймас. Сондықтан, үнемі жеке тапсырмада жүретін оларға деген басшының қабағы да оң. Кемшілігіне де кешіріммен қарайды. Олай дейтінім, бірде басқарма басшысының орынбасары Альберт Майоровқа жекелей тапсырма берді.
– Альберт, жедел уәкілдердің қызметтік құжаттарын тексеріп, маған баяндаңыз, — деді.
Артынша-ақ, екі қызметкердің жұмыс көрсеткішіндегі кемшіліктері тізілген баянат Әбілдаевтың қызмет столында жатты. Бірі Данияр Ергебековке қатысты, екіншісі Алмас Төлегеновке қатысты баянат. Біріншісі қылмысты әрекетті жедел әшкере ете білетін білікті қызметкер, бірақ шындық сөз айтамын деп бастыққа жиі жақпай қала беретіні бар-тын. Екіншісі министрліктегі біздің басшылықты әуежайдан жеке көлігімен күтіп алып, шығарып салып жүретін, бастықтың «көзі һәм құлағы» еді. Әбілдаевтың жеке тапсырмаларын бұлжытпай орындайтын Алмасты бастық марапатқа ұсынды да, ылғи қара жұмыста жүретін адал қызметкер Даниярға құжат жинақтап, тәртіптік шара көрілсін деп Астанаға хат жолдады. Мұны естіген Даниярдың ұнжырғасы түсіп, жұмысқа деген ынтасы жоғалды. Ал кемшілігі бола тұрса да, бастыққа «приближенный» болғандығы арқасында ғана Алмас марапатқа ұсынылды. Онысына ыңғайсыздық сезінбейтін ол – «менің кінәм жоқ» дегендей кейіпте жүрді.
Жұмыс болған соң, ұрыс-керіс, айғай-шу да қатар шығып қалып жатады емес пе. Осындай бір отырыста мен:
– Мәке, кемшілік екі бірдей қызметкерден анықталса да, неге біріне марапат, екінсішіне сөгіс – деп сұрақты төтесінен қойдым. Жедел қызметкерлердің жұмысына берілген бағадан мені бейхабар деп ойлаған Мұхтар Әбілдаев: «Сен қайдан білесің оны? Бірінде кемшілік көп, екінішісінде көрсеткіші басым» — деп соқты. Осының алдында ғана осы әділетсіздік жайлы жедел уәкілдердің өздері екі баянатты да маған көрсеткен еді. Соның көшірмесін қолына ұстаттым. Оқып шықты. Сөзбе-сөз бірдей. Кемшілігі де тең. Аздап таң қалып, «разберемся» деп қойды. Есесіне маған шүйлікті. Сарыағаш стансасына басшылық лауазымға барар жолымды бөгеді. Шымкентке тергеу бөлімшесіне басшы болып кеткелі тұрғанымды естіп, жоқ жерден ілік іздеп, тағы да тиым салды. Не керек, мұндай жағдайда бастықпен ары қарайғы қызметте абырой таппаспын деп, басқа қызметке ауысып кеттім.
Айтпақшы Әбілдаев басқарған басқармада тергеуші болып жүргенімде, бастықтың артынан бір материал пәле боп жабысқаны есімде. Қысқаша қайырсақ, ол Шу қалалық полиция бөлімін басқарған уақытта сондағы бір тергеушіге жүк көлігіндегі ұрланған айғақты затты (мәшине толы металл не құрылыс заттары, нақты есімде жоқ) өзінің үйіне апаруға нұсқау береді. Прокуратура тексеру жүргізіп, Әбілдаевтың қызметін асыра пайдаланғанын әшкерелейді. Үстінен құжаттар жинақталып, іс бірде ашылады… бірде қысқарады… Алматыда отырса да, жамбылдықтар Әбілдаевтан жауап алады. Ақырғы бір жауабына мен көмектестім. Оған өзі сұранды. «Мына материал пәле болды, артымнан келеді де тұрады» деген соң, тергеуші сұрақтарын маған беріңіз дедім де, отырып жазып шықтым. Сонда өзінің атынан мен жазып шыққан жауап алу хаттамасын оқып шыққан Әбілдаев: «Жақсы жазыпсың, енді құлағыма тыныштық болатын шығар, — дегені бар. Артынша ісі шындығында басылып, түпкілікті тыншып кетті.
Тағы есте қалған мына бір оқиға да оқырманды қызықтырар деп ойлаймын. Екі қызметкерге қатысты пікірімді жиналыста айтқан күні, кабинетте бір құжаттың көшірмесін жасап отырдым. Кеңсеге Әбілдаев кіріп келген уақытта мен әлгі құжатты неге екені есімде жоқ, папкаға емес, костюмімнің ішкі қалтасына салыппын. Соны байқаған ол менен күдіктеніп, «ана жасырған не қағаз, қане көрсет» деп үрейленгенін байқадым. Құпия дәнемесі жоқ болса да, мен қырсығып не құжат екенін оған сол күйі көрсетпей қойдым. «Сізге еш қатысы жоқ» — дедім. Сол күні кешкісін мен жұмыстан кеткен уақытта, өзіне сенімді жедел уәкілдің біріне тапсырма беріп, басқармада сақталатын қылмыстық іс қозғаудан бас тарту құжаттарының барлығын көлікке артып, әлгі жедел уәкілдің үйіне апарып тастапты. Негізі қызмет орнында сақталуға тиісті «отказной материалдар» еді. Бір құжаттың көшірмесін жасап отырған мені көріп, бұл «менің артымды қазуға ыңғайланды ма» дегені ме, білмеймін, әйтеуір солай жасағанын естіп-білдім. Не керек, өзін әшкере ететін деректерден қорықты білем. Соған қарағанда қорқуға негіз болғаны ғой. Менен аяқ тартып жүргені бір жағы мен үшін дұрыс болды. Көп кешікпей өзім де ауысып кеттім. Ауысуға қажетті барлық құжаттарыма кедергісіз-ақ қол қойып берді. Жұмысқа қабілетті қызметкер ретінде маған оң мінездеме де жазып берді. Менен құтылуға асықты білем.
Мұхтар Шардарбекұлы жайлы білетін аз-кем тұстар осылар. Қанша жерден басшылық қызметте болса да, өзі орысшаға шорқақ. Әрине, орысшаны білмеу қазіргі уақытта әбестік емес. Шымкент пен Жамбылда немесе Қызылордада орыс тілін білмеудің қажеттілігі аса сезіле қоймас. Тіпті қажеттілік те аз болар. Ал енді сол жылдары Алматыда отырған шағында, Астанаға телефон арқылы жауап берген уақытта қатты қиналатыны есімде. Себебі Ішкі істер министрлігінде отырған көп қазағың ана тілін жетік біле бермейтін. Телефон арқылы селектор да орысша өтетін. Сондайда терлеп кететін. Жамбыл облысына Жаманбаев басшы болып келген уақытта, алдына кірген Әбілдаевқа генерал ары қарай бірге қызметтес бола алмайтынын емеурінмен жеткізсе керек. Артынша Алматыдан жаңа қызмет орнын тапқан ол шудағыларға жайған қоштасу дастарханында: «Зимобат будем здес» — дейді. Онысы мен аз уақытқа кетіп барамын, күзге қарай қайта кеп қаламын, осында қыстаймыз дегені екен. Оны жамбылдық әріптестермен отырғанда естіген едім. Араларында нақышына келтіріп, жіңішкелік белгісінсіз, екпінін айнытпай Мұхтардың дауысымен салып беретіндері бар. Мұхтардың өзі Шымкенттің тумасы бола тұра маған және Ергебековке қатыстырып бірде: «Опшы, шымкенттіктерді жұмысқа алмау керек» — дегені бар. Өзін Жамбыл облысында көп қызметте болғанын ерекшелеп, Шымкентте қызметте болмағаныма шүкір деп қоятын. Созақтан-ақ шыққан азаматтың айтқаны осы. Енді Отырарға басшы болып жайғасты. Келесі кезекте облыс орталығына жылжу ойында бар.
Мұхтар Шардарбекұлын қайта көрмедім. Бәлкім одан бергі өткен уақытта ол кісі кемелденіп, тәжірибесі толысып, бұрыңғыдан күшті басшыға айналған да болар. Кім біледі?!. Бірақ, қанша жерден тәжірибелі болса да, департамент басшысы Жанат Сүлейменовтің Әбілдаевты артынан қалдырмай мұрнынан жетектеп жүргені түсініксіз. Сәйкестік дейін десең, келіңкіремейді. Астана қаласында Көлік полициясы департаментін басқарған уақытында Әбілдаевты басқарма басшысы етті. Мейлі, лайықты бағасы болар. Сүлейменов Қызылордаға ауысқан сәтте, артынан Қызылордаға алып барды. Жай ғана емес, кадр басқармасына бастық етіп. Қызылордалық қызметкерлермен қызметке тағайындау жасай берсе болмас па, болады әрине. Бірақ ішкі сырын яки құпиясын айта алмайтын болар?!. Сол үшін де Әбілдаев керек болған болар, кім білсін! Енді Оңтүстік Қазақстан облысына басшы болып келген шағында, Әбілдаевты тағы ертіп келді. Әзірге Отырар ауданына. Негізі кадр басқармасы басшысы лауазымына әкелемін деген уәде болған дейді ұзын құлақ. Оны уақыт көрсетер. Сондай дейміз-ау, командалық тәсілмен жұмыс істеуді доғарыңдар деген Президент пәрмені Сүлейменовке қатысты емес пе екен? Әлде министрлікте оның қолдаушысы бар ма? Министр Қалмұханбет Нұрмұханбетұлы мырза дәл осы мәселеге шынайы шындықпен не дейді екен?
Шымкентте «Сыбайлас жемқорлық тоқтады, полицияға ақшасыз кіре аласыз, конкурс бәрін анықтайды» — дегенге сіз сенесіз бе? Егер кадр басқармасына Әбілдаевты тағы әкелер болса, таза жұмыс болады дегенге өз басым сенбеймін. Әзірге осы. Сүлейменов пен Әбілдаев қатар жүрген Қызылордадағы қызмет баспалдағына, сондай-ақ Астанадағы бірге қызмет атқарған кездеріне алдағы уақытта бөлек шолу жасайтын боламыз.

Ерлан ҚУАНДЫҚОВ, Қазақстан Журналистер Одағының мүшесі.